Shloka 8
ऋषिसर्गवर्णन (Rishi-Sarga Varṇana) — Account of the Creation/Origination of Sages and Beings
Devanagari script
कृपानां नियुतं दक्षं सर्पिणां साभिमानिनाम् / नदीगिरिष्बसज्जन्तं पृष्ठतो ऽनुययौ प्रभुम्
Transliteration
kṛpānāṃ niyutaṃ dakṣaṃ sarpiṇāṃ sābhimāninām / nadīgiriṣbasajjantaṃ pṛṣṭhato 'nuyayau prabhum
Translation
कृपाणों के नियुत और अभिमानी सर्पों के बीच दक्ष नदी और पर्वतों में आसक्त होकर भी प्रभु के पीछे-पीछे चला।
Word by Word
कृपानाम्of the weak/poor (the pitiable ones)
कृपानाम्:
सम्बन्ध (षष्ठी/Genitive relation)
TypeNoun
Rootकृपा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), बहुवचन; Genitive plural
नियुतम्a niyuta (a fixed number; ten-thousand)
नियुतम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeAdjective
Rootनियुत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; Accusative singular; used adjectivally
दक्षम्Dakṣa
दक्षम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootदक्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; Accusative singular
सर्पिणाम्of the serpents
सर्पिणाम्:
सम्बन्ध (षष्ठी/Genitive relation)
TypeNoun
Rootसर्पिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), बहुवचन; Genitive plural
स-अभिमानिनाम्of the proud (ones)
स-अभिमानिनाम्:
विशेषण-सम्बन्ध (Adjectival genitive relation)
TypeAdjective
Rootस (उपसर्ग/सह-भाव) + अभिमानिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), बहुवचन; Genitive plural; ‘with pride’ (सह) qualifying सर्पिणाम्
नदी-गिरिषु-असज्जन्तम्not clinging (even) to rivers and mountains
नदी-गिरिषु-असज्जन्तम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeAdjective
Rootनदी (प्रातिपदिक) + गिरि (प्रातिपदिक) + असज्जत्/असज्जन्त् (कृदन्त, √सञ्ज्/सज् ‘to cling/attach’ with neg. अ-)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; Accusative singular; वर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त (present active participle) with negation; governs locative ‘नदीगिरिषु’
पृष्ठतःfrom behind; behind
पृष्ठतः:
अधिकरण (Adverbial locus/स्थान)
TypeIndeclinable
Rootपृष्ठतस् (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)
अनुययौfollowed
अनुययौ:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootअनु-√या (धातु)
Formलिट् (Perfect/लिट्), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद
प्रभुम्the lord
प्रभुम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootप्रभु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; Accusative singular