Next Verse

Agni Purana — Ayurveda, Shloka 1

Chapter 282 — नानारोगहराण्यौषधानि

Medicines that Remove Various Diseases

इत्य् आग्नेये महापुराणे वृक्षायुर्वेदो नामैकाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ द्व्यशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः नानारोगहराण्यौषधानि धन्वन्तरिर् उवाच सिंही शटी निशायुग्मं वत्सकं क्वाथसेवनं शिशोः सर्वातिसारेषु स्तन्यदोषेषु शस्यते

ity āgneye mahāpurāṇe vṛkṣāyurvedo nāmaikāśītyadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ atha dvyaśītyadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ nānārogaharāṇyauṣadhāni dhanvantarir uvāca siṃhī śaṭī niśāyugmaṃ vatsakaṃ kvāthasevanaṃ śiśoḥ sarvātisāreṣu stanyadoṣeṣu śasyate

इस प्रकार आग्नेय महापुराण में ‘वृक्षायुर्वेद’ नामक 281वाँ अध्याय समाप्त हुआ। अब 282वाँ अध्याय—‘विविध रोगहर औषधियाँ’ आरम्भ होता है। धन्वन्तरि बोले: सिंही, शटी, निशा-युग्म (हरिद्रा व दारुहरिद्रा) और वत्सक का काढ़ा शिशु के सभी अतिसार तथा स्तन्य-दोषजन्य विकारों में हितकर है।

इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/वाक्य-समाप्ति)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; इत्यादि-समाप्त्यर्थक-निपात (quotative/end marker)
आग्नेयेin the Agneya
आग्नेये:
Adhikarana (अधिकरण/देश)
TypeAdjective
Rootआग्नेय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन; विशेषणम्—महापुराणे
महा-पुराणेin the Mahāpurāṇa
महा-पुराणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमहा (प्रातिपदिक) + पुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन; कर्मधारयः: महत् पुराणम्
वृक्ष-आयुर्वेदःthe ‘tree-Āyurveda’ (arboriculture)
वृक्ष-आयुर्वेदः:
Karta (कर्ता/शीर्षक)
TypeNoun
Rootवृक्ष (प्रातिपदिक) + आयुर्वेद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः: वृक्षाणाम् आयुर्वेदः
नामnamed/called
नाम:
Sambandha (सम्बन्ध/नामनिर्देश)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formअव्यय; नाम-शब्दः (designation marker: ‘called’)
एक-आशीति-अधिक-द्वि-शत-तमःthe 281st
एक-आशीति-अधिक-द्वि-शत-तमः:
Visheshana (विशेषण/अध्यायः)
TypeAdjective
Rootएक (संख्या) + आशीति (संख्या) + अधिक (प्रातिपदिक) + द्वि (संख्या) + शत (प्रातिपदिक) + तम (प्रत्ययान्त-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन; संख्यावाचक-समासः (तत्पुरुष/द्विगु-प्राय): द्विशतात् अधिकः एकाशीति = 281; ‘तमः’ = क्रमवाचक (ordinal)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता/विधेय)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन
अथnow/then
अथ:
Sambandha (सम्बन्ध/क्रम)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय; आरम्भार्थक-निपात (now/then)
द्वि-आशीति-अधिक-द्वि-शत-तमःthe 282nd
द्वि-आशीति-अधिक-द्वि-शत-तमः:
Visheshana (विशेषण/अध्यायः)
TypeAdjective
Rootद्वि (संख्या) + आशीति (संख्या) + अधिक (प्रातिपदिक) + द्वि (संख्या) + शत (प्रातिपदिक) + तम (प्रत्ययान्त-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन; संख्यावाचक-समासः: द्विशतात् अधिकः द्व्यशीति = 282; क्रमवाचक (ordinal)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता/विधेय)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन
नाना-रोग-हराणिremoving various diseases
नाना-रोग-हराणि:
Visheshana (विशेषण/औषधानि)
TypeAdjective
Rootनाना (प्रातिपदिक) + रोग (प्रातिपदिक) + हर (कृदन्त-प्रातिपदिक from √हृ)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), बहुवचन; तत्पुरुषः: नानाविधान् रोगान् हरन्ति इति
औषधानिmedicines/herbs
औषधानि:
Karta (कर्ता/विषय)
TypeNoun
Rootऔषध (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), बहुवचन
धन्वन्तरिःDhanvantari
धन्वन्तरिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootधन्वन्तरि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन
सिंहीsiṃhī (a herb)
सिंही:
Karma (कर्म/उपदेश्य-द्रव्य)
TypeNoun
Rootसिंही (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom/Acc), एकवचन; औषधि-नाम
शटीśaṭī (a herb)
शटी:
Karma (कर्म/उपदेश्य-द्रव्य)
TypeNoun
Rootशटी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom/Acc), एकवचन; औषधि-नाम
निशा-युग्मम्pair of niśā (two turmeric types)
निशा-युग्मम्:
Karma (कर्म/उपदेश्य-द्रव्य)
TypeNoun
Rootनिशा (प्रातिपदिक) + युग्म (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom/Acc), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः: निशायाः युग्मम् (two kinds of niśā)
वत्सकम्vatsaka (a herb)
वत्सकम्:
Karma (कर्म/उपदेश्य-द्रव्य)
TypeNoun
Rootवत्सक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom/Acc), एकवचन; औषधि-नाम
क्वाथ-सेवनम्drinking a decoction
क्वाथ-सेवनम्:
Karma (कर्म/उपदेश्य-क्रिया)
TypeNoun
Rootक्वाथ (प्रातिपदिक) + सेवन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom/Acc), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः: क्वाथस्य सेवनम्
शिशोःof the child
शिशोः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootशिशु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive), एकवचन
सर्व-अतिसारेषुin all diarrhoeas
सर्व-अतिसारेषु:
Adhikarana (अधिकरण/विषय)
TypeNoun
Rootसर्व (प्रातिपदिक) + अतिसार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), बहुवचन; कर्मधारयः: सर्वे अतिसाराः
स्तन्य-दोषेषुin defects of breast-milk
स्तन्य-दोषेषु:
Adhikarana (अधिकरण/विषय)
TypeNoun
Rootस्तन्य (प्रातिपदिक) + दोष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः: स्तन्यस्य दोषाः
शस्यतेis recommended
शस्यते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootशंस् (धातु)
Formलट् (Present), आत्मनेपद, प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन; कर्मणि-प्रयोग (passive): ‘is recommended’

Dhanvantari

Vidya Category: {"primary_vidya":"Ayurveda","secondary_vidya":"Samanya","practical_application":"Pediatric remedy: prepare and administer a decoction of specified drugs for infantile diarrhoea and breast-milk vitiation-related disorders.","sutra_style":true}

Encyclopedic Reference: {"reference_type":"Procedure","entry_title":"Siṃhī-Śaṭī-Niśā-dvaya-Vatsaka kvātha for śiśu atisāra and stanya-doṣa","lookup_keywords":["kvātha","atisāra","stanya-doṣa","niśā-dvaya","vatsaka"],"quick_summary":"A decoction of siṃhī, śaṭī, turmeric and daru-haridrā (niśā-dvaya), and vatsaka is recommended for infants with diarrhoea and ailments arising from defective breast milk."}

Dosha: Tridosha

Concept: Compassionate, precise formulation (yukti) in medicine protects the most vulnerable (infants).

Application: Use classical drug-combinations and dosage-form (kvātha) suited to digestive weakness in early age.

Khanda Section: Ayurveda (Agni Purana medical materia medica and remedies)

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: karuna

Visual Art Cues: {"scene_description":"Dhanvantari instructs preparation of a herbal decoction; a caregiver administers a small dose to an infant, with herbs—śaṭī, turmeric, daru-haridrā, and vatsaka—arranged nearby.","kerala_mural_prompt":"Kerala mural, Dhanvantari seated with palm-leaf text, healer boiling kvātha in an earthen pot, mother holding infant, stylized herb clusters (haridrā, dāruharidrā, kutaja)","tanjore_prompt":"Tanjore painting, Dhanvantari with conch and pot of amṛta, gold detailing, side vignette of decoction pot and caregiver feeding infant with a small spoon, auspicious healing aura","mysore_prompt":"Mysore painting, clean didactic scene: labeled herbs, boiling vessel, straining cloth, measured dose given to infant; emphasis on procedure and gentleness","mughal_miniature_prompt":"Mughal miniature, court-physician setting with Dhanvantari iconography, detailed apothecary table of herbs, caregiver administering medicine to infant, delicate interior architecture"}

Audio Atmosphere: {"recitation_mood":"instructional","suggested_raga":"Ahir Bhairav","pace":"medium","voice_tone":"instructional"}

Sandhi Resolution Notes: इत्य् = इति (य्-आदेशः); नामैकाशीत्यधिकद्विशततमो = नाम एकाशीति-अधिक-द्विशत-तमः; 'अध्यायः = अध्यायः (अवग्रह); धन्वन्तरिर् = धन्वन्तरिः (र्-आदेशः); नानारोगहराण्यौषधानि = नाना-रोग-हराणि औषधानि.

Related Themes: Agni Purana 282 (Nānā-roga-harāṇy auṣadhāni); Agni Purana 281 (Vṛkṣāyurveda)

A
Agni Mahapurana
V
Vṛkṣāyurveda
D
Dhanvantari
A
Ayurveda
S
Siṃhī
Ś
Śaṭī
N
Niśā-yugma (Haridrā & Dāruharidrā)
V
Vatsaka (Kutaja)
K
Kvātha (decoction)
A
Atisāra (diarrhoea)
S
Stanya-doṣa (vitiated breast milk)

FAQs

Ayurvedic pediatric therapeutics: it prescribes a kvātha (decoction) of siṃhī, śaṭī, niśā-yugma (turmeric pair), and vatsaka (kutaja) for infantile diarrhoea and disorders caused by vitiated breast milk.

It shifts from Vṛkṣāyurveda into practical Ayurveda by listing specific medicinal drugs and a formulation method (kvātha), showing the text’s scope beyond theology into applied medical knowledge and pharmacology.

While primarily medical, the Purāṇic framing treats healing and protection of infants as dharmic care (rakṣaṇa), aligning practical therapy with the merit of preserving life and reducing suffering.