Adhyaya 229
Raja-dharmaAdhyaya 22913 Verses

Adhyaya 229

Chapter 229 — शकुनानि (Śakuna: Omens)

यह अध्याय स्वप्न-वर्णन के बाद तुरंत शकुन-विचार पर आता है और राजधर्म व गृह-निर्णयों में उपयोगी सार्वजनिक अपशकुनों का निरूपण करता है। पुष्कर अशुभ दर्शन/संपर्क बताता है—कोयला, कीचड़, चमड़ा-केश आदि, कुछ तिरस्कृत/अशुद्ध माने गए लोग, टूटे बर्तन, खोपड़ी-हड्डियाँ—तथा अशुभ ध्वनि-शकुन जैसे बेसुरे वाद्य और कठोर कोलाहल। दिशा और स्थिति के अनुसार ‘आओ’ ‘जाओ’ जैसे शब्द-शकुन बताए गए हैं—सामने या पीछे खड़े व्यक्ति से कहे जाने पर भेद होता है—और ‘कहाँ जा रहे हो? रुक जाओ, मत जाओ’ जैसे मृत्यु-सूचक वचन भी गिने गए हैं। वाहन का ठोकर खाना, शस्त्र टूटना, सिर पर चोट, जोड़-फिटिंग का गिरना आदि भी नकारात्मक संकेत हैं। धर्मोपाय के रूप में हरि (विष्णु) की पूजा-स्तुति से अशुभता नष्ट करने, फिर दूसरा पुष्टिकारक संकेत देखकर, विपरीत/निवारक क्रिया करके प्रवेश करने का विधान है। अंत में श्वेत वस्तुएँ, पुष्प, पूर्ण कलश, गौ, अग्नि, स्वर्ण-रजत-रत्न, घी-दही-दूध आदि, शंख, गन्ना, शुभ वाणी और भक्ति-संगीत को शुभ शकुन कहा गया है।

Shlokas

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे स्वप्नाध्यायी नाम अष्टाविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ एकोनत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः शकुनानि पुष्कर उवाच औषधानि च युक्तानि धान्यं कृष्णमशोभनं कार्पासं तृणशुष्कञ्च गोमयं वै धनानि च

इस प्रकार अग्नि-महापुराण में ‘स्वप्नाध्याय’ नामक 228वाँ अध्याय समाप्त हुआ। अब 229वाँ अध्याय ‘शकुन’ आरम्भ होता है। पुष्कर बोले—संयोजित औषधियाँ; काला (अँधेरा) धान्य अशुभ है; कपास, सूखी घास, गोबर तथा धन-सम्पत्ति (भी इस प्रसंग में) गिने जाते हैं।

Verse 2

अङ्गारं गुडसर्जौ च मुण्डाभ्यक्तञ्च नग्नकं अयः पङ्कं चर्मकेशौ उन्मत्तञ्च नपुंसकं

अंगार; गुड़ और राल; मुंडित, तेल से लिप्त तथा नग्न व्यक्ति; लोहा और कीचड़; चमड़ा और केश; तथा उन्मत्त और नपुंसक—(इस प्रसंग में) अशुभ/अशौचकर माने जाते हैं।

Verse 3

चण्डालश्वपचाद्यानि नरा बन्धनपालकाः गर्भिणी स्त्री च विधवाः पिण्यकादीनि वै मृतं

चाण्डाल, श्वपच आदि; बंधन (कारागार/कैद) के पालक-रक्षक पुरुष; गर्भवती स्त्री और विधवा; तथा पिण्यक आदि अवशेष—ये वास्तव में ‘मृत/अपवित्र’ (अशौचकर) माने जाते हैं।

Verse 4

तुषभस्मकपालास्थिभिन्नभाण्डमशस्तकं अशस्तो वाद्यशब्दश् च भिन्नभैरवझर्झरः

भूसी, राख, खोपड़ी-हड्डियाँ और टूटे बर्तन—ये अशुभ हैं। वैसे ही वाद्यों के शब्द भी, तथा भैरव-ढोल और झर्झर का टूटा-फूटा कठोर कोलाहल भी अशुभ है।

Verse 5

एहीति पुरतः शब्दः शस्यते न तु पृष्ठतः गच्छेति पश्चाच्छब्दो ऽग्र्यः पुरस्तात्तु विगर्हितः

‘एहीति’ (आओ) शब्द सामने वाले के लिए प्रशंसित है, पीछे वाले के लिए नहीं। पीछे वाले के लिए ‘गच्छ’ (जाओ) उचित है; पर सामने वाले से ‘जाओ’ कहना निंदित माना गया है।

Verse 6

क्व यासि तिष्ठ मा गच्छ किन्ते तत्र गतस्य च अनिष्टशब्दा मृत्यर्थं क्रव्यादश् च ध्वजादिगः

‘कहाँ जा रहे हो? ठहरो—मत जाओ।’ जो वहाँ चला गया, उसके लिए अशुभ पुकारें मृत्यु का लक्षण बनती हैं; वैसे ही मांसभक्षी पक्षी/जन्तु और ध्वज आदि से जुड़े अपशकुन भी मृत्यु-सूचक होते हैं।

Verse 7

स्खलनं वाहनानाञ्च शस्त्रभङ्गस्तथैव च शिरोघातश् च द्वाराद्यैश्च्छत्रवासादिपातनं

वाहनों/सवारियों का फिसलना, शस्त्रों का टूटना, सिर पर आघात, द्वार-चौखट आदि का गिरना तथा छत्र, शामियाना आदि का ढह जाना—ये सब अशुभ दुर्घटनाएँ मानी जाती हैं।

Verse 8

हरिमभ्यर्च्य संस्तुत्य स्यादमङ्गल्यनाशनं द्वितीयन्तु ततो दृष्ट्वा विरुद्धं प्रविशेद्गृहं

हरि (विष्णु) की पूजा और स्तुति करने से अमंगल का नाश होता है। फिर दूसरे शकुन को देखकर, उसके विरुद्ध (उलटे/निवारक) उपाय के साथ गृह में प्रवेश करना चाहिए।

Verse 9

श्वेताः सुमनसः श्रेष्ठाः पूर्णकुम्भो महोत्तमः मांसं मत्स्या दूरशब्दा वृद्ध एकः पशुस्त्वजः

श्वेत वस्तुएँ, शुभ पुष्प, श्रेष्ठ पुरुष और पूर्ण कलश—ये अत्यन्त शुभ हैं। इसी प्रकार मांस और मछली, दूर से सुनाई देने वाले शब्द, अकेला मिला वृद्ध, तथा ध्वजयुक्त/चिह्नित पशु—ये भी परम शुभ शकुन माने गए हैं।

Verse 10

गावस्तरङ्गमा नागा देवश् च ज्वलितो ऽनलः दूर्वार्द्रगोमयं वेश्या स्वर्णरूप्यञ्च रत्नकं

गायें, चलती तरंगें, नाग, देवता और प्रज्वलित अग्नि; दूर्वा-घास, गीला गोबर, वेश्या; तथा स्वर्ण, रजत और रत्न—ये स्वप्न/शकुन में महत्त्वपूर्ण वस्तुएँ कही गई हैं।

Verse 11

वचासिद्धार्थकौषध्यो मुद्ग आयुधखड्गकं छत्रं पीठं राजलिङ्गं शवं रुदितवर्जितं

वचा, सिद्धार्थ (श्वेत सरसों) और औषधियाँ; मुद्ग; आयुध और खड्ग; छत्र; पीठ/सिंहासन—ये राजचिह्न हैं। तथा शव और रुदन-रहित अवस्था (विलाप का अभाव) भी कही गई है।

Verse 12

फलं घृटं दधि पयो अक्षतादर्शमाक्षिकं शङ्खं इक्षुः शुभं वाक्यं भक्तवादितगीतकं

फल, घी, दही, दूध, अक्षत (अखंड चावल), दर्पण, मधु, शंख, ईख, शुभ वचन, तथा भक्तिपूर्ण वाद्य-नाद और गीत—ये सब शुभ माने गए हैं।

Verse 13

गुडसर्पौ चेति ग , घ , ञ च गम्भीरमेघस्तनितं तडित्तुष्टिश् च मानसी एकतः सर्वलिङ्गानि मनसस्तुष्टिरेकतः

‘गुड’ और ‘सर्प’—इनसे ग, घ और ञ का संकेत किया गया है। ‘मेघ का गंभीर गर्जन’ और ‘विद्युत् से उत्पन्न तुष्टि’—ये मानसिक (अनुभव) हैं। एक स्थान पर सब लिङ्ग (व्याकरणिक) संगृहीत हैं, और दूसरे में केवल मन की तुष्टि कही गई है।

Frequently Asked Questions

It lists defiling/ritually unsuitable substances and persons (e.g., broken vessels, skulls/bones, mud/leather/hair, certain stigmatized groups), discordant sounds, alarming speech-omens, and practical mishaps like stumbling vehicles or broken weapons.

The chapter prescribes worship and praise of Hari (Viṣṇu) to destroy inauspiciousness, then advises observing a second confirming sign and entering/acting in a manner contrary to the omen to neutralize it.