Adhyaya 171
Dharma-shastraAdhyaya 17117 Verses

Adhyaya 171

Chapter 171 — प्रायश्चित्तानि (Prāyaścittāni / Expiations)

इस अध्याय में धर्म-शास्त्र की शुद्धि-विधि का आरम्भ होकर, पाण्डुलिपि-भेदों को सँभालते हुए प्रायश्चित्तों का क्रमबद्ध संग्रह दिया गया है। पुष्कर कहते हैं कि मंत्र-जप और नियमों से पाप नष्ट होता है—एक मास तक पौरुषसूक्त का पाठ, अघमर्षण सूक्त का तीन बार जप, वेदाध्ययन, वायु और यम से सम्बन्धित अनुशासन, तथा गायत्री-व्रत। आगे कृतच्छ्र आदि तपस्याएँ देह-आहार के सूक्ष्म नियमों सहित बताई गई हैं—मुंडन, स्नान, होम, हरि-पूजन, दिन में खड़े रहना और रात में वीरासन में बैठना। यति- और शिशु-रूप चान्द्रायण, ग्रास/पिण्ड की गणना सहित; ताप्तकृतच्छ्र और शीतकृतच्छ्र के चक्र; तथा पञ्चगव्यादि से युक्त कठोर अतिकृतच्छ्र। शान्तपन, महा/अतिशान्तपन, बारह दिन का पराक उपवास, और प्राजापत्य क्रम ‘पाद’ रूप में आते हैं। अंत में फल, पत्ते, जल, मूल, तिल और ब्रह्मकूर्च-आधारित विशेष कृतच्छ्र, तथा देव-पूजा से संयुक्त तप द्वारा समृद्धि, बल, स्वर्ग और पाप-नाश का फल कहा गया है।

Shlokas

Verse 1

ति ख शवन्तत्स्पृष्टिनं श्वानमिति घ , ज च मूत्रोच्चारं द्विजः कृत्वेत्यादिः, पूयन्ते पापिनो ऽखिला इत्य् अन्तः पाठः ज , झ पुस्तके नास्ति अथ एकसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः प्रायश्चित्तानि पुष्कर उवाच प्रायश्चित्तं रहस्यादि वक्ष्ये शुद्धिकरं पर पौरुषेण तु सूक्तेन मासं जप्यादिनाघहा

पाण्डुलिपियों में पाठभेद बताए गए हैं—कहीं ‘शव से स्पर्शित कुत्ता’ और कहीं ‘द्विज ने मूत्रोत्सर्ग करके…’ इत्यादि; किसी पाठ में अंत में ‘सभी पापी शुद्ध होते हैं’ है, और एक पाण्डुलिपि में यह अंश नहीं है। अब 171वाँ अध्याय ‘प्रायश्चित्त’ आरम्भ होता है। पुष्कर बोले—मैं रहस्य आदि, परम और शुद्धिकर प्रायश्चित्त बताऊँगा; पौरुष सूक्त का एक मास जप करने से मनुष्य पाप से मुक्त होता है।

Verse 2

मुच्यते पातकैः सर्वैर् जप्त्वा त्रिरघमर्षणं वेदजप्याद्वायुयमाद् गायत्र्या व्रततो ऽद्यहा

अघमर्षण सूक्त का तीन बार जप करने से सब पातकों से मुक्ति मिलती है; इसी प्रकार वेद-जप, वायु-यम के नियम, और गायत्री-व्रत के पालन से भी पाप का नाश होता है।

Verse 3

मुण्डनं सर्वकृच्छ्रेषु स्नानं होमो हरेर्यजिः उत्थितस्तु दिवा तिष्ठेदुपविष्टस् तथा निशि

सभी कृच्छ्र-प्रायश्चित्तों में मुण्डन, स्नान, होम, और हरि (विष्णु) की पूजा विधान है। दिन में खड़े रहना चाहिए और रात में बैठकर रहना चाहिए।

Verse 4

एतद्वीरासनं प्रोक्तं कृच्छ्रकृत्तेन पापहा अष्टभिः प्रत्यहं ग्रासैर् यतिचान्द्रायणं स्मृतं

यह ‘वीरासन’ कहा गया है—कृच्छ्र के रूप में किया जाए तो यह पापहारी प्रायश्चित्त है। और ‘यति-चान्द्रायण’ वह व्रत माना गया है जिसमें प्रतिदिन आठ ग्रास भोजन लिया जाता है।

Verse 5

प्रातश् चतुर्भिः सायञ्च शिशुचान्द्रायणं स्मृतं यथाकथञ्चित् पिण्डानाम् चत्वारिंशच्छतद्वयं

‘शिशु (लघु) चान्द्रायण’ में प्रातः चार पिण्ड और सायं चार पिण्ड ग्रहण किए जाते हैं; जैसे भी साध्य हो, कुल पिण्डों की संख्या दो सौ चालीस होती है।

Verse 6

मासेन भक्षयेदेतत् सुरचान्द्रायणं चरेत् त्र्यहमुष्णं पिवेदापस्त्यहमुष्णं पयः पिवेत्

इस नियत आहार को एक मास में भोगे और ‘सुर-चान्द्रायण’ व्रत का आचरण करे। तीन दिन गरम जल पिए और तीन दिन गरम दूध पिए।

Verse 7

त्र्याहमुष्णं घृतं पीत्वा वायुभक्षो भवेत् त्र्यहं तप्तकृच्छ्रमिदं प्रोक्तं शीतैः शीतं प्रकीर्तितं

तीन दिन गरम घृत पीकर, फिर तीन दिन केवल वायु पर निर्वाह करे। इसे ‘तप्तकृच्छ्र’ कहा गया है; शीत (घृत आदि) से करने पर वही ‘शीत’ (कृच्छ्र) कहलाता है।

Verse 8

कृच्छ्रातिकृच्छ्रं पयसा दिवसानेकविंशतिं गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकं

‘अतिकृच्छ्र’ का आचरण इक्कीस दिनों तक दूध के साथ किया जाता है; इसमें गोमूत्र, गोमय, दूध, दही, घृत और कुशोदक का विधान है।

Verse 9

जपतो ऽवधहेति ख , घ , ज च एकरात्रोपवासश् चकृच्छ्रं शान्तपनं स्मृतं एतच्च प्रत्याभ्यस्तं महाशान्तपनं स्मृतं

जो ‘अवध’—अर्थात् ख, घ और ज—इन वर्णों का जप करता है और एक रात्रि का उपवास भी करता है, उसका कृच्छ्र ‘शान्तपन’ कहा गया है। यही बार-बार किया जाए तो ‘महाशान्तपन’ कहलाता है।

Verse 10

त्र्यहाभ्यस्तमथैकैकमतिशान्तपनं स्मृतं कृच्छ्रं पराकसञ्ज्ञं स्याद्द्वादशाहमभोजनं

तीन-तीन दिन के अनुशासन को बार-बार करके, फिर क्रम से एक-एक बार भोजन करना—इसे अत्यन्त कठोर ‘शान्तपन’ नामक कृच्छ्र कहा गया है। ‘पराक’ नामक व्रत बारह दिन का पूर्ण निराहार (अभोजन) है।

Verse 11

एकभक्तं त्र्यहाभ्यस्तं क्रमान्नक्तमयाचितं प्राजापत्यमुपोष्यान्ते पादः स्यात् कृच्छ्रपादकः

एकभक्त (एक बार भोजन) का नियम तीन दिन करने के बाद, क्रम से रात्रि में भोजन करना, फिर बिना माँगे प्राप्त अन्न पर निर्वाह करना—इस प्रकार प्राजापत्य उपवास का अनुष्ठान होता है। इसके अंत में उसका एक चौथाई भाग ‘कृच्छ्र-पादक’ कहलाता है।

Verse 12

फलैर् मासं फलं कृच्छ्रं बिल्वैः श्रीक्च्छ्र ईरितः पद्माक्षैः स्यादामलकैः पुष्पकृच्छ्रं तु पुष्पकैः

एक मास तक केवल फलों पर निर्वाह करना ‘फल-कृच्छ्र’ कहलाता है। बिल्व-फल से किया जाए तो उसे ‘श्री-कृच्छ्र’ कहा गया है। पद्माक्ष-बीजों या आँवले से, तथा पुष्पों से किया जाए तो वह ‘पुष्प-कृच्छ्र’ होता है।

Verse 13

पत्रकृच्छ्रन्तथा पत्रैस्तोयकृच्छ्रं जलेन तु मूलकृच्छ्रन्तथा मूलैर् दृध्न क्षीरेण तक्रतः

केवल पत्तों से किया जाए तो ‘पत्र-कृच्छ्र’ है; केवल जल से ‘तोय-कृच्छ्र’; केवल मूल (जड़) से ‘मूल-कृच्छ्र’। इसी प्रकार दही, दूध और छाछ से क्रमशः अन्य कृच्छ्र-भेद होते हैं।

Verse 14

मासं वायव्यकृच्छ्रं स्यात्पाणिपूरान्नभोजनात् तिलैर् द्वादशरात्रेण कृच्छ्रमाग्नेयमार्तिनुत्

एक मास तक केवल हथेली-भर अन्न का भोजन करने से ‘वायव्य-कृच्छ्र’ होता है। बारह रात्रि तक तिल पर निर्वाह करने से ‘आग्नेय-कृच्छ्र’ होता है, जो कष्ट का निवारण करता है।

Verse 15

पाक्षं प्रसृत्या लाजानां ब्रह्मकूर्चं तथा भवेत् उपोषितश् चतुर्दृश्यां पञ्चदश्यामनन्तरं

पंद्रह दिन तक प्रसृति-माप से लाज (भुने धान) नापकर ब्रह्मकूर्च व्रत सिद्ध होता है। चतुर्दशी को उपवास करके उसके तुरंत बाद पूर्णिमा (पंचदशी) का भी अनुष्ठान/उपवास करे।

Verse 16

पञ्चगव्यं समश्नीयाद्धविष्याशीत्यनन्तरं मासेन द्विर् नरः कृत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते

पहले पंचगव्य का सेवन करे, फिर उसके बाद हविष्य-भोजन पर रहे। जो पुरुष एक मास में यह दो बार करता है, वह समस्त पापों से मुक्त हो जाता है।

Verse 17

श्रीकामः पुष्टिकामश् च स्वर्गकामो ऽघनष्टये देवताराधनपरः कृच्छ्रकारी स सर्वभाक्

जो श्री (समृद्धि) चाहता है, जो पुष्टि-बल चाहता है और जो स्वर्ग चाहता है—पाप-नाश के लिए—वह देवताओं की आराधना में तत्पर रहे; कृच्छ्र तप करने वाला वह सब फलों/पुण्यों का भागी होता है।

Frequently Asked Questions

A month-long recitation of the Pauruṣa Sūkta and thrice-recitation of the Aghamarṣaṇa hymn are explicitly stated as sin-destroying, supported by Vedic recitation and the Gāyatrī-vrata.

It prescribes tonsure, bathing, homa, and Hari-worship, with the posture rule of standing during the day and sitting during the night (identified as a vīrāsana-type observance).

Yati-cāndrāyaṇa is defined as eight mouthfuls daily; śiśu-cāndrāyaṇa is set as four piṇḍas in the morning and four in the evening, totaling 240 piṇḍas over the month.

Śāntapana is given as a one-night fast paired with specified japa; repetition yields Mahā-Śāntapana, and further intensification is taught as Ati-Śāntapana.

Parāka is defined as twelve days of complete fasting (abhojana).