
Chapter 308 — Worship of Tvaritā (त्वरितापूजा)
पूर्व अध्याय में त्रैलोक्य-मोहिनी लक्ष्मी तथा सम्बद्ध पूजन का वर्णन समाप्त कर अग्निदेव तुरंत त्वरिता-उपासना का उपदेश देते हैं। वे भुक्ति और मुक्ति दोनों के लिए प्रेरक आज्ञा-सूत्रों सहित मंत्राङ्ग बताते हैं। फिर शिर से पाद तक अङ्ग-न्यास और मंत्र-न्यास, तथा अंत में व्यापक न्यास कराया जाता है। ध्यान में त्वरिता को किरात/शबरी-भाव वाली, त्रिनेत्री, श्यामवर्णा, वनमालाधारिणी, मयूरपिच्छ-चिह्नयुक्त, सिंहासनस्थ, वर और अभय देने वाली रूप में देखा जाता है। आगे अष्टविध पीठ/पद्म-पूजा में पत्तों पर अङ्ग-गायत्रियों का विन्यास, अग्रभाग व द्वार-स्तम्भों पर शक्तियों की स्थापना और बाह्य रक्षक-परिवार का विधान है। अंत में योनिरूप कुण्ड में द्रव्य-विशेष से होम के भेद बताकर सिद्धियाँ—समृद्धि, रक्षा, लोक-प्रसाद, संतान, तथा शत्रु-कर्म—निर्दिष्ट हैं; साथ ही अधिक जप, मण्डल-पूजा और दीक्षा-संबद्ध दान, पंचगव्य व चरु-विधि का निर्देश है।
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे त्रैलोक्यमोहनीलक्ष्म्यादिपूजा नाम सप्ताधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथाष्टाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः त्वरितापूजा अग्निर् उवाच त्वरिताङ्गान्समाख्यास्ये भुक्तिमुक्तिप्रदायकान् प्रचोदयात् श्रीप्रणितायै नमः ह्रूं कारायै नमः ॐ खेच हृदयाय नमः खेचर्यै नमः ॐ चण्डायै नमः छेदन्यै नमः क्षेपण्यै नमः स्त्रियै ह्रूं कार्यै नमः क्षेमङ्कर्यै जयायै किङ्कराय रक्ष ॐ त्वरिताज्ञया स्थिरो भव वषट् तोतला त्वरिता तूर्णेत्येत्येवं विद्येयमीरिता
इस प्रकार अग्नि-महापुराण में ‘त्रैलोक्य-मोहिनी लक्ष्मी आदि की पूजा’ नामक तीन सौ सातवाँ अध्याय समाप्त हुआ। अब तीन सौ आठवाँ अध्याय—‘त्वरिता-पूजा’ आरम्भ होता है। अग्नि बोले—मैं त्वरिता के वे मंत्राङ्ग बताता हूँ जो भोग और मोक्ष दोनों देने वाले हैं; इन्हें प्रेरक आवाहन रूप से जपे: ‘श्री-प्रणिता को नमः; ह्रूँकार को नमः; ॐ, खेच-हृदय को नमः; खेचरी को नमः; ॐ, चण्डा को नमः; छेदनी को नमः; क्षेपणी को नमः; स्त्री को नमः; ह्रूँकारी को नमः; क्षेमङ्करी को नमः; जया को नमः; हे किङ्कर, रक्षा करो।’ ‘ॐ—त्वरिता की आज्ञा से स्थिर हो—वषट्।’ तथा ‘तोतला, त्वरिता, तूर्ण’—इस प्रकार यह विद्या कही गई।
Verse 2
शिरोभ्रुमस्तके कण्ठे हृदि नाभौ च गुह्यके उर्वोश् च जानुजङ्घोरुद्वये चरणयोः क्रमात्
शिर पर, भौंहों के मध्य, मस्तक (शिखा) पर, कण्ठ में, हृदय में, नाभि में और गुह्य-प्रदेश में; फिर जंघाओं पर, घुटनों पर, पिंडलियों पर, कटि के दोनों ओर तथा चरणों पर—इस क्रम से (मंत्र का) न्यास करे।
Verse 3
न्यस्ताङ्गो न्यस्तमन्त्रस्तु समस्तं व्यापकं न्यसेत् पार्वती शवरी चेशा वरदाभयहस्तिका
अङ्ग-न्यास और मंत्र-न्यास कर लेने पर फिर समस्त व्यापक-न्यास करे। देवी का ध्यान पार्वती, शबरी और ईशा रूप में करे, जिनके हाथ वरदान देने वाले और अभय प्रदान करने वाले हैं।
Verse 4
मयूरबलया पिच्छमौलिः किसलयांशुका सिंहासनस्था मायूरवर्हच्छत्रसमन्विता
वह मयूर-बलय धारण करती है, सिर पर पंखों का मुकुट है, कोमल किसलय-हरित वस्त्र पहने है, सिंहासन पर विराजमान है और मयूर-पिच्छों के छत्र से सुशोभित है।
Verse 5
त्रिनेत्रा श्यामला देवी वनमालाविभूषणा विप्राहिकण्राभरणा चत्रकेयूरभूषणा
देवी त्रिनेत्री और श्यामवर्णा हैं; वे वनमाला से विभूषित हैं। उनके कण्ठ में शोभित हार है और वे कंगन तथा केयूरों से अलंकृत हैं।
Verse 6
वैश्यनागकटीबन्धा वृषलाहिकृतनूपुरा एवं रूपात्मिका भूत्वा तन्मन्त्रं नियुतं जपेत्
वैश्य-नाग से निर्मित कटिबन्ध धारण कर, और वृषलाहि से बने नूपुर पहनकर—ऐसा रूप ध्यान में धारण करके—उस मन्त्र का एक लाख जप करे।
Verse 7
ईशः किरातरूपो ऽभूत् पुरा गौरी च तादृशी जपेद्ध्यायेत् पूजयेत्तां सर्वसिद्ध्यैविषादिहृत्
प्राचीन काल में ईश ने किरात-रूप धारण किया और गौरी ने भी वैसा ही रूप लिया। सर्व सिद्धियों की प्राप्ति हेतु उनका जप, ध्यान और पूजन करे; यह विषाद आदि को हरता है।
Verse 8
अष्टसिंहासने पूज्या दले पूर्वादिके क्रमात् अङ्गगायत्री प्रणीता हूङ्काराद्या दलाग्रके
देवी की पूजा अष्ट-सिंहासन पर करनी चाहिए। पंखुड़ियों पर पूर्व से क्रमशः, ‘हूँ’ बीज से आरम्भ होने वाली अङ्ग-गायत्री (अङ्ग-मन्त्र) को पंखुड़ी-शिखरों पर नियोजित करे।
Verse 9
फट्कारी चाग्रतो देव्याः श्रीवीजेनार्चयेदिमाः लोकेशायुधवर्णास्ताः फट्कारी तु धनुर्धरा
और देवी के अग्रभाग में, श्री-बीज से इन (शक्तियों) का अर्चन करे। वे लोकपालों के आयुधों के वर्ण के समान ध्यानित हों; तथा फट्कारी धनुष धारण करने वाली है।
Verse 10
जया च विजया द्वास्थे पूज्ये सौवर्णयष्टिके किङ्करा वर्वरी मुण्डी लगुडी च तयोर्वहिः
दोनों द्वार-स्तम्भों पर जया और विजया की पूजा करनी चाहिए, तथा पूज्य सौवर्णयष्टिका की भी। उन द्वारों के बाहर किङ्करा, वर्वरी, मुण्डी और लगुड़ी का पूजन करना चाहिए।
Verse 11
इष्ट्वैवं सिद्धयेद्द्रव्यैः कुण्डे योन्याकृतौ हुनेत् हेमलाभो ऽर्जुनैर् धान्यैर् गोधूमैः पुष्टिसम्पदः
इस प्रकार विधि करके, निर्धारित द्रव्यों से सिद्धि प्राप्त करे और योनि-आकृति कुण्ड में हवन करे। अर्जुन-काष्ठ से होम करने पर स्वर्ण-लाभ होता है; धान्य और गेहूँ से पुष्टिः तथा समृद्धि प्राप्त होती है।
Verse 12
यवैर् धान्यैस्तिलैः सर्वसिद्धिरीतिविनाशनम् अक्षैर् उन्मत्तता शत्रोः शाल्मलीभिश् च मारणम्
जौ, धान्य और तिल से सर्वसिद्धि तथा उपद्रव/महामारी का नाश होता है। अक्ष (अक्षबीज) से शत्रु में उन्मत्तता आती है; और शाल्मली-द्रव्यों से मारण सिद्ध होता है।
Verse 13
जम्बुभिर्धनधान्याप्तिस्तुष्टिर्नीलोत्पलैर् अपि रक्तात्पलैर् महापुष्टिः कुन्दपुष्पैर् महोदयः
जम्बू-फल से धन और धान्य की प्राप्ति होती है; नीलकमल से तुष्टि। रक्तकमल से महापुष्टि तथा आरोग्य-समृद्धि; और कुन्द-पुष्प से महान उदय (उन्नति) होता है।
Verse 14
मल्लिकाभिः पुरक्षोभः कुमुदैर् जनवर् लभः अशोकैः पुत्रलाभः स्यात् पाटलाभिः शुभाङ्गना
मल्लिका (चमेली) से नगर में क्षोभ/उथल-पुथल होती है; कुमुद से जनसमूह में वर-लाभ (लोक-समर्थन) मिलता है। अशोक-पुष्प से पुत्र-लाभ होता है; और पाटला-पुष्प से शुभ, सद्गुणी स्त्री की प्राप्ति होती है।
Verse 15
आम्रैर् आयुस्तिलैर् लक्ष्मीर्बिल्वैः श्रीश् चम्पकैर् धनम् इष्टं मधुकपुष्पैश् च बिल्वैः सर्वज्णतां लभेत्
आम्र अर्पण से आयु बढ़ती है; तिल से लक्ष्मी; बिल्वफल से श्री-समृद्धि; चम्पक पुष्प से इच्छित धन मिलता है। मधूक के पुष्प और बिल्व अर्पित करने से सर्वज्ञता प्राप्त होती है।
Verse 16
त्रिलक्षजप्यात्सर्वाप्तिर्होमाद्ध्यानात्तथेज्यया मण्डले ऽभ्यर्च्य गायत्र्या आहुतीः पञ्चविंशतिम्
तीन लाख जप से पूर्ण सिद्धि होती है; वैसे ही होम, ध्यान और पूजा से भी। मण्डल में विधिवत् अर्चन करके गायत्री सहित पच्चीस आहुतियाँ देनी चाहिए।
Verse 17
दद्याच्छतत्रयं मूलात् पल्लवैर् दीक्षितो भवेत् पञ्चगव्यं पुरा पीत्वा चरुकं प्राशयेत्सदा
अपने साधन से तीन सौ (द्रव्य) दान करे; कोमल पल्लव अर्पित करने से वह दीक्षित होता है। पहले पंचगव्य पीकर, सदा चरु (यज्ञ-खीर) का प्राशन करे।
It proceeds from mantra-aṅga recitation to aṅga/mantra-nyāsa across bodily loci, then vyāpaka-nyāsa, Devī dhyāna, eightfold throne-lotus worship with attendants and guardians, and finally homa in a yoni-shaped kuṇḍa with substance-specific outcomes.
The chapter emphasizes tantric ritual engineering: precise nyāsa placement (head-to-feet sequence), structured maṇḍala/throne worship with petal-wise order, and a detailed dravya–phala mapping for homa offerings.
Tvaritā’s mantra-aṅgas are explicitly said to bestow both enjoyment and liberation; the same discipline—purified body via nyāsa, concentrated dhyāna, and dharmically framed worship—supports pragmatic siddhis while orienting the practitioner to spiritual completion.
She is three-eyed and dark-hued, adorned with forest garlands and ornaments, associated with kirāta/śabarī motifs, marked by peacock-feather emblems and a peacock-plume parasol, and enthroned on a lion-seat with varada and abhaya gestures.