Brahmanda Purana — Upodghata Pada, Shloka 103
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
आत्मा वा स निरात्मा वा चेतनो ऽचेतनो ऽपि वा / कर्त्ता वा सो ऽप्यकर्त्ता वा भोक्ता वा भोज्यमेव च
Transliteration
ātmā vā sa nirātmā vā cetano 'cetano 'pi vā / karttā vā so 'pyakarttā vā bhoktā vā bhojyameva ca
Translation
वह आत्मा भी है या अनात्मा भी; चेतन भी है और अचेतन भी। वह कर्ता भी है और अकर्ता भी; भोक्ता भी है और भोग्य भी।
Word by Word
आत्माSelf, soul
आत्मा:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootआत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative), एकवचनम् (Singular)
वाor
वा:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
Formविकल्पार्थक-निपातः (disjunctive particle: 'or')
सःhe/that (one)
सः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम् (Pronoun: he/that)
निरात्माwithout self; non-self
निरात्मा:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootनिर् + आत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; नञ्/निर्-पूर्वक-तत्पुरुषः (negating determinative)
वाor
वा:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
Formविकल्पार्थक-निपातः
चेतनःconscious
चेतनः:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootचेतन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
अचेतनःunconscious, insentient
अचेतनः:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootअ-चेतन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; नञ्-तत्पुरुषः (negated)
अपिalso, even
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formसमुच्चय/अप्यर्थक-निपातः (particle: 'also/even')
वाor
वा:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
Formविकल्पार्थक-निपातः
कर्त्ताdoer, agent
कर्त्ता:
Karta (कर्ता/Agent)
TypeNoun
Rootकृ (धातु) + तृ (कृत्-प्रत्यय) → कर्तृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; कर्तृ-शब्दः (agent noun)
वाor
वा:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
Formविकल्पार्थक-निपातः
सःhe/that (one)
सः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
अपिalso, even
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअप्यर्थक-निपातः (also/even)
अकर्त्ताnon-doer
अकर्त्ता:
Karta (कर्ता/Subject-complement)
TypeNoun
Rootअ-कर्तृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; नञ्-तत्पुरुषः (non-agent)
वाor
वा:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
Formविकल्पार्थक-निपातः
भोक्ताenjoyer, experiencer
भोक्ता:
Karta (कर्ता/Experiencer)
TypeNoun
Rootभुज् (धातु) + तृ (कृत्-प्रत्यय) → भोक्तृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; कर्तृवाचक-कृदन्तः (enjoyer/consumer)
वाor
वा:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
Formविकल्पार्थक-निपातः
भोज्यम्that which is enjoyed; object of enjoyment
भोज्यम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootभुज् (धातु) + यत् (कृत्-प्रत्यय) → भोज्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः (Nom./Acc.), एकवचनम्; कर्मवाच्य-कृदन्तः (that which is to be enjoyed)
एवindeed, only
एव:
Sambandha (सम्बन्ध/emphasis)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारणार्थक-निपातः (emphatic: 'indeed/only')
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-निपातः (conjunction: 'and')