Shloka 30
Pṛthivī-dohaṇa (The Milking of the Earth) and the Praise of King Pṛthu
Devanagari script
प्रत्याहृते तदा तस्मिञ्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः / नाशकन्मारुतो वातुं वृत्तं खमभवद्द्रुमैः
Transliteration
pratyāhṛte tadā tasmiñcākṣuṣasyāntare manoḥ / nāśakanmāruto vātuṃ vṛttaṃ khamabhavaddrumaiḥ
Translation
तब चाक्षुष मनु के अंतरकाल में, जब वह (व्यवस्था) लौट गई, वायु भी चल न सकी; आकाश वृक्षों से घिर गया।
Word by Word
प्रत्याहृतेwhen (it) had been withdrawn
प्रत्याहृते:
अधिकरण (Locative absolute)
TypeVerb
Rootप्रति-आ-हृ (धातु)
Formभूतकृदन्त (क्त), सप्तमी, एकवचन; नपुंसकलिङ्ग; लोकेटिव्-अब्सोल्यूट (when it was withdrawn)
तदाthen
तदा:
सम्बन्ध/वाक्य-सम्बन्ध (Temporal adverb)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formअव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (then)
तस्मिन्in that (time/period)
तस्मिन्:
अधिकरण (Locative)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; सर्वनाम
चाक्षुषस्यof Cākṣuṣa
चाक्षुषस्य:
सम्बन्ध (Genitive)
TypeNoun
Rootचाक्षुष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; (of Cākṣuṣa)
अन्तरेin the interval (during)
अन्तरे:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
TypeNoun
Rootअन्तर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; ‘अन्तर’ = interval/within
मनोःof Manu
मनोः:
सम्बन्ध (Genitive)
TypeNoun
Rootमनु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; (of Manu)
नnot
न:
सम्बन्ध/वाक्य-सम्बन्ध (Negation)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय; निषेध (negation)
अशकत्was able
अशकत्:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootशक् (धातु)
Formलङ्-लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
मारुतःthe wind
मारुतः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootमारुत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
वातुम्to blow
वातुम्:
प्रयोजन/अनन्तरक्रिया (Infinitive complement)
TypeVerb
Rootवा (धातु)
Formतुमुन्-प्रत्यय (infinitive), अव्ययवत्; ‘to blow’
वृत्तम्enclosed/covered
वृत्तम्:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootवृत्त (वृत् धातु, क्त-प्रत्यय; कृदन्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (खम्)
खम्the sky/space
खम्:
कर्ता/आश्रय (Subject; locus)
TypeNoun
Rootख (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अभवत्became
अभवत्:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलङ्-लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
द्रुमैःby/with trees
द्रुमैः:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootद्रुम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), बहुवचन; करण/साधन