Adhyaya 13
Avatara-lilaAdhyaya 1329 Verses

Adhyaya 13

Chapter 13 — कुरुपाण्डवोत्पत्त्यादिकथनं (Narration of the Origin of the Kurus and the Pāṇḍavas, and Related Matters)

अग्नि भारत-कथा को कृष्ण-माहात्म्य से युक्त बताते हैं—महाभारत विष्णु की योजना है जिससे पृथ्वी का भार मनुष्यों, विशेषतः पाण्डवों, के द्वारा उतरे। विष्णु→ब्रह्मा→अत्रि→सोम→बुध→पुरूरवा से लेकर ययाति, पुरु, भरत और कुरु तक वंश-परंपरा संक्षेप में कही गई है। फिर शान्तनु-वंश: भीष्म का संरक्षण, चित्राङ्गद का निधन, काशी की राजकन्याएँ, विचित्रवीर्य की मृत्यु, व्यास के नियोग से धृतराष्ट्र और पाण्डु का जन्म; धृतराष्ट्र से दुर्योधन आदि कौरव। पाण्डु के शाप से देव-जन्य पाण्डव, कर्ण का जन्म और दुर्योधन से उसकी मैत्री वैर को बढ़ाती है। आगे लाक्षागृह-षड्यंत्र, एकचक्रा में वक-वध, द्रौपदी-स्वयंवर, गाण्डीव व अग्नि का रथ, खाण्डव-दाह, राजसूय, द्यूत से वनवास, विराट में अज्ञातवास (कुछ पाठ-भेद सहित), पहचान-प्रकटन, अभिमन्यु-विवाह, युद्ध-उद्यम, कृष्ण-दूतत्व, दुर्योधन का अस्वीकार और कृष्ण का विश्वरूप—युद्ध की नैतिक व दैवी अनिवार्यता स्थापित करते हैं।

Shlokas

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये हरिवंशवर्णनं नाम द्वादशो ऽध्यायः कर्षक इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ त्रयोदशो ऽध्यायः कुरुपाण्डवोत्पत्त्यादिकथनं अग्निर् उवाच भारतं सम्प्रवक्ष्यामि कृष्णमाहात्म्यलक्षणम् भूभारमहरद्विष्णुर् निमित्तीकृत्य पाण्डवान्

इस प्रकार आदि-महापुराण के आग्नेय भाग में ‘हरिवंश-वर्णन’ नामक द्वादश अध्याय समाप्त हुआ। अब त्रयोदश अध्याय आरम्भ होता है—‘कुरु-पाण्डवों की उत्पत्ति आदि का कथन’। अग्नि बोले—मैं अब कृष्ण-माहात्म्य से युक्त भारत का वर्णन करूँगा; विष्णु ने पाण्डवों को निमित्त बनाकर पृथ्वी का भार हर लिया।

Verse 2

विष्णुनाभ्यब्जजो ब्रह्मा ब्रह्मपुत्रो ऽत्रिरत्रितः सोमः सोमाद्बुधस्तस्मादैल आसीत् पुरूरवाः

विष्णु की नाभि से उत्पन्न कमल से ब्रह्मा प्रकट हुए। ब्रह्मा के पुत्र अत्रि हुए; अत्रि से सोम, सोम से बुध और बुध से ऐल अर्थात् पुरूरवा उत्पन्न हुए।

Verse 3

तस्मादायुस्ततो राजा नहुषो ऽतो ययातिकः ततः पुरुस्तस्य वंशे भरतो ऽथ नृपः कुरुः

ऐल से आयु, फिर राजा नहुष, फिर ययाति, फिर पुरु उत्पन्न हुए। उसी वंश में राजा भरत और उसके बाद राजा कुरु प्रकट हुए।

Verse 4

तद्वंशे शान्तनुस्तस्माद्भीष्मो गङ्गासुतो ऽनुजौ चित्राङ्गदो विचित्रश् च सत्यवयाञ्च शान्तनोः

उसी वंश में शान्तनु हुए। उनसे गङ्गा-पुत्र भीष्म तथा उनके छोटे भाई चित्राङ्गद और विचित्रवीर्य—ये शान्तनु और सत्यवती के पुत्र—उत्पन्न हुए।

Verse 5

स्वर्गं गते शान्तनौ च भीष्मो भार्याविवर्जितः अपालयत् भ्रातृराज्यं बालश्चित्राङ्गदो हतः

शान्तनु के स्वर्गगमन के बाद, पत्नी-रहित भीष्म ने अपने भ्राता के राज्य की रक्षा की; और बालक चित्रांगद मारा गया।

Verse 6

चित्राङ्गदेन द्वे कन्ये काशिराजस्य चाम्बिका अम्बालिका च भीष्मेण आनीते विजितारिणा

चित्रांगद के निमित्त काशिराज की दो कन्याएँ—अम्बिका और अम्बालिका—शत्रु-विजयी भीष्म द्वारा हरकर लाई गईं।

Verse 7

भार्ये विचित्रवीर्यस्य यक्ष्मणा स दिवङ्गतः सत्यवत्या ह्य् अनुमतादम्बिकायां नृपोभवत्

हे देवी, विचित्रवीर्य यक्ष्मा (क्षय) से दिवंगत हो गया। सत्यवती की अनुमति से अम्बिका के गर्भ से तब एक राजा उत्पन्न किया गया।

Verse 8

धृतराष्ट्रो ऽम्बालिकायां पाण्डुश् च व्यासतः सुतः गान्धार्यां धृतराष्ट्राच्च दुर्योधनमुखं शतम्

अम्बालिका के गर्भ से व्यास ने धृतराष्ट्र और पाण्डु को पुत्र रूप में उत्पन्न किया; और गान्धारी से धृतराष्ट्र के सौ पुत्र हुए, जिनमें दुर्योधन प्रमुख था।

Verse 9

शतशृङ्गाश्रमपदे भार्यायोगाद् यतो मृतिः ऋषिशापात्ततो धर्मात् कुन्त्यां पाण्डोर्युधिष्ठिरः

शतशृंग आश्रम-स्थल पर पत्नी-संग से मृत्यु का कारण बना—ऋषि के शाप से; तत्पश्चात धर्मदेव के द्वारा कुन्ती से पाण्डु के लिए युधिष्ठिर उत्पन्न हुए।

Verse 10

वाताद्भीमो ऽर्जुनः शक्रान्माद्र्यामश्विकुमारतः नकुलः सहदेवश् च पाण्डुर्माद्रीयुतो मृतः

भीम वायु से उत्पन्न हुए और अर्जुन शक्र (इन्द्र) से। माद्री से अश्विनीकुमारों द्वारा नकुल और सहदेव उत्पन्न हुए; और पाण्डु माद्री सहित मृत्यु को प्राप्त हुए।

Verse 11

कर्णः कुन्त्यां हि कन्यायां जातो दुर्योधाश्रितः कुरुपाण्डवयोर्वैरन्दैवयोगाद्बभूव ह

कर्ण कुंती के यहाँ, उसके अविवाहित कन्या-काल में ही उत्पन्न हुआ; वह दुर्योधन का आश्रित (पक्षधर) बना। दैवयोग से कुरुओं और पाण्डवों के बीच वैर उत्पन्न हुआ।

Verse 12

दुर्योधनो जतुगृहे पाण्डवानदहत् कुधीः दग्धागाराद्विनिष्क्रान्ता मातृपृष्टास्तु पाण्डवाः

कुबुद्धि दुर्योधन ने जतु-गृह (लाक्षागृह) में पाण्डवों को जला डाला; परंतु माता की सलाह से बचाए गए पाण्डव उस जले हुए भवन से निकल गए।

Verse 13

ततस्तु एकचक्रायां ब्राह्मणस्य निवेशने मुनिवेषाः स्थिताः सर्वे निहत्य वकराक्षसम्

तदनंतर एकचक्रा में एक ब्राह्मण के निवास पर, सब मुनि-वेष धारण करके ठहरे; और वक नामक राक्षस का वध करके वहीं रहे।

Verse 14

ययौः पाञ्चालविषयं द्रौपद्यास्ते स्वयम्वरे सम्प्राप्ता बाहुवेधेन द्रौपदी पञ्चपाण्डवैः

वे पाञ्चाल-देश को गए। द्रौपदी के स्वयंवर में बाहुवेध (धनुर्विद्या के पराक्रम) द्वारा पाँचों पाण्डवों ने द्रौपदी को प्राप्त किया।

Verse 15

अर्धराज्यं ततः प्राप्ता ज्ञाता दुर्योधनादिभिः गाण्डीवञ्च धनुर्दिव्यं पावकाद्रथमुत्तमम्

तत्पश्चात पाण्डवों ने आधा राज्य प्राप्त किया; यह बात दुर्योधन आदि को ज्ञात हो गई। और अर्जुन ने पावक (अग्नि) से दिव्य गाण्डीव धनुष तथा उत्तम रथ प्राप्त किया।

Verse 16

सारथिञ्चार्जुनः सङ्ख्ये कृष्णमक्षय्यशायकान् ब्रह्मास्त्रादींस् तथा द्रोणात्सर्वे शस्त्रविशारदाः

युद्ध में अर्जुन ने श्रीकृष्ण को अपना सारथि बनाया; उसने अक्षय तरकश तथा ब्रह्मास्त्र आदि दिव्यास्त्र प्राप्त किए। और द्रोणाचार्य से समस्त शस्त्रविद्याएँ सीखकर वह शस्त्र-निपुण हो गया।

Verse 17

कृष्णेन सो ऽर्जुनो वह्निं खाण्डवे समतर्पयत् इन्द्रवृष्टिं वारयंश् च शरवर्षेण पाण्डवः

कृष्ण की सहायता से उस पाण्डव अर्जुन ने खाण्डव वन में अग्नि को पूर्णतः तृप्त किया; और उसने बाण-वर्षा द्वारा इन्द्र की वर्षा को रोक दिया।

Verse 18

जिता दिशः पाण्डवैश् च राज्यञ्चक्रे युधिष्ठिरः बहुस्वर्णं राजसूयं न सेहे तं सुयोधनः

पाण्डवों द्वारा दिग्विजय किए जाने पर युधिष्ठिर ने राज्य-स्थापना की; परन्तु बहुत स्वर्ण-समृद्ध उस राजसूय यज्ञ को सुयोधन (दुर्योधन) सह न सका।

Verse 19

भ्रात्रा दुःशासनेनोक्तः कर्णेन प्राप्तभूतिना द्यूतकार्ये शकुनिना द्यूतेन स युधिष्ठिरम्

भाई दुःशासन के उकसाने पर, और प्रभाव-सम्पन्न कर्ण के समर्थन से, उसने शकुनि को द्यूत-कार्य का कर्ता बनाकर, पासों के खेल द्वारा युधिष्ठिर को चुनौती दी।

Verse 20

अजयत्तस्य राज्यञ्च सभास्थो माययाहसत् जितो युधिष्ठिरो भ्रातृयुक्तश्चारण्यकं ययौ

सभा में बैठकर उसने माया से राज्य भी जीत लिया और हँसा। पराजित युधिष्ठिर भाइयों सहित वनवास को गया।

Verse 21

वने द्वादशवर्षाणि प्रतिज्ञातानि सो ऽनयत् अष्टाशीतिसहस्राणि भोजयन् पूर्ववत् द्विजान्

वन में उसने प्रतिज्ञात बारह वर्ष पूरे किए और पूर्ववत् अट्ठासी हजार द्विज ब्राह्मणों को भोजन कराया।

Verse 22

सधौम्यो द्रौपदीषष्ठस्ततः प्रायाद्विराटकम् कङ्को द्विजो ह्य् अविज्ञातो राजा भीमोथ सूपकृत्

धौम्य सहित और द्रौपदी को छठे सदस्य के रूप में लेकर वे विराट-राज्य को गए। कङ्क नामक ब्राह्मण रूप में राजा (युधिष्ठिर) अज्ञात रहा और भीम रसोइया बना।

Verse 23

न इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः द्रौपदीं पञ्च पाण्डवा इति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः वसुपूर्णमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः रत्नपूर्णमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः कङ्को द्विजो ह्य् अभूच्छ्रेष्ठ इति ख,चिह्नितपुस्तकपाठः बृहन्नलार्जुनो भार्या सैरिन्ध्री यमजौ तथा अन्यनाम्ना भीमसेनः कीचकञ्चाबधीन्निशि

‘न इति’—ग-शाखा के चिह्नित हस्तलेख का पाठ। ‘द्रौपदीं पञ्च पाण्डवा’—ख, ग और ङ-शाखाओं के चिह्नित हस्तलेखों का पाठ। ‘वसुपूर्ण’—ख-शाखा का पाठ; ‘रत्नपूर्ण’—घ-शाखा का पाठ। ‘कङ्को द्विजो ह्यभूच्छ्रेष्ठ’—ख-शाखा का पाठ। कथा में: अर्जुन बृहन्नला था; उसकी पत्नी सैरिन्ध्री; तथा यमज; और भीमसेन ने अन्य नाम से कीचक का रात्रि में वध किया।

Verse 24

द्रौपदीं हर्तुकामं तं अर्जुनश्चाजयत् कुरून् कुर्वतो गोग्रहादींश् च तैर् ज्ञाताः पाण्डवा अथ

द्रौपदी का हरण करने की इच्छा करने वाले उस पुरुष को अर्जुन ने पराजित किया; और गो-ग्रहण आदि करने वाले कुरुओं को भी। तब वे पाण्डव उनके द्वारा पहचाने गए।

Verse 25

सुभद्रा कृष्णभगिनी अर्जुनात्समजीजनत् अभिमन्युन्ददौ तस्मै विराटश्चोत्तरां सुताम्

कृष्ण की बहन सुभद्रा ने अर्जुन से अभिमन्यु को जन्म दिया; और विराट ने उसे अपनी पुत्री उत्तरा का विवाह में दान किया।

Verse 26

सप्ताक्षौहिणीश आसीद्धर्मराजो रणाय सः कृष्णो दूतोब्रवीद् गत्वा दुर्योधनममर्षणम्

धर्मराज युधिष्ठिर के पास युद्ध हेतु सात अक्षौहिणी सेनाएँ थीं; दूत रूप में कृष्ण गए और क्रोधी दुर्योधन से बोले।

Verse 27

एकादशाक्षौहिणीशं नृपं दुर्योधनं तदा युधिष्ठिरायार्धराज्यं देहि ग्रामांश् च पञ्च वा

तब ग्यारह अक्षौहिणी सेनाओं के स्वामी राजा दुर्योधन से कहा गया—युधिष्ठिर को आधा राज्य दे दो, या कम से कम पाँच गाँव ही दे दो।

Verse 28

युध्यस्व वा वचः श्रुत्वा कृष्णमाह सुयोधनः भूसूच्यग्रं न दास्यामि योत्स्ये सङ्ग्रहणोद्यतः

वे वचन सुनकर सुयोधन ने कृष्ण से कहा—तो युद्ध करो! मैं भूमि का सुई की नोक जितना भी भाग नहीं दूँगा; मैं सेना जुटाकर युद्ध के लिए उद्यत हूँ।

Verse 29

विश्वरूपन्दर्शयित्वा अधृष्यं विदुरार्चितः प्रागाद्युधिष्ठिरं प्राह योधयैनं सुयोधनम्

अप्रतिहत विश्वरूप दिखाकर, विदुर द्वारा सम्मानित होकर, वे युधिष्ठिर के पास गए और बोले—सुयोधन को युद्ध के लिए प्रवृत्त करो।

Frequently Asked Questions

It is framed as Kṛṣṇa-māhātmya and Viṣṇu’s bhūbhāra-haraṇa, with the Pāṇḍavas positioned as the instrumental cause (nimitta) for restoring cosmic and political balance.

Genealogy and succession crises, Pāṇḍu’s curse and divine births, Karṇa’s alignment with Duryodhana, the lac-house plot, Draupadī’s marriage, Rājasūya jealousy, dice-game exile, Virāṭa revelation, war mobilization, Kṛṣṇa’s failed diplomacy, and the viśvarūpa episode.