Shloka 63
विषङ्गपलायनम् (Viṣaṅga-palāyanam) — Aftermath of the First Battle Day
Devanagari script
भिद्यमानेव वसुधा कृष्यमाणमिवाबरम् / आसीत्तेषां विनिर्याणे घूर्णमान इवार्णवः
Transliteration
bhidyamāneva vasudhā kṛṣyamāṇamivābaram / āsītteṣāṃ viniryāṇe ghūrṇamāna ivārṇavaḥ
Translation
उनके प्रस्थान के समय पृथ्वी मानो फटती हुई थी, आकाश मानो खिंचता हुआ; और समुद्र मानो घूमता-घूमता उथल-पुथल हो रहा था।
Word by Word
भिद्यमानाbeing split
भिद्यमाना:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Root√भिद् (धातु) + शानच् (वर्तमानकाले कर्मणि)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; वर्तमानकाले कर्मणि कृदन्त (present passive participle)
इवas if
इव:
Upamana-dyotaka (उपमान-द्योतक)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formउपमानवाचक-अव्यय (particle of comparison)
वसुधाthe earth
वसुधा:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootवसुधा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
कृष्यमाणम्being dragged/pulled
कृष्यमाणम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Root√कृष् (धातु) + शानच् (वर्तमानकाले कर्मणि)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; present passive participle; here used in simile with ‘अबरम्’
इवas if
इव:
Upamana-dyotaka (उपमान-द्योतक)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formउपमानवाचक-अव्यय (comparison)
अबरम्the lower region/underworld
अबरम्:
Upamana (उपमान/Standard of comparison)
TypeNoun
Rootअबर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; ‘lower region/underworld’ (contextual)
आसीत्was
आसीत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√अस् (धातु)
Formलङ् (Imperfect/लङ्), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपदम्
तेषाम्of them
तेषाम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), बहुवचन; genitive
विनिर्याणेat the departure
विनिर्याणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootविनिर्याण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; locative (during the setting-out)
घूर्णमानःwhirling
घूर्णमानः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Root√घूर्ण् (धातु) + शानच् (कर्तरि)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; present active participle; qualifying ‘अर्णवः’
इवas if
इव:
Upamana-dyotaka (उपमान-द्योतक)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formउपमानवाचक-अव्यय (comparison)
अर्णवःocean
अर्णवः:
Karta (कर्ता; subject in simile)
TypeNoun
Rootअर्णव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन