Shloka 1
मन्वन्तरानुक्रमवर्णनम् (Enumeration of Manvantara Cycles) — with focus on Svārociṣa Manvantara
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुष्गपादे वेदव्यसनाख्यानं स्वायंभुवमन्वन्तरवर्णनं च नाम पञ्चत्रिंशत्तमो ऽध्यायः शांशपायन उवाच मन्वन्तराणि शेषाणि श्रोतुमिच्छाम्यनुक्रमात् / मन्वन्तराधिपांश्चैव शक्रदेवपुरोगमान्
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣgapāde vedavyasanākhyānaṃ svāyaṃbhuvamanvantaravarṇanaṃ ca nāma pañcatriṃśattamo 'dhyāyaḥ śāṃśapāyana uvāca manvantarāṇi śeṣāṇi śrotumicchāmyanukramāt / manvantarādhipāṃścaiva śakradevapurogamān
Translation
इस प्रकार श्रीब्रह्माण्ड महापुराण (वायु-प्रोक्त) के पूर्वभाग, द्वितीय अनुश्टुप्पाद में ‘वेदव्यसनाख्यान तथा स्वायम्भुव मन्वन्तर-वर्णन’ नामक पैंतीसवाँ अध्याय। शांशपायन बोले— मैं शेष मन्वन्तरों को क्रम से सुनना चाहता हूँ, तथा मन्वन्तराधिपतियों को भी, इन्द्र आदि देवों सहित।
Word by Word
इतिthus
इति:
Discourse marker (वाक्यचिह्न)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formसमाप्त्यर्थक-अव्यय
श्रीब्रह्माण्डेin the revered Brahmāṇḍa (Purāṇa)
श्रीब्रह्माण्डे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्रीब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक: श्री + ब्रह्माण्ड)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी एकवचन (Loc sg); ग्रन्थनाम्नि
महापुराणेin the Mahāpurāṇa
महापुराणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमहापुराण (प्रातिपदिक: महा + पुराण)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी एकवचन (Loc sg)
वायुप्रोक्तेspoken by Vāyu
वायुप्रोक्ते:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootवायु + प्रोक्त (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: ‘वायोः प्रोक्ते’ (spoken by Vāyu)
पूर्वभागेin the former section
पूर्वभागे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootपूर्वभाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी एकवचन (Loc sg); ‘पूर्वः भागः’
द्वितीयेin the second
द्वितीये:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootद्वितीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी एकवचन; विशेषण (to भागे/पादे)
अनुष्टुपादेin the anuṣṭubh pāda/section
अनुष्टुपादे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootअनुष्टुप् + पाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी एकवचन; ‘अनुष्टुभः पादः’ (metre-section)
वेदव्यसनाख्यानम्the account of Veda-misfortune (loss/affliction)
वेदव्यसनाख्यानम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootवेद + व्यसन + आख्यान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; शीर्षकपदम्
स्वायंभुवमन्वन्तरवर्णनम्description of the Svāyambhuva Manvantara
स्वायंभुवमन्वन्तरवर्णनम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootस्वायंभुव + मन्वन्तर + वर्णन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; ‘स्वायंभुवस्य मन्वन्तरस्य वर्णनम्’
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय
नामnamed
नाम:
Discourse marker (वाक्यचिह्न)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formनामार्थक-अव्यय (particle indicating title: ‘called’)
पञ्चत्रिंशत्तमःthirty-fifth
पञ्चत्रिंशत्तमः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootपञ्चत्रिंशत्तम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; क्रमवाचक (ordinal)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन (Nom sg)
शांशपायनःŚāṃśapāyana
शांशपायनः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootशांशपायन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् (Perfect), परस्मैपद; प्रथमपुरुष एकवचन (3rd sg)
मन्वन्तराणिmanvantaras
मन्वन्तराणि:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमन्वन्तर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया बहुवचन (Acc pl)
शेषाणिremaining
शेषाणि:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootशेष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया बहुवचन; विशेषण (to मन्वन्तराणि)
श्रोतुम्to hear
श्रोतुम्:
Prayojana (प्रयोजन)
TypeVerb
Rootश्रु (धातु) + तुमुन् (कृत्)
Formतुमुनन्त (infinitive); ‘to hear’
इच्छामिI wish
इच्छामि:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootइष्/इच्छ् (धातु)
Formलट् (Present), परस्मैपद; उत्तमपुरुष एकवचन (1st sg)
अनुक्रमात्in sequence
अनुक्रमात्:
Adverbial (क्रियाविशेषण)
TypeNoun
Rootअनुक्रम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी एकवचन (Abl sg); क्रियाविशेषणार्थे (in order/according to sequence)
मन्वन्तराधिपान्rulers of the manvantaras
मन्वन्तराधिपान्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमन्वन्तर + अधिप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया बहुवचन (Acc pl); ‘मन्वन्तरस्य अधिपाः’
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय
एवindeed
एव:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारणार्थक-अव्यय (emphasis)
शक्रदेवपुरोगमान्those led by Śakra and the gods
शक्रदेवपुरोगमान्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootशक्र + देव + पुरोगम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया बहुवचन; ‘शक्रदेवः पुरोगमः येषाम्’ इत्यर्थे बहुव्रीहिसदृशः, परन्तु रूपतः तत्पुरुष-समासबहुलः (leaders headed by Śakra)