Brahmanda Purana — Prakriya Pada, Shloka 168
Varāha-uddhāraṇa and the Re-constitution of Bhū-maṇḍala
Earth after Pralaya
Devanagari script
संस्थित्यां सुकृतायां वै चातुर्वर्ण्यस्य तस्य तत् / वर्णास्तु दंडभयतः स्वेस्वे वर्ण्ये व्यवस्थिताः / ततः स्थितेषु वर्णेषु स्थापयामास ह्याश्रमान्
Transliteration
saṃsthityāṃ sukṛtāyāṃ vai cāturvarṇyasya tasya tat / varṇāstu daṃḍabhayataḥ svesve varṇye vyavasthitāḥ / tataḥ sthiteṣu varṇeṣu sthāpayāmāsa hyāśramān
Translation
जब उस चातुर्वर्ण्य की व्यवस्था सुस्थिर हो गई, तब दंड के भय से वर्ण अपने-अपने कर्तव्य में स्थित रहे। फिर वर्णों के स्थिर होने पर उसने आश्रमों की स्थापना की।
Word by Word
संस्थित्याम्in the established order
संस्थित्याम्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootसंस्थिति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी एकवचन (Loc sg)
सुकृतायाम्well-made; properly arranged
सुकृतायाम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसुकृता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी एकवचन (Loc sg); विशेषणम् (qualifying ‘संस्थित्याम्’)
वैindeed
वै:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिश्चयबोधक अव्यय (emphatic particle)
चातुर्वर्ण्यस्यof the fourfold varṇa-system
चातुर्वर्ण्यस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootचातुर्वर्ण्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी एकवचन (Gen sg)
तस्यof that
तस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी एकवचन (Gen sg)
तत्that (arrangement)
तत्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (Nom/Acc sg)
वर्णाःthe varṇas (classes)
वर्णाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootवर्ण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा बहुवचन (Nom pl)
तुbut
तु:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविरोध/विशेषबोधक अव्यय (particle)
दण्ड-भयतःfrom fear of punishment
दण्ड-भयतः:
Hetu (हेतु)
TypeIndeclinable
Rootदण्ड (प्रातिपदिक) + भय (प्रातिपदिक) + तस् (तसिल्)
Formतसिलन्त अव्यय (ablatival adverb) ‘-तः’; तत्पुरुषपूर्वपद (दण्डस्य भयम्)
स्वेin one’s own
स्वे:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootस्व (प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, सप्तमी एकवचन (Loc sg); विशेषणम्
स्वेin (each) one’s own
स्वे:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootस्व (प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, सप्तमी एकवचन (Loc sg); पुनरुक्त-विशेषणम् (each in his own)
वर्ण्येin the (respective) varṇa-duty/status
वर्ण्ये:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootवर्ण्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी एकवचन (Loc sg)
व्यवस्थिताःwere established; remained fixed
व्यवस्थिताः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवि + अव + स्था (धातु)
Formक्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा बहुवचन (Nom pl); ‘set/established’
ततःthen; thereafter
ततः:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअपादान/क्रमवाचक अव्यय (then; thereafter)
स्थितेषुwhen (they) were settled
स्थितेषु:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeVerb
Rootस्था (धातु)
Formक्त (past passive participle) ‘स्थित’; पुंलिङ्ग, सप्तमी बहुवचन (Loc pl); ‘when (they) were established’
वर्णेषुamong the varṇas
वर्णेषु:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootवर्ण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी बहुवचन (Loc pl)
स्थापयामासhe established; he set up
स्थापयामास:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootस्था (धातु) + णिच् (causative स्थापय)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन (3rd sg); परस्मैपद; णिजन्त (causative)
हिindeed; for
हि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formहेतु/निश्चयबोधक अव्यय (particle: indeed/for)
आश्रमाण्āśramas (stages of life)
आश्रमाण्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootआश्रम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया बहुवचन (Acc pl)