Previous Verse
Next Verse

Shloka 2

प्रत्याहारवर्णनम्

Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence

यथेदं कुरुते व्यक्तं सुसूक्ष्मं विश्वमीश्वरः / अव्यक्तं ग्रसते व्यक्तं प्रत्याहारे च कृत्स्नशः

yathedaṃ kurute vyaktaṃ susūkṣmaṃ viśvamīśvaraḥ / avyaktaṃ grasate vyaktaṃ pratyāhāre ca kṛtsnaśaḥ

जिस प्रकार ईश्वर इस अत्यन्त सूक्ष्म विश्व को व्यक्त रूप में प्रकट करता है, उसी प्रकार प्रत्याहार में अव्यक्त तत्त्व सम्पूर्णतः व्यक्त को निगल लेता है।

यथाas
यथा:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय)
Formउपमान/प्रकारवाचक अव्यय (adverb: 'as/how')
इदम्this (universe/this state)
इदम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
कुरुतेmakes/does
कुरुते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपदम्
व्यक्तम्manifest
व्यक्तम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootव्यक्त (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; (agreeing with इदम् understood as object)
सुसूक्ष्मम्very subtle
सुसूक्ष्मम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसु + सूक्ष्म (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्मधारयः/उपसर्गपूर्वक विशेषण (अतिशयेन सूक्ष्मम्)
विश्वम्the universe
विश्वम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootविश्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन
ईश्वरःthe Lord
ईश्वरः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootईश्वर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
अव्यक्तम्unmanifest
अव्यक्तम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootअ-व्यक्त (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन
ग्रसतेswallows/absorbs
ग्रसते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootग्रस् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपदम्
व्यक्तम्the manifest (state)
व्यक्तम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootव्यक्त (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन
प्रत्याहारेin the withdrawal (reabsorption)
प्रत्याहारे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootप्रत्याहार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)
कृत्स्नशःentirely
कृत्स्नशः:
Prakara (प्रकार)
TypeIndeclinable
Rootकृत्स्नशस् (अव्यय)
Formप्रकार/परिमाणवाचक अव्यय (adverb: 'entirely, wholly')