Shloka 47
Lokakalpanā / The Ordering of the Worlds
Cosmogony and Earth’s Retrieval
Devanagari script
तस्याभिध्यायतः सर्गं सत्याभिध्यायिनस्तदा / प्रादुर्बभौ भौतसर्गः सोर्वाक् स्रोतस्तु साधकः
Transliteration
tasyābhidhyāyataḥ sargaṃ satyābhidhyāyinastadā / prādurbabhau bhautasargaḥ sorvāk srotastu sādhakaḥ
Translation
उस सत्य-चिन्तक के सर्ग का ध्यान करते ही तब भौतिक सृष्टि प्रकट हुई; वही ऊर्ध्वगामी स्रोत साधक कहलाया।
Word by Word
तस्यof him/its
तस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी/Genitive relation)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-विभक्ति (Genitive/षष्ठी), एकवचन (Singular), पुल्लिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग-सम्भव (pronoun)
अभिध्यायतःof (him) meditating upon
अभिध्यायतः:
सम्बन्ध (Genitive absolute-like: 'while he was meditating')
TypeVerb
Rootअभि-ध्यै (धातु) + शतृ (कृदन्त)
Formवर्तमान-कृदन्त (Present participle/शतृ), षष्ठी-विभक्ति (Genitive), एकवचन; कर्तरि प्रयोगः
सर्गम्creation
सर्गम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootसर्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/द्वितीया), एकवचन
सत्य-अभिध्यायिनःthose who meditate on truth
सत्य-अभिध्यायिनः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeAdjective
Rootसत्य (प्रातिपदिक) + अभिध्यायिन् (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (determinative: 'truth-meditating'); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/प्रथमा), बहुवचन (Plural)
तदाthen
तदा:
कालाधिकरण (Adhikaraṇa of time/काल)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (temporal adverb)
प्रादुःmanifestly, forth
प्रादुः:
क्रियाविशेषण (adverbial modifier)
TypeIndeclinable
Rootप्रादुः (अव्यय)
Formउपसर्गार्थक-अव्यय/क्रियाविशेषण (adverb: 'manifestly, forth')
बभौappeared, came into being
बभौ:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect/लिट्), प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन
भौत-सर्गःthe elemental creation
भौत-सर्गः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootभौत (प्रातिपदिक) + सर्ग (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास ('elemental creation'); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
सःthat/it
सः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
उर्वाक्downwards, below
उर्वाक्:
देशाधिकरण (Adhikaraṇa of place/देश)
TypeIndeclinable
Rootउर्वाक् (अव्यय/दिशावाचक)
Formदिशावाचक-अव्यय (directional indeclinable; 'downwards/below')
स्रोतःstream, current
स्रोतः:
विशेष्य (appositional descriptor)
TypeNoun
Rootस्रोतस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
तुbut/indeed
तु:
सम्बन्धसूचक (discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (particle: contrast/emphasis)
साधकःaccomplisher, effective (one)
साधकः:
विशेषण/विधेय (predicate/apposition)
TypeNoun
Rootसाधक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन