Brahmanda Purana — Anushanga Pada, Shloka 30
Sāgaropākhyāna—Bhārata-varṣa-māna and Gokarṇa-kṣetra-māhātmya
Sagara Episode: Measure of Bhārata and the Glory of Gokarṇa
Devanagari script
राज्ये ऽभिषिच्य तं सम्यग्भुक्तभोगोंऽशुमान्नृपः / वनं जगाम मेधावी तपसे धृतमानसः
Transliteration
rājye 'bhiṣicya taṃ samyagbhuktabhogoṃ'śumānnṛpaḥ / vanaṃ jagāma medhāvī tapase dhṛtamānasaḥ
Translation
उसे विधिपूर्वक राज्याभिषेक कराकर, भोगों का उपभोग कर चुके राजा अंशुमान् तपस्या के लिए दृढ़चित्त होकर वन को चले गए।
Word by Word
राज्येin the kingdom
राज्ये:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Location—kingdom)
TypeNoun
Rootराज्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (neut), सप्तमी विभक्ति (7th/अधिकरण), एकवचन (singular)
अभिषिच्यhaving consecrated/anointed
अभिषिच्य:
क्रियाविशेषण (Kriyāviśeṣaṇa/Adverbial—having done)
TypeVerb
Rootअभि-षिच् (धातु)
Formक्त्वा (absolutive/gerund), अव्ययभाव (indeclinable verbal); पूर्वकालिक क्रिया (prior action)
तम्him
तम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootतद् (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग (masc), द्वितीया विभक्ति (2nd/कर्म), एकवचन (singular); सर्वनाम (pronoun)
सम्यक्properly
सम्यक्:
क्रियाविशेषण (Kriyāviśeṣaṇa)
TypeIndeclinable
Rootसम्यक् (अव्यय)
Formअव्यय (रीतिवाचक/manner adverb)
भुक्तभोगःone who had enjoyed pleasures
भुक्तभोगः:
कर्ता (Karta/Qualifier)
TypeAdjective
Rootभुज् (धातु) + भुक्त (कृदन्त) + भोग (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग (masc), प्रथमा विभक्ति (1st), एकवचन (singular); समास: भुक्ताः भोगाः येन (कर्मधारय/तत्पुरुष-प्रायः; here treated as षष्ठी-तत्पुरुष 'भुक्त-भोग') विशेषण (qualifying अंशुमान्)
अंशुमान्Aṃśumān
अंशुमान्:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootअंशुमत् (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग (masc), प्रथमा विभक्ति (1st/कर्ता), एकवचन (singular)
नृपःthe king
नृपः:
कर्ता (Karta/Apposition)
TypeNoun
Rootनृप (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग (masc), प्रथमा विभक्ति (1st/कर्ता), एकवचन (singular); अंशुमान्-सम्बन्धे समानाधिकरण (apposition)
वनम्to the forest
वनम्:
कर्म (Karma/Goal object)
TypeNoun
Rootवन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (neut), द्वितीया विभक्ति (2nd/कर्म), एकवचन (singular)
जगामwent
जगाम:
क्रिया (Kriyā/Verb)
TypeVerb
Rootगम् (धातु)
Formलिट् (Perfect/लिट्), परस्मैपद; प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन (singular)
मेधावीwise; intelligent
मेधावी:
कर्ता (Karta/Qualifier)
TypeAdjective
Rootमेधाविन् (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग (masc), प्रथमा विभक्ति (1st), एकवचन (singular); विशेषण (qualifying नृपः)
तपसेfor austerity
तपसे:
सम्प्रदान (Sampradāna/Purpose)
TypeNoun
Rootतपस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (neut), चतुर्थी विभक्ति (4th/सम्प्रदान), एकवचन (singular)
धृतमानसःsteadfast-minded; self-controlled
धृतमानसः:
कर्ता (Karta/Qualifier)
TypeAdjective
Rootधृ (धातु) + धृत (कृदन्त) + मानस (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग (masc), प्रथमा विभक्ति (1st), एकवचन (singular); समास: धृतं मानसं यस्य (बहुव्रीहि—'one whose mind is restrained/steadfast'); विशेषण (qualifying नृपः)