पञ्चद्रोणे शालीनां द्वादशाढकं तण्डुलानां कलभभोजनमेकादशकं व्यालानाम् दशकमौपवाह्यानां नवकं साम्नाह्यानामष्टकं पत्तीनां सप्तकं मुख्यानां षट्कं देवीकुमाराणाम् पञ्चकं राज्ञामखण्डपरिशुद्धानां वा तुअण्डुलानां प्रस्थः ॥ कZ_०२.१५.४२ ॥
pañcadroṇe śālīnāṃ dvādaśāḍhakaṃ taṇḍulānāṃ kalabhabhojanam ekādaśakaṃ vyālānām daśakam aupavāhyānāṃ navakaṃ sāmnāhyānām aṣṭakaṃ pattīnāṃ saptakaṃ mukhyānāṃ ṣaṭkaṃ devīkumārāṇām pañcakaṃ rājñām akhaṇḍa-pariśuddhānāṃ vā taṇḍulānāṃ prasthaḥ
पाँच द्रोण शाली धान से बारह आढक चावल मानक उपज है। अखण्ड और भली-भाँति साफ किए हुए चावल से (प्रस्थ में) पके चावल का नियत निर्गम: हाथी-शाला (कलभ) के लिए 11, हिंसक पशुओं (व्याल) के लिए 10, बोझ/वाहन पशुओं (औपवाह्य) के लिए 9, सामान्य प्रतिष्ठान में रखे गए (साम्नाह्य) के लिए 8, पैदल सेना (पत्ती) के लिए 7, मुखिया/अध्यक्ष (मुख्य) के लिए 6, रानियों और राजकुमारों (देवी-कुमार) के लिए 5, तथा राजा के लिए भी 5।
A formal ration hierarchy ties consumption to role and institutional need, enabling predictable budgeting and preventing discretionary favoritism or leakage.
It indicates a quality standard for official rations, supporting uniform provisioning and reducing scope for adulteration or substitution.