Shloka 35
अधोलोकवर्णनम् (Adholoka-varṇana) — Description of the Lower Worlds and Cosmographic Measures
Devanagari script
लोकपालोपरिष्टात्तु सर्वतो दक्षिणायने / काष्ठागतस्य सूर्यस्य गतिया तां निबोधत
Transliteration
lokapālopariṣṭāttu sarvato dakṣiṇāyane / kāṣṭhāgatasya sūryasya gatiyā tāṃ nibodhata
Translation
लोकपालों के ऊपर, जब सर्वत्र दक्षिणायन होता है, तब दिशाओं में प्रविष्ट सूर्य की जो गति है, उसे तुम जानो।
Word by Word
लोकपाल-उपरिष्टात्above the Lokapālas
लोकपाल-उपरिष्टात्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootलोकपाल (प्रातिपदिक) + उपरिष्टात् (अव्यय)
Formअव्ययीभाव-समास; उपरिष्टात् = अव्यय (adverb/postposition) ‘above’; समस्तपदम् अव्ययवत्
तुindeed/but
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (particle), विरोध/विशेषार्थक ‘but/indeed’
सर्वतःon all sides
सर्वतः:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootसर्वतः (अव्यय)
Formअव्यय (adverb) ‘from all sides/everywhere’
दक्षिणायनेin the Dakṣiṇāyana (southern solstitial course)
दक्षिणायने:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootदक्षिणायन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग (usage varies), सप्तमी एकवचन (Locative singular) ‘in the southern course (of the sun)’
काष्ठ-गतस्यof (the sun) that has reached a direction/quarter
काष्ठ-गतस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeAdjective
Rootकाष्ठ (प्रातिपदिक) + गत (कृदन्त, √गम् धातु)
Formतत्पुरुष-समास; ‘काष्ठं गतः’ इति; षष्ठी एकवचन, पुंलिङ्ग (Genitive singular, masc.)—विशेषणम्
सूर्यस्यof the Sun
सूर्यस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootसूर्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी एकवचन (Genitive singular)
गतिःmovement/course
गतिः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootगति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा एकवचन (Nominative singular)
याwhich
या:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा एकवचन (Nominative singular) सापेक्ष-सम्बन्धक (relative pronoun)
ताम्that (course)
ताम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया एकवचन (Accusative singular)
निबोधतunderstand/learn
निबोधत:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootनि + √बुध् (धातु)
Formलोट् (Imperative), मध्यमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपदम्