Brahmanda Purana — Anushanga Pada, Shloka 23
रामस्य पितृसेवा-तीर्थाटन-वृत्तान्तः
Rama’s filial service and ordered pilgrimage; setting for the Haihaya episode
Devanagari script
सचिवः सहितः श्रीमान् सवयोभिश्च राजभिः / महता बलभारेण नमयन्वसुधातलम्
Transliteration
sacivaḥ sahitaḥ śrīmān savayobhiśca rājabhiḥ / mahatā balabhāreṇa namayanvasudhātalam
Translation
श्रीमान् राजा अपने सचिव तथा समवयस्क राजाओं के साथ था; विशाल सेना के भार से मानो पृथ्वी-तल को झुका रहा था।
Word by Word
सचिवःthe minister
सचिवः:
Karta (कर्ता) (co-subject/attendant)
TypeNoun
Rootसचिव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; Nominative singular
सहितःaccompanied
सहितः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसह (धातु/प्रातिपदिक) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘accompanied/along with’ (qualifies implied king/retinue)
श्रीमान्splendid/fortunate
श्रीमान्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootश्रीमत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; possessive adjective ‘having splendor/fortune’
स-वयःभिःwith his peers (same-age companions)
स-वयःभिः:
Sahakarana (सह/करण)
TypeNoun
Rootस (अव्यय ‘with’) + वयस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; अव्ययीभाव: ‘वयःभिः सह’ = ‘with peers/of same age’
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय; conjunction
राजभिःwith kings/chiefs
राजभिः:
Sahakarana (सह/करण)
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; Instrumental plural
महताgreat
महता:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootमहत् (प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, तृतीया, एकवचन; agreeing with बलभारेण
बल-भारेणby the heavy mass of the army
बल-भारेण:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootबल (प्रातिपदिक) + भार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: ‘बलस्य भारः’ (weight/mass of the army)
नमयन्bending/causing to bow
नमयन्:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण/कर्तृविशेषण)
TypeVerb
Rootनम् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
Formवर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; present participle ‘bending’ (modifies subject)
वसुधा-तलम्the surface of the earth
वसुधा-तलम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootवसुधा (प्रातिपदिक) + तल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: ‘वसुधायाः तलम्’