Shloka 39
Vasiṣṭha-gamana
Vasiṣṭha’s Departure / The Episode of Sagara
Devanagari script
वृद्धस्त्रीबालभूयिष्ठान्हतशेषान्नृपान्वयान् / दृष्ट्वा त्वतप्यद्भगवान्सर्वभूतानुकंपकः
Transliteration
vṛddhastrībālabhūyiṣṭhānhataśeṣānnṛpānvayān / dṛṣṭvā tvatapyadbhagavānsarvabhūtānukaṃpakaḥ
Translation
वृद्धों, स्त्रियों और बालकों से भरे, तथा मारे गए लोगों के शेष बचे राजवंशजनों को देखकर, समस्त प्राणियों पर करुणा करने वाले भगवान् का हृदय द्रवित हो उठा।
Word by Word
वृद्ध-स्त्री-बाल-भूयिष्ठान्(kings) mostly (accompanied by) old people, women, and children
वृद्ध-स्त्री-बाल-भूयिष्ठान्:
कर्म (Object qualifier/कर्म-विशेषण)
TypeAdjective
Rootवृद्ध (प्रातिपदिक) + स्त्री (प्रातिपदिक) + बाल (प्रातिपदिक) + भूयिष्ठ (प्रातिपदिक; बहु-तमा/इष्ठ)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; समासः—वृद्धाः स्त्रियः बालाश्च येषु ते (वृद्धस्त्रीबाल) + भूयिष्ठाः ‘mostly consisting of’; विशेषणम् (नृपान्)
हत-शेषान्the remaining survivors (after slaughter)
हत-शेषान्:
कर्म-विशेषण (Object qualifier)
TypeAdjective
Rootहत (हन् धातु, क्त) + शेष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; समासः—हताः शेषाः येषां ते (हतशेष) ‘only survivors after being slain’; विशेषणम् (नृपान्)
नृपान्kings
नृपान्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootनृप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन
वयान्descendants
वयान्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootवय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; ‘descendants/lineage-members’
दृष्ट्वाhaving seen
दृष्ट्वा:
पूर्वकाल-क्रिया (Prior action)
TypeVerb
Rootदृश् (दृश् धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund) ‘having seen’
तत्that
तत्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम-रूपम्
अप्यत्was pained
अप्यत्:
क्रिया (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootतप् (तप् धातु)
Formलङ्-लकार (Imperfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; रूपम् ‘अतप्यत्’ = ‘became distressed/was pained’
भगवान्the venerable one
भगवान्:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootभगवत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तृपदं (वसिष्ठः)
सर्वभूत-अनुकंपकःcompassionate to all beings
सर्वभूत-अनुकंपकः:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक) + भूत (प्रातिपदिक) + अनुकंपक (अनु + कम्प् धातु, ण्वुल्/क-प्रत्ययान्त प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—सर्वेषां भूतानाम् अनुकंपकः (षष्ठी-तत्पुरुष)