षोडशद्रोणं जाङ्गलानां वर्षप्रमाणमध्यर्धमानूपानां देशवापानामर्धत्रयोदशाश्मकानाम् त्रयोविंशतिरवन्तीनाममितमपरान्तानां हैमन्यानां च कुल्यावापानां च कालतः ॥ कZ_०२.२४.०५ ॥
ṣoḍaśadroṇaṃ jāṅgalānāṃ varṣapramāṇamadhyardhamānūpānāṃ deśavāpānāmardhatrayodaśāśmakānām trayoviṃśatiravantīnām amitam aparāntānāṃ haimanyānāṃ ca kulyāvāpānāṃ ca kālataḥ
वर्षा का मान (वर्ष-प्रमाण) यह है—जांगल (शुष्क) प्रदेशों में 16 द्रोण, आनूप (दलदली) प्रदेशों में 8½, देश और वाप क्षेत्रों में 12½, अश्मक में 13½, अवंती में 23; और अपरांत में यह निश्चित नहीं (परिवर्तनीय) है। शीतकालीन फसलों तथा कुल्या/नहर-खाई से सिंचित बोआई (कुल्या-वाप) के लिए इसका आकलन ऋतु/समय के अनुसार करना चाहिए।
To calibrate taxation, sowing schedules, irrigation priorities, and famine-risk planning to local ecological realities rather than a single empire-wide norm.
It signals high variability/uncertainty, requiring flexible assessment instead of rigid targets—an administrative cue to rely on observation-based decisions.