Shloka 36
Sagarapratijñāpālana (Fulfilment of Sagara’s Vow) — Keśinī-vivāha and Royal Return
Devanagari script
एकातपत्रां पृथिवीमन्वशासद्वृषो यथा / स्वर्यातस्य पितुः पूर्वं परिभावममर्षितः
Transliteration
ekātapatrāṃ pṛthivīmanvaśāsadvṛṣo yathā / svaryātasya pituḥ pūrvaṃ paribhāvamamarṣitaḥ
Translation
वह धर्मरूप वृषभ की भाँति एकछत्र पृथ्वी का शासन करता था; स्वर्गवासी पिता का पूर्व अपमान वह सह न सका।
Word by Word
एकातपत्राम्under one umbrella (unified)
एकातपत्राम्:
विशेषण (of कर्म)
TypeAdjective
Rootएक + आतपत्र (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (of पृथिवीम्); समासः तत्पुरुष (एकम् आतपत्रम् यस्याः/एकातपत्रा)
पृथिवीम्the earth
पृथिवीम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootपृथिवी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
अन्वशासत्ruled/governed
अन्वशासत्:
क्रिया (मुख्यक्रिया)
TypeVerb
Rootअनु-शास् (धातु)
Formलङ् (Imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद; धातु: शास् (to rule/instruct) उपसर्ग: अनु-
वृषःa bull
वृषः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootवृष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
यथाas/like
यथा:
उपमान (comparison marker)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय)
Formउपमानवाचक अव्यय (as/like)
स्वर्यातस्यof (his) departed-to-heaven
स्वर्यातस्य:
सम्बन्ध (genitive relation)
TypeAdjective
Rootस्वर्-यात (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formकृदन्त: क्त (past participle) ‘स्वर्यात’ = स्वर्गं गतः; पुंलिङ्ग, षष्ठी (Genitive), एकवचन; विशेषणम् (of पितुः)
पितुःof (his) father
पितुः:
सम्बन्ध (genitive)
TypeNoun
Rootपितृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
पूर्वम्formerly/before
पूर्वम्:
कालाधिकरण (time adverbial)
TypeIndeclinable
Rootपूर्वम् (अव्यय)
Formकालवाचक अव्यय (temporal adverb: formerly/before)
परिभावम्disrespect/insult
परिभावम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootपरिभाव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
अमरषितःwas intolerant of / did not endure
अमरषितः:
कर्तृविशेषण (predicate to implied subject)
TypeVerb
Rootअ-मृष् (धातु)
Formकृदन्त: क्त (past participle) ‘अमरषित’ = अमर्षं गतः/असहमानः; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन