Shloka 1
Daṇḍanāthāviniryāṇa
The Departure/March of Daṇḍanāthā
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने ससेनविजययात्रा नाम षोडशो ऽध्यायः दण्डनाथाविनिर्याणे संख्यातीतैः सितप्रभैः / छत्रैर्गगनमारेजे निःसंख्याशशिमण्डितम्
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne sasenavijayayātrā nāma ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ daṇḍanāthāviniryāṇe saṃkhyātītaiḥ sitaprabhaiḥ / chatrairgaganamāreje niḥsaṃkhyāśaśimaṇḍitam
Translation
इस प्रकार श्रीब्रह्माण्ड महापुराण के उत्तरभाग में हयग्रीव–अगस्त्य संवाद के ललितोपाख्यान में ‘ससेनविजययात्रा’ नामक सोलहवाँ अध्याय। दण्डनाथा के प्रस्थान पर असंख्य श्वेत-प्रभा छत्रों से आकाश शोभित हुआ, मानो अनगिनत चन्द्रों से मंडित हो।
Word by Word
इतिthus
इति:
वाक्य-सम्बन्ध (discourse marker)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
Formअव्यय (Avyaya), वाक्य-समाप्ति/उद्धरण-सूचक (quotative/end marker)
श्री-ब्रह्माण्डेin the revered Brahmāṇḍa (Purāṇa)
श्री-ब्रह्माण्डे:
अधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरण)
TypeNoun
Rootśrī + brahmāṇḍa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (N), सप्तमी विभक्ति (Loc/7th), एकवचन (Sg); तत्पुरुषः—श्री-सम्बद्धं ब्रह्माण्डम्
महापुराणेin the Mahāpurāṇa
महापुराणे:
अधिकरण (Locative)
TypeNoun
Rootmahā + purāṇa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (N), सप्तमी (Loc/7th), एकवचन (Sg); कर्मधारयः—महच्च तत् पुराणम्
उत्तर-भागेin the latter section
उत्तर-भागे:
अधिकरण (Locative)
TypeNoun
Rootuttara + bhāga (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (M), सप्तमी (Loc/7th), एकवचन (Sg); तत्पुरुषः—उत्तरः भागः
हयग्रीव-अगस्त्य-संवादेin the dialogue of Hayagrīva and Agastya
हयग्रीव-अगस्त्य-संवादे:
अधिकरण (Locative)
TypeNoun
Roothayagrīva + agastya + saṃvāda (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (M), सप्तमी (Loc/7th), एकवचन (Sg); तत्पुरुषः—हयग्रीवस्य अगस्त्यस्य च संवादः
ललित-उपाख्यानेin the Lalitā narrative
ललित-उपाख्याने:
अधिकरण (Locative)
TypeNoun
Rootlalitā + upākhyāna (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (N), सप्तमी (Loc/7th), एकवचन (Sg); तत्पुरुषः—ललितायाः उपाख्यानम्
स-सेन-विजय-यात्राthe expedition of victory with the army
स-सेन-विजय-यात्रा:
सम्ज्ञा/विषय (title/subject)
TypeNoun
Rootsa + senā + vijaya + yātrā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (F), प्रथमा (Nom/1st), एकवचन (Sg); तत्पुरुष-समासः (बहुपद): सेनया सह विजयस्य यात्रा
नामnamed
नाम:
सम्बन्ध (naming relation)
TypeIndeclinable
Rootnāman (प्रातिपदिक)
Formअव्ययवत् प्रयोगः (indeclinable usage), नाम-शब्दः शीर्षक-सूचक (title marker: “named/called”)
षोडशःsixteenth
षोडशः:
विशेषण (of अध्यायः)
TypeAdjective
Rootṣoḍaśa (संख्याप्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (M), प्रथमा (Nom/1st), एकवचन (Sg); क्रमवाचक-विशेषणम् (ordinal sense: “sixteenth”)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
कर्ता/विषय (topic heading)
TypeNoun
Rootadhyāya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (M), प्रथमा (Nom/1st), एकवचन (Sg)
दण्डनाथा-विनिर्याणेat the departure of Daṇḍanāthā
दण्डनाथा-विनिर्याणे:
अधिकरण (Locative)
TypeNoun
Rootdaṇḍanāthā + viniryāṇa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (N), सप्तमी (Loc/7th), एकवचन (Sg); तत्पुरुषः—दण्डनाथायाः विनिर्याणम्
संख्या-अतीतैःwith countless
संख्या-अतीतैः:
करण (Instrumental qualifier)
TypeAdjective
Rootsaṃkhyā + atīta (√i धातु; क्त)
Formकृदन्त-विशेषण (past participle), पुंलिङ्ग (M)/नपुंसकलिङ्ग (N), तृतीया (Instr/3rd), बहुवचन (Pl); तत्पुरुषः—संख्यां अतीताः (beyond counting)
सित-प्रभैःwhite-shining
सित-प्रभैः:
करण-विशेषण (qualifier of छत्रैः)
TypeAdjective
Rootsita + prabhā (प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक (M/N), तृतीया (Instr/3rd), बहुवचन (Pl); कर्मधारयः—सिता प्रभा येषाम् (white-radiant)
छत्रैःwith parasols
छत्रैः:
करण (Karaṇa/करण)
TypeNoun
Rootchatra (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (N), तृतीया (Instr/3rd), बहुवचन (Pl)
गगनम्the sky
गगनम्:
कर्म (Karma/कर्म)
TypeNoun
Rootgagana (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (N), प्रथमा/द्वितीया (Nom/Acc), एकवचन (Sg)
आरेजेshone; appeared splendid
आरेजे:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootā-√rāj (राज्)
Formलिट्-लकार (Perfect), आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन (Sg)
निः-संख्या-शशि-मण्डितम्adorned with countless moons (as it were)
निः-संख्या-शशि-मण्डितम्:
कर्म-विशेषण (qualifier of गगनम्)
TypeAdjective
Rootnis + saṃkhyā + śaśin + maṇḍita (√maṇḍ कृदन्त क्त)
Formकृदन्त-विशेषण (kta), नपुंसकलिङ्ग (N), द्वितीया (Acc/2nd), एकवचन (Sg); बहुपद-तत्पुरुषः—निःसंख्या (countless) शशयः (moons) इव मण्डितम् (adorned)