Brahmanda Purana — Prakriya Pada, Shloka 36
Varāha-uddhāraṇa and the Re-constitution of Bhū-maṇḍala
Earth after Pralaya
Devanagari script
सहस्रमन्यदसृजद् बाहूनामसतां पुनः / रजस्तमोभ्यासुद्धिक्ता गृहशीलास्ततः स्मृताः
Transliteration
sahasramanyadasṛjad bāhūnāmasatāṃ punaḥ / rajastamobhyāsuddhiktā gṛhaśīlāstataḥ smṛtāḥ
Translation
फिर भुजाओं से एक और सहस्र (मिथुन) सृजित हुए। वे रजस् और तमस् से मिश्रित होकर गृहकार्य में प्रवृत्त माने गए।
Word by Word
सहस्रम्a thousand
सहस्रम्:
कर्म (कर्म/Karma)
TypeNoun
Rootसहस्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन
अन्यत्another
अन्यत्:
विशेषण (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootअन्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; qualifying सहस्रम्
असृजत्created
असृजत्:
क्रिया (आख्यात/Verb)
TypeVerb
Rootसृज् (धातु)
Formलङ् (Imperfect/past), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद; ‘created’
बाहूनाम्of/from the arms
बाहूनाम्:
सम्बन्ध (षष्ठी/Genitive relation)
TypeNoun
Rootबाहु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), बहुवचन; Genitive plural ‘of the arms’ (source)
असताम्of the impure/ignoble
असताम्:
सम्बन्ध (षष्ठी/Genitive relation)
TypeAdjective
Rootअसत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), बहुवचन; ‘of the non-virtuous/impure’; qualifying (implied beings)
पुनःagain
पुनः:
सम्बन्ध (क्रियाविशेषण/Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण/adverb (again/further)
रजस्तमोभ्याम्by rajas and tamas
रजस्तमोभ्याम्:
करण (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootरजस्+तमस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), द्विवचन; Instrumental dual ‘by rajas and tamas’
उद्धिक्ताःoverpowered
उद्धिक्ताः:
विशेषण (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootउद्+दिक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक; from उद्+दिह्/दिक् in sense ‘inflamed/heightened’)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन; ‘heightened/overpowered’ (by ...)
गृहशीलाःhousehold-inclined
गृहशीलाः:
विशेषण (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootगृह+शील (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन; ‘having the habit of household life’
ततःthereupon/therefore
ततः:
सम्बन्ध (क्रियाविशेषण/Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण/adverb (thereupon/therefore/from that)
स्मृताःare considered/called
स्मृताः:
क्रियाविशेषण (विधेय/Predicative)
TypeAdjective
Rootस्मृ (धातु) + त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ‘are called/considered’