Sutra 3

Devanagari script

दुर्गसेतुकर्मवणिक्पथशून्यनिवेशखनिद्रव्यहस्तिवनकर्मोपकारिणं प्रत्यन्तमल्पप्रमाणं वा न याचेत ॥ कZ_०५.२.०३ ॥

Transliteration

durgasetukarmavaṇikpathaśūnyaniveśakhanidravyahastivanakarmopakāriṇaṃ pratyantam alpapramāṇaṃ vā na yācet

Translation

जो प्रत्यन्त (सीमांत) प्रदेश—या छोटा क्षेत्र—दुर्ग-कार्य, सेतु/बंध-कार्य, व्यापार-पथ व निवास-स्थापन, खनन व सामग्री, तथा हस्तिवन-कार्य और अन्य राज्य-सेवाओं के लिए आवश्यक हो, उससे वसूली नहीं करनी चाहिए।

Word by Word

• दुर्ग: fort
• Type: Noun
• Root: दुर्ग
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)

• सेतु: dam/embankment/bridge
• Type: Noun
• Root: सेतु
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)

• कर्म: work/operation
• Type: Noun
• Root: कर्मन्
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)

• वणिक्: merchant
• Type: Noun
• Root: वणिज्/वणिक्
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन (समासाङ्ग)

• पथ: road/route
• Type: Noun
• Root: पथ
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)

• शून्य: empty, uninhabited
• Type: Adjective
• Root: शून्य
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)

• निवेश: settlement/establishment
• Type: Noun
• Root: निवेश
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)

• खनि: mine
• Type: Noun
• Root: खनि
• Form: स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)

• द्रव्य: wealth, resources
• Type: Noun
• Root: द्रव्य
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)

• हस्ति: elephant
• Type: Noun
• Root: हस्तिन्/हस्ति
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)

• वन: forest
• Type: Noun
• Root: वन
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)

• कर्म: work/operations
• Type: Noun
• Root: कर्मन्
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)

• उपकारिणम्: helpful, service-rendering
• Type: Adjective (used substantively)
• Root: उपकारिन्
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया एकवचन; विशेषणम् (प्रत्यन्तम् इत्यस्य)

• प्रत्यन्तम्: frontier region
• Type: Noun
• Root: प्रत्यन्त
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया एकवचन

• अल्पप्रमाणम्: small in extent
• Type: Adjective (compound)
• Root: अल्प + प्रमाण
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया एकवचन; विशेषणम् (प्रत्यन्तम् इत्यस्य) — ‘small in extent/measure’

• वा: or
• Type: Particle
• Root: वा
• Form: विकल्पार्थक अव्ययम्

• न: not
• Type: Particle
• Root: न
• Form: निषेधार्थक अव्ययम्

• याचेत: should ask/request
• Type: Verb
• Root: याच्
• Form: विधिलिङ् (optative); परस्मैपदम्; प्रथमपुरुषः एकवचन; ‘he should ask/beg/request’

Entities Mentioned

• frontier region (pratyanta)
• fort administration
• infrastructure works
• trade routes
• mines
• elephant forests

More Details

FAQs

What is the fiscal principle behind ‘na yācet’ here?

Do not extract emergency levies from regions/sectors essential to security and state-building; short-term revenue must not destroy strategic capacity.

Which state priorities are protected?

Fortifications, public works (setu), trade corridors and settlements, mining supply, and elephant resources—core inputs for revenue and war.