Adhyaya 96: The Threefold Power: The Raudrī Observance and the Manifestation of Chāmuṇḍā

Verse 1

अथ त्रिशक्तिरहरये रौद्रीव्रतम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ या सा नीलगिरि याता तपसे धृतमानसा । रौद्री तमोद्भवा शक्तिस्तस्याः शृणु धरे व्रतम् ॥

હવે ત્રિશક્તિના પ્રસંગમાં શત્રુનાશક હરિ માટેનું રૌદ્રીવ્રત વર્ણવીએ છીએ. શ્રીવરાહ બોલ્યા—જે ધૃતમાનસ થઈ તપ માટે નીલગિરિ ગઈ, તે તમસમાંથી ઉત્પન્ન રૌદ્રી શક્તિ છે; હે ધરા, તેનું વ્રત સાંભળ.

Verse 2

तपः कृत्वा चिरं कालं पालयाम्यखलं जगत् । एवमुद्दिश्य पञ्चाग्निं साधयामास भामिनी ॥

દીર્ઘકાળ તપ કરીને તેણે સંકલ્પ કર્યો—“હું સમગ્ર જગતનું પાલન કરીશ.” આ હેતુથી તે તેજસ્વિનીએ પંચાગ્નિ-સાધના આરંભી.

Verse 3

तत्पर्याः कालान्तरे देव्यास्तपन्त्यास्तप उत्तमम् । रुरुनाम महातेजाः ब्रह्मदत्तवरोऽसुरः ॥

કાળાંતરે દેવી ઉત્તમ તપમાં લીન હતી ત્યારે બ્રહ્મદત્ત વરથી યુક્ત રુરુ નામનો મહાતેજસ્વી અસુર પ્રગટ થયો.

Verse 4

समुद्रमध्ये रत्नाढ्यं पुरमस्ति महावनम् । तत्र राजा स दैत्येन्द्रः सर्वदेवभयङ्करः ॥

સમુદ્રના મધ્યમાં રત્નોથી સમૃદ્ધ એક નગર છે, તેની આસપાસ મહાવન છે. ત્યાં તે દૈત્યેન્દ્ર રાજા છે અને સર્વ દેવોને ભયંકર છે.

Verse 5

अनेकशतसाहस्रकेटित्युत्तरॊत्तरैः ॥ असुरैरन्वितः श्रीमान्द्रतीयो नमुचिर्यथा

સૈકડા, હજારો અને કરોડો સુધી વધતા અસુરોથી ઘેરાયેલો તે શ્રીમાન હતો; યુદ્ધમાં તે નમુચિ સમાન તેજસ્વી દેખાતો હતો.

Verse 6

कालेन महता चासौ लोकपालपुराण्यथ ॥ जिगीषुः सैन्यसंवीतो देवैर्युद्धमरॊचयत्

ઘણો સમય વીતી ગયા પછી તે વિજયની ઇચ્છાથી સેનાથી ઘેરાયેલો લોકપાલોના પુરો તરફ આગળ વધ્યો અને દેવો સાથે યુદ્ધ પ્રેરિત કર્યું।

Verse 7

उत्तिष्ठतस्तस्य महासुरस्य समुद्रतोयं ववृद्धेऽतिमात्रम् ॥ अनेकनकप्रदमीनजुष्टमालावयपर्वतसानुदेशान्

તે મહાસુર ઊભો થતાં જ સમુદ્રનું જળ અતિશય વધ્યું અને અનેક પ્રકારના કિંમતી ધાતુઓથી સમૃદ્ધ, માછલીઓથી ભરેલા પર્વતઢાળો તથા પ્રદેશોને પૂરથી ઢાંકી દીધા।

Verse 8

अन्तःस्थितानेकसुरारि सङ्कवद्विचित्रवमायुधचित्रशोभम् ॥ भीमं बलं वर्मितचारुयोधं विनिर्ययौ सिन्धुजलादशालात्

સમુદ્રજળના તે આવરણમાંથી એક ભયંકર સૈન્ય બહાર આવ્યું—કવચધારી અને સુદૃશ્ય યોદ્ધાઓવાળું, વિવિધ અદ્ભુત શસ્ત્રોની કાંતિથી ઝળહળતું, જાણે અંદર ભેગા થયેલા દેવશત્રુઓનો ઘન સમૂહ હોય।

Verse 9

तत्र द्विपा दैत्यवरैरुपेताः समानघण्टायुत किंकिणीकाः ॥ विनिर्ययुः स्वाकृतिभीपणाश्च समत्वमुच्चैः खलु दर्शयन्तः

ત્યાં શ્રેષ્ઠ દૈત્યો સાથે હાથીઓ બહાર આવ્યા—સમાન ઘંટડાં અને ઝણઝણતા કિંકિણીથી સજ્જ; સ્વરૂપે જ ભયંકર, સમ ગતિ અને ઊંચા ઠાઠનું પ્રદર્શન કરતા હતા।

Verse 10

अश्वास्तथा काञ्चनपीठनद्धा रोडैस्तु युक्ताः सितचामरैश्च ॥ व्यवस्थितास्ते सममेव तु विनिर्ययुर्लक्षशः कोटेशश्च

એ જ રીતે ઘોડાઓ પણ—સુવર્ણ ફિટિંગથી સજ્જ, પટ્ટા અને સફેદ ચામર સાથે—પંક્તિમાં ગોઠવાયેલા હતા; પછી તેઓ એકસાથે લાખો અને કરોડોની સંખ્યામાં બહાર ધસી આવ્યા।

Verse 11

रथा रविस्यन्दनतुल्यवेगाः सुचक्रदण्डाक्षत्रिवेणुयुक्ताः ॥ सुषखयन्त्राः परपीडताङ्गाश्चलत्यानन्तास्त्वरितं विशक्ताः

સૂર્યના રથ સમાન વેગવાળા રથો, ઉત્તમ ચક્ર, દંડ, અક્ષ અને ત્રિવિધ બંધનથી યુક્ત, સુસંયોજિત યંત્રોવાળા તથા શત્રુને દબાવી પીડા આપનાર દૃઢ અંગોવાળા—અસંખ્ય સંખ્યામાં ઝડપથી ઘન ગોઠવણીમાં આગળ વધ્યા।

Verse 12

तथैव योधाः स्थगितेतरेतास्ततर्षिको ये वरतूनपणियः ॥ पदे पदे लब्धजयाः प्रहारीणो विरेजुरुचैरसुरानुगा भृशम्

તેમજ યોદ્ધાઓ—જે અન્યને ઢાંકી દે તેવા તેજસ્વી, અત્યંત ઉગ્ર અને ઉતાવળિયા—અસુરોના અનુયાયી બની કઠોર પ્રહારક રૂપે આગળ વધ્યા; પગલે પગલે વિજય મેળવે તેઓ મહા તેજથી શોભ્યા।

Verse 13

देवेषु चैव भरेषु विनिर्गत्य जात्ततः ॥ चतुरङ्गबलोपेतः प्रायादिन्द्रपुरं प्रति

પછી દેવો સાથે યુદ્ધ કરવા માટે ત્યાંથી નીકળી, ચતુરંગ બળથી યુક્ત થઈ, તે ઇન્દ્રપુરી તરફ પ્રયાણ કર્યો।

Verse 14

अन्याश्छिद्रेषु वा अज्ञानां गृहीत्वा तत्र वै बालम् ॥ लब्ध्वा भवन्तु सुप्रीता अपि वर्षशता पि

ત્યાં અન્ય નબળા સ્થાનોમાં અથવા અસાવધાન લોકોમાંમાંથી એક બાળકને પકડી, હેતુ પ્રાપ્ત કરીને તેઓ સુપ્રસન્ન રહે—સો વર્ષ સુધી પણ (અર્થ સંદિગ્ધ)।

Verse 15

युयोध च सुरैः साढे रुदैत्यपतिस्तथा । सुदूर्मुसलधेरैः शरैर्दण्डायुधैस्तथा ॥

ત્યારે રુદ્રસમાન દૈત્યોનો અધિપતિ દેવો સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યો—અત્યંત ભારે ગદાઓ, બાણવર્ષા અને દંડાકાર આયુધોથી પણ।

Verse 16

जनुदैरयाः सुरान्संख्य सुराश्चैव तथासुरान् ॥ एवं क्षणमथो युद्ध्वा तदा देवाः सवासवाः ॥

અસંખ્ય દળોએ દેવતાઓ પર પ્રહાર કર્યો અને દેવતાઓએ પણ તેમ જ અસુરો પર પ્રહાર કર્યો. આ રીતે ક્ષણમાત્ર યુદ્ધ કરીને ત્યારે ઇન્દ્ર સહિત દેવગણ સમરમાં અડગ રહ્યા.

Verse 17

असुरैर्निर्जिताः सद्यो दुद्रुवुर्विमुखा भृशम् ॥ देवेषु चैवग्भग्रेषु विद्वतेषु विशेषतः ॥

અસુરો દ્વારા તરત જ પરાજિત થઈ તેઓ અત્યંત વ્યાકુળ થઈને મુખ ફેરવી ઝડપથી ભાગ્યા. દેવોમાં પણ, ખાસ કરીને જ્ઞાની તરીકે પ્રસિદ્ધ રહેલાઓમાં, આવી જ સ્થિતિ થઈ.

Verse 18

असुरः सर्वदेवानामन्वधावत वीर्यवान् । ततो देवगणाः सर्वे द्रवन्तो भयावह्वलाः ॥

તે પરાક્રમી અસુર સર્વ દેવતાઓનો પીછો કરવા લાગ્યો. ત્યારે બધા દેવગણ ભય અને વ્યાકુળતાથી કંપતાં ભાગવા લાગ્યા.

Verse 19

दृष्ट्वा रुरुच सबमसुरेन्द्र निपातितम् ॥ स्तुतिं चकार भगवान् स्वयं देवस्रिलोचनः ॥

અસુરેન્દ્રને પતિત જોયા પછી, સ્વયં ભગવાન દેવશ્રીલોચને સ્તુતિરૂપ સ્તોત્ર રચ્યું.

Verse 20

स राज्यमतुलं लेभे भयेश्य च प्रमुच्यते ॥ यस्येदं लिखितं गेहे सदा तिष्ठति धारितम् ॥

તેણે અતુલ રાજ્ય પ્રાપ્ત કર્યું અને ભયોથી મુક્ત થયો. જેના ઘરમાં આ લખાણ લખિત રૂપે સદા રાખીને ધારણ કરવામાં આવે છે, તેને પણ આ ફળ મળે છે.

Verse 21

नीले गिरिवर जग्मुर्यत्र देवी व्यवास्थता ॥ रोदी तपोरता देवी तामसी शक्तिरुत्तमा ॥

તેઓ ઉત્તમ નીલ પર્વત પર ગયા, જ્યાં દેવી સ્થાપિત હતી. તપમાં રત દેવી રોદી, તામસી શક્તિની પરમ ઉત્તમા હતી.

Verse 22

रुद्र उवाच ॥ जयस्व देवि चामुण्डे जय भूतापहारिणि ॥ जय सर्वगते देवि कालरात्रे नमोऽस्तु ते ॥

રુદ્ર બોલ્યા—જય હો, હે દેવી ચામુંડે; જય હો, ભયંકર ભૂતોને દૂર કરનારી. જય હો, સર્વવ્યાપિની દેવી; હે કાલરાત્રિ, તમને નમસ્કાર.

Verse 23

संहारकारिणी देवी कालरात्रीत तां विदुः ॥ सा दृष्ट्वा तान् तदा देवान् भयत्रस्तान्विचेतसः ॥

તે દેવીને સંહારકારિણી ‘કાલરાત્રિ’ તરીકે જાણે છે. તેણીએ ત્યારે ભયથી ત્રસ્ત અને ચિત્તભ્રમિત દેવોને જોઈ (પ્રતિભાવ આપ્યો).

Verse 24

विश्वमुत्ते शुभे शुद्धे विरूपाक्ष त्रिलोचने ॥ भीमरूपे शिवे वेद्ये महामाये महोदयॆ ॥

હે વિશ્વમૂર્તિ, શુભે, શુદ્ધે; હે વિરূপાક્ષી, ત્રિલોચને. હે ભીમરૂપે, શિવે, વેદ્યે; હે મહામાયે, મહોદયે.

Verse 25

मा भेत्य् उच्चकैर्देवी तानुवाच सुरोत्तमान् ॥ देव्युवाच ॥ किमियं व्याकुला देवा गतिर् व उपलक्ष्यते ॥

દેવીએ ઊંચા સ્વરે તે શ્રેષ્ઠ દેવોને કહ્યું—“ભય ન રાખો.” દેવી બોલી—“હે દેવો, આ कैसी વ્યાકુલતા છે? તમામાં કઈ ગતિ અથવા ઘટના દેખાય છે?”

Verse 26

कथयध्वं द्रुतं देवाः सर्वथा भयकारणम् ॥ देवा ऊचुः । अयमायाति दैत्येन्द्रो रुरुभीमपराक्रमः ॥

“હે દેવો, સર્વ રીતે ભયનું કારણ ત્વરિત કહો.” દેવોએ કહ્યું—“દૈત્યોનો અધિપતિ રુરુભીમ, ભયંકર પરાક્રમવાળો, અહીં આવી રહ્યો છે.”

Verse 27

एतस्य भातान् रक्षस्व त्वं देवान् परमेश्वर ॥ एवमुक्ता तदा देवी भीमपराक्रमा ॥

“હે પરમેશ્વર, એમાંથી દેવોની રક્ષા કરો.” એમ કહેવાતાં, ભયંકર પરાક્રમવાળી દેવી (કર્મ માટે) પ્રવૃત્ત થઈ।

Verse 28

जहास परया प्रीत्या देवानां पुरतः शुभा ॥

શુભસ્વરૂપા દેવી દેવોના સમક્ષ પરમ આનંદથી હસી।

Verse 29

तस्या हसुन्त्या वक्रात्तु बद्ध्यो देव्यः वार्णर्ययुः ॥

તેણી હસતી હતી ત્યારે તેના મુખમાંથી સજ્જ/બદ્ધ દિવ્ય દેવીઓ નાનાવર્ણ આકારોમાં પ્રગટ થઈ નીકળી।

Verse 30

भीमाक्षि भीषणे देवि सर्वभूतभयङ्कर । कराले विकराले च महाकाले करालिनि ॥

હે ભીમાક્ષી દેવી, હે ભીષણ સ્વરૂપિણી, સર્વભૂતભયંકરી; હે કરાલા, હે વિકરાલા, હે મહાકાલા, હે કરાલિની!

Verse 31

याभिर्विश्वमिदं व्याप्तं विकृताभैरनेकशः ॥ पाशाङ्कुशधराः सर्वाः सर्वाः पीनपयोधराः ॥

તે અનેક વિકૃત અને ભયંકર રૂપોથી આ સમગ્ર વિશ્વ વ્યાપ્ત થયું. તેઓ સર્વે પાશ અને અંકુશ ધારણ કરનારાં હતાં; સર્વે પીનપયોધર (શક્તિ-લક્ષણ) યુક્ત હતાં.

Verse 32

काली कराली विक्रान्ता कालरात्रि नमोऽस्तु ते ॥ इति स्तुता तदा देवी रुद्रेण परमेष्ठिना ॥

“હે કાળી, હે કરાળી, હે વિક્રાંતા, હે કાલરાત્રિ—તમને નમસ્કાર.” એમ કહી ત્યારે પરમેષ્ઠિ રુદ્રે દેવીની સ્તુતિ કરી.

Verse 33

सर्वाः शूलधरा भीमाः सर्वाश्चापधराः शुभाः ॥ ताः स कटीशो देव्यस्तदेवेष्टय संस्थिताः ॥

બધાં ભયંકર હતાં અને શૂલ ધારણ કરનારાં; બધાં શુભ હતાં અને ધનુષ ધારણ કરનારાં. તે દેવીઓ દેવીના કટિ-પ્રદેશની આસપાસ સ્થિત હતાં.

Verse 34

युयुधुर्दानवैः सार्धं बद्धतूणा महाबलाः ॥ क्षणेन दानवबलं तत्सर्वं निहतं तु तैः ॥

બંધ તૂણ ધરાવતાં મહાબલવાન યોદ્ધાઓ દાનવો સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા. ક્ષણમાં જ તેમના દ્વારા દાનવોનું સમગ્ર બળ નાશ પામ્યું.

Verse 35

तत्सर्वं दानवबलमनयद्यामसादनम् ॥ एक एवं महादैत्यो रुरुस्तस्थौ महामृधे ॥

દાનવોનું તે સમગ્ર બળ યમસદન (મૃત્યુ) સુધી પહોંચાડવામાં આવ્યું. પરંતુ એક જ મહાદૈત્ય રુરુ તે મહાયુદ્ધમાં અડગ ઊભો રહ્યો.

Verse 36

यथेमं शृणुया इत्यात्रिशक्यास्तु समुद्भवम् ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो पदं गच्छत्यनामयम् ॥

જે ત્રિશક્યાના ઉદ્ભવનો આ વર્ણન સાંભળે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ નિરામય પદને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 37

स च मायां महारौद्रीं रौवीं विससर्ज है ॥ सा माया ववृधे भीमा सर्वदेवप्रमोदिनी ॥

ત્યારે તેણે રૌવી નામની અત્યંત ભયંકર મહારૌદ્રી માયાને વિસર્જી; તે માયા ભીમ બની વધતી ગઈ અને સર્વ દેવોને આનંદિત કરતી રહી.

Verse 38

तया विमोहिता देवाः सर्वे निद्रां तु लेभिरे ॥ देवाश्च त्रिशिखेनाजौ तं दैत्यं समताडयत् ॥

તે માયાથી મોહીત થયેલા બધા દેવો નિદ્રામાં લીન થયા; છતાં યુદ્ધમાં દેવોએ ત્રિશિખા સાથે મળીને તે દૈત્યને પ્રહાર કર્યો.

Verse 39

तया तु ताडितस्यास्य दैत्यस्य शुभलोचने ॥ चर्ममुण्डे उभे सम्यक् पृथग्भूते बभूवतुः ॥

હે શુભલોચને! તેના પ્રહારથી આ દૈત્યની ચામડી અને મુંડ—બન્ને—સુસ્પષ્ટ રીતે એકબીજાથી અલગ થઈ ગયા.

Verse 40

रुरुस्तु दानवेन्द्रस्य चर्ममुण्डे क्षणाद्यतः ॥ अपहृत्यैर्देवी चामुण्डा तेन सा अभवत् ॥

પછી ક્ષણમાં જ રુરુની ચામડી અને મુંડ અપહૃત કરવાથી દેવી તે કારણસર ‘ચામુંડા’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ.

Verse 41

वास्च सर्वसंपन्न युयुधुनिच ॥ स च मायां महा इतं समताडयत् ॥ सर्वभूतमहाराुद्री या देवी परमेश्वरी ॥ संहारिणी तु या चैव कालरात्रिः प्रकीर्तिता ॥

(અહીં પાઠ થોડો ભ્રષ્ટ/અસ્પષ્ટ છે.) … ત્યાર પછી તેણે તે મહામાયાને પ્રહાર કર્યો. જે દેવી પરમેશ્વરી, સર્વ ભૂતો માટે મહાભયંકરી અને સંહારિણી છે—તે જ ‘કાલરાત્રિ’ તરીકે પ્રકીર્તિત છે।

Verse 42

तस्या अनुचरा देव्यॊ बाध्योऽसंख्यातकोटयः ॥ तास्तां देवीं महाभागोॊं परिवर्य व्यवस्थिताः ॥

તે દેવીએની અસંખ્ય કરોડો અનુચરી દેવીઓ ત્યાં હાજર હતી; તેઓ સૌ તે મહાભાગ દેવીને ઘેરીને ગોઠવાઈને ઊભી રહી।

Verse 43

एवमुक्ता तदा देवी दध्याः तासां तु भोजनम् ॥ न चाध्यगच्छच्च यदा तासां भोजनमन्तिकात् ॥

આ રીતે કહ્યા પછી દેવીએ તેમના માટે ભોજનની વ્યવસ્થા કરી; પરંતુ સમય આવતા તેમનું ભોજન નજીક મળ્યું નહીં (પાઠ સંદિગ્ધ છે).

Verse 44

ततो दध्यो महादेवं रुद्रं पशुपतिं विभुम् । सॊऽपि ध्यानात्समुत्तस्थौ परमात्मा त्रिलोचनः ॥

પછી દધ્ય (દધીચિ) એ મહાદેવ રુદ્ર, પશુપતિ, સર્વવ્યાપી પ્રભુનું ધ્યાન કર્યું; અને ત્રિનેત્ર પરમાત્મા પણ ધ્યાનમાંથી ઊભા થયા।

Verse 45

याचयामासुरव्यग्रास्तास्तां देवीं बुभुक्षिताः ॥ वयं देवि सुधार्ताः स्मो देहि नो भोजनं शुभे ॥

ભૂખ્યા અને વ્યગ્ર થઈ તેઓ તે દેવીને વિનંતી કરવા લાગ્યા—“હે દેવી, અમે ભૂખથી પીડિત છીએ; હે શુભે, અમને ભોજન આપો।”

Verse 46

उवाच च द्रुतं देवीं किं ते कार्य विवक्षितम् ॥ इहि देवि वरारोहे यत्ते मनसि वर्तते ॥

તેણે તરત જ દેવીને કહ્યું—“તારે કયું કાર્ય કહેવું છે? આવો દેવિ, હે વરારોહે, તારા મનમાં જે છે તે કહો।”

Verse 47

देव्युवाच ॥ भक्ष्यार्थमासां देवेश किञ्चिद्दातुमिहार्हसि ॥ बलात्कुर्वन्ति मामेता भक्षार्थिन्यो महाबलाः ॥

દેવીએ કહ્યું—“હે દેવેશ, એમના ભક્ષ્યાર્થે અહીં કંઈક આપવું યોગ્ય છે. આ મહાબળવતી ભક્ષાર્થીઓ મને બળપૂર્વક વશ કરે છે।”

Verse 48

एवं स्तुत्वा भवो देवी चामुण्डां च सुरेश्वरीम् ॥ क्षणादन्तर्हितो देवस्ते च देवा दिवं ययुः ॥

આ રીતે સૂરેશ્વરી દેવી ચામુંડાની સ્તુતિ કરીને ભવ (શિવ) ક્ષણમાં અંતર્ધાન થયા; અને તે દેવો સ્વર્ગે ગયા।

Verse 49

अन्यथा मामपि बलाद्भक्षयिष्यन्ति ताः प्रभो ॥ रुद्र उवाच ॥ एतासां शृणु देवेश भक्ष्यमेकं मयोदितम् ॥

“નહીં તો, હે પ્રભુ, તેઓ મને પણ બળપૂર્વક ભક્ષી જશે.” રુદ્ર બોલ્યા—“હે દેવેશ, એમના માટે એક ભક્ષ્ય હું કહું છું; સાંભળો।”

Verse 50

कथ्यमानं वरारोहे कालरात्रे महाप्रभे ॥ या स्त्री सगर्भा देवेशि वन्यस्त्रीपरिधानकम् ॥

“સાંભળો, હે વરારોહે—હે કાલરાત્રિ, હે મહાપ્રભે. હે દેવેશિ, જે સ્ત્રી ગર્ભવતી હોય અને વન્ય-સ્ત્રીનું પરિધાન ધારણ કરે…”

Verse 51

परिधत्ते स्पृशेच्चापि पुरुषस्य विशेषतः ॥ स भागोऽस्तु महाभागो कासाञ्चित्पृथिवीतले ॥

…અને જો તે તેને ધારણ કરે અને વિશેષરૂપે કોઈ પુરુષને સ્પર્શ પણ કરે—તો પૃથ્વીતળ પર કેટલાંક માટે એ જ ભાગ (નિયત અંશ) મહાભાગરૂપે થાઓ.

Verse 52

अन्याः सूतिगृहे छिद्रं गृह्णीयुस्तत्र पूजिताः ॥ निवसिष्यन्ति देवेश तथान्या जातहारिकाः ॥

બીજીઓ ત્યાં પૂજિત થઈને સૂતિગૃહ (પ્રસવગૃહ)ની અંદર કોઈ ચીર/છિદ્રને આશ્રય કરીને નિવાસ કરે. હે દેવેશ! તેમ જ અન્ય ‘જાતહારિકાઓ’—નવજાતને હરી લેવાની સાથે સંબંધિત—તેઓ પણ નિવાસ કરે.

Verse 53

गृहे क्षेत्रे तडागेषु वाप्युद्यानेषु चैव हि ॥ अन्यचितारुदन्त्य याः स्त्रियास्तिष्ठन्ति नित्यशः ॥

ઘરોમાં, ખેતરોમાં, તળાવો પાસે, વાવ/જળાશયોમાં અને ઉદ્યાનોમાં પણ—જે સ્ત્રીઓ હંમેશાં બીજાની ચિતાની પાસે રડતી રડતી ઊભી રહે છે.

Verse 54

तासां शरीराण्याविश्य कचित्तृप्तिमवाप्स्यथ ॥ एवमुक्त्वा तदा देवी स्वयं रुद्रः प्रतापवान् ॥

તેમના શરીરોમાં પ્રવેશ કરીને તમે કંઈક અંશે તૃપ્તિ પ્રાપ્ત કરશો. એમ કહીને ત્યારે દેવી (કહે છે); ત્યારબાદ પ્રતાપવાન રૂદ્ર સ્વયં (… આગળ).

Verse 55

मनोजवे जये जृम्भे भीमाक्ष क्षुभितक्षये ॥ महामारि विचित्राङ्गे जय नृत्यप्रिये शुभे ॥

મન જેટલી વેગવતી! જય હો. હે જૃંભે! જય હો. હે ભીમાક્ષી, ક્ષોભ અને ક્ષયનો નાશ કરનારિ! જય હો. હે મહામારી, વિચિત્રાંગી! હે નૃત્યપ્રિયે શુભે! તારો જયજયકાર હો.

Verse 56

विकराले महाकालि कालिके पापहारिणि । पाशहस्ते दण्डहस्ते भीमरूपे भयानके ॥

હે વિકરાળ મહાકાળી, હે કાલિકે, પાપહારિણી; પાશહસ્તે, દંડહસ્તે, ભીમરૂપે, ભયાનકે।

Verse 57

चामुण्डे ज्वमानास्ये तीक्ष्णदंष्ट्रे महाबले ॥ शतयानस्थिते देवि प्रेतासनगते शिवे ॥

હે ચામુંડે, જ્વલંત મુખવાળી, તીક્ષ્ણ દંષ્ટ્રાવાળી, મહાબલા; હે દેવી, શતયાનસ્થિતે, પ્રેતાસનગતે શિવે।

Verse 58

तुतोष परमा देवी वाक्यं चेदमुवाच ह । वरं वृणीष्व देवेश यत्ते मनसि वर्तते ॥

પરમા દેવી પ્રસન્ન થઈ અને આ વચન બોલી: ‘હે દેવેશ, તારા મનમાં જે છે તે વર માગ।’

Verse 59

रुद्र उवाच ॥ स्तोत्रेणानेन ये देवि त्वां स्तुवन्ति वरानने ॥ तेषां त्वं वरदा देवि भव सर्वगता सती ॥

રુદ્ર બોલ્યા: હે દેવી, વરાનને, જે આ સ્તોત્રથી તારી સ્તુતિ કરે છે—તેમને તું વરદાયિની થા, હે સર્વગતા સતી।

Verse 60

यथेमं त्रिःप्रकारे तु देवि भक्त्या समान्यतः ॥ स पुत्रपौत्रपशुमान् समृद्धिमुपगच्छति ॥

હે દેવી, જે નિયમિત રીતે ત્રિવિધ પ્રકારે ભક્તિપૂર્વક આ (સ્તોત્ર)નું પાઠ/અર્પણ કરે છે, તે પુત્ર-પૌત્ર અને પશુધનসহ સમૃદ્ધિ પામે છે।

Verse 61

य एतां वेद वै देव्याः उत्पत्तिं त्रिविधां वरम् ॥ स कर्मपाशनिर्मुक्तः परं निर्वाणभृच्छात् ॥

જે દેવીની ઉત્પત્તિનું આ ત્રિવિધ ઉત્તમ વર્ણન યથાર્થ રીતે જાણે છે, તે કર્મપાશથી મુક્ત થઈ પરમ નિર્વાણપદને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 62

भ्रष्टराज्यो यदा राजा नवम्यां नियतः शुचिः ॥ अष्टभ्यां च चतुर्दश्यामुपवासीनरोत्तमः ॥

જ્યારે રાજ્યભ્રષ્ટ રાજા નવમીના દિવસે નિયમિત અને શુચિ બની (વ્રત) કરે છે, અને ચતુર્દશીના દિવસે આઠ સાથે ઉપવાસ કરે છે—તે નરોત્તમ…

Verse 63

संवत्सरेण लभते राज्यं निष्कण्टकं नृपः ॥ एषां त्रिशक्तिरुद्दिष्टा नयसिद्धान्तगामिनी ॥

એક વર્ષમાં રાજા નિષ્કંટક (કંટકરહિત, નિર્વિઘ્ન) રાજ્ય પ્રાપ્ત કરે છે। આ માટે ત્રિશક્તિ દર્શાવવામાં આવી છે, જે નીતિ-સિદ્ધાંત તરફ દોરી જાય છે।

Verse 64

एषा श्वेता परा सृष्टिः सात्त्विकी ब्रह्मसंस्थिता ॥ एषैव रक्ता रजसि वैष्णवी परिकीर्तिता ॥

આ શ્વેત, પરા સૃષ્ટિ સાત્ત્વિક છે અને બ્રહ્મમાં પ્રતિષ્ઠિત છે। આ જ રજોગુણમાં રક્તવર્ણી બની ‘વૈષ્ણવી’ તરીકે કીર્તિત છે।

Verse 65

एषैत्र कृष्णा तमसि रौद्री देवी प्रकीर्तिता ॥ परमात्मा यथा देव एक एव त्रिधा स्थितः ॥

આ (શક્તિ) તમોગુણમાં કૃષ્ણવર્ણી બની ‘રૌદ્રી’ દેવી તરીકે પ્રકીર્તિત છે। જેમ પરમાત્મા—એક જ દેવતત્ત્વ—ત્રિવિધ રીતે સ્થિત છે।

Verse 66

प्रयोजनाक्षाच्छक्तिरैकैव त्रिविधाभवत् ॥ य एतं शृणुयात्सगै त्रिशत्तयाः परमं शिवम् ॥

પ્રયોજનની દૃષ્ટિએ શક્તિ એક જ છે, પરંતુ તે ત્રિવિધ બને છે. જે આને ત્રય અને ષટ્ક સાથે શ્રવણ કરે છે, તે પરમ શિવપદને પામે છે.

Verse 67

सर्वपापविनिर्मुक्तः परं निर्वाणमाप्नुयात् ॥ यश्चमं शृणुयान्नित्यं नवम्या नियतः स्थितः ॥

સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ મનુષ્ય પરમ નિર્વાણને પામે છે. અને જે નવમી તિથિએ નિયમપૂર્વક સ્થિર રહી નિત્ય આનું શ્રવણ કરે છે, તે પણ એ જ ફળ પામે છે.

Verse 68

न तस्याग्निभयं घोरं सर्पचौरादिनं भवेत् ॥ यश्चमं पूजयेद्भक्त्या पुस्तकेऽपि स्थितं बुधः ॥

તેને ભયંકર અગ્નિભય થતો નથી, તેમજ સાપ-ચોર વગેરેનો ભય પણ રહેતો નથી. અને જે જ્ઞાની આને—પુસ્તકમાં સ્થિત હોવા છતાં—ભક્તિથી પૂજે છે, તેને એવી રક્ષા મળે છે.

Verse 69

तेन चेष्टुं भवेत्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ जायन्ते पशवः पुत्रा धनधान्यं वराः स्त्रियः ॥

તેના દ્વારા ચરાચર સહિત ત્રિલોક સર્વ પ્રયત્નોમાં અનુકૂળ બને છે. પશુ અને પુત્ર જન્મે છે; ધન-ધાન્ય અને ઉત્તમ પત્નીઓ પણ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 70

रत्नान्यश्वास्तथा गावो दासा दास्यो भवन्ति हि ॥ यस्येदं तिष्ठते गेहे तस्य संपद्भवेद्ध्रुवम् ॥

રત્નો, અશ્વો તથા ગાયો, અને દાસ-દાસીઓ પણ નિશ્ચયે પ્રાપ્ત થાય છે. જેના ઘરમાં આ રહે છે, તેની સમૃદ્ધિ ધ્રુવ બને છે.

Verse 71

श्रीवराह उवाच ॥ एतदेव रहस्यं ते कीर्तितं भूतधारिणे ॥ रुद्रस्य खलु माहात्म्यं सकलं कीर्तितं मया ॥

શ્રીવરાહે કહ્યું—હે ભૂતધારિણી! આ જ રહસ્ય તને કહેલું છે. નિશ્ચયે મેં રુદ્રનું સંપૂર્ણ માહાત્મ્ય વર્ણવ્યું છે.

Verse 72

नवकोट्यस्तु चामुण्डा भभिन्ना व्यवस्थिताः ॥ या रौद्री तामसी शक्तिः सा चामुण्डा प्रकीर्तिता ॥

નવ કરોડ ચામુંડા ભિન્ન-ભિન્ન સ્વરૂપે સ્થિત છે. જે રૌદ્રી તામસી શક્તિ છે, તે જ ‘ચામુંડા’ તરીકે પ્રખ્યાત છે.

Verse 73

अष्टादश तथा कोट्यो वैष्णव्याः भेदू उच्यते ॥ या विष्णो राजसी शक्तिः पालनī चैव वैष्णवी ॥

અઢાર કરોડ વૈષ્ણવીના ભેદ કહેવાય છે. વિષ્ણુની જે રાજસી શક્તિ—પાલન અને શાસન-સ્વરૂપ—એ જ વૈષ્ણવી છે.

Verse 74

कृतवांस्ताश्च भजते पतिरूपेण सर्वदा । यश्चाराधयते तस्य रुद्रस्तुष्टो भविष्यति ॥ सिद्ध्यन्ति तस्य कामाश्चे मनसा चिन्तिता अपि ॥

તેમને ઉત્પન્ન કરીને તે સદા પતિ-રૂપે તે શક્તિઓનું ભજન/આદર કરે છે. જે આ રીતે આરાધના કરે છે, તેના પર રુદ્ર પ્રસન્ન થાય છે; મનમાં વિચારેલી ઇચ્છાઓ પણ સિદ્ધ થાય છે.

Verse 75

या ब्रह्मशाक्तः सत्त्वस्था सा ह्यनन्ता प्रकीर्तिता ॥ एतासां सर्वभेदेषु पृथगेकैकशी धरे ॥

જે બ્રહ્માની શક્તિ સત્ત્વમાં સ્થિત છે, તે ‘અનંતા’ તરીકે પ્રકીર્તિત છે. હે ધરા! આ બધાં ભેદોમાં દરેકને અલગ અલગ રીતે ધારણ કરવામાં આવે છે.

Verse 76

सर्वसः भगवान् रुखः सर्वगश्च पतिर्भवेत् ॥ यावन्त्यस्या महाशक्त्यास्तावद्रूपाणि शङ्करः ॥

સર્વ રીતે ભગવાન ‘રુખ’ તરીકે સર્વવ્યાપી અને અધિપતિ બને છે. આ તત્ત્વની જેટલી મહાશક્તિઓ છે, એટલાં જ શંકરના રૂપો છે.