Adhyaya 88: Account of the Extents of Śālmaladvīpa, Gomedadvīpa, and Puṣkaradvīpa
Śālmaladvīpa–Gomedadvīpa–Puṣkaradvīpa-vistara-kathana
Ancient-Geography (Purāṇic Cosmography)
વરાહ–પૃથ્વી ઉપદેશના પ્રસંગમાં આ અધ્યાયમાં રુદ્ર દ્વીપોની ગોઠવણી અને પ્રમાણસર વિસ્તરણનું સંક્ષિપ્ત ભૂગોળ કહે છે. બાકી દ્વીપો વર્ણવતાં તે પ્રથમ શાલ્મલદ્વીપને ક્રૌંચદ્વીપથી દ્વિગુણો અને ઘૃત-સમુદ્રથી ઘેરાયેલો કહે છે; ત્યાં સાત મુખ્ય પર્વતો, સાત વર્ષ, સંબંધિત નદીઓ તથા કુલપર્વતોનાં નામો જણાવે છે. પછી છઠ્ઠા ગોમેદદ્વીપનું વર્ણન આવે છે—તે શાલ્મલદ્વીપથી દ્વિગુણો, સુરોદ/મદ્ય-સમુદ્રથી પરિભ્રમિત, અને કુમુદ સહિત બે મુખ્ય પર્વતોવાળો છે. ત્યારબાદ પુષ્કરદ્વીપ ઇક્ષુરસ-સમુદ્રથી ઘેરાયેલો, માનસપર્વતયુક્ત અને વર્ષ બે ભાગમાં વિભક્ત હોવાનું કહે છે. અંતે પૃથ્વી અને બ્રહ્માંડનું પ્રમાણ, અસંખ્ય બ્રહ્માંડોની નોંધ, તથા નારાયણના વરાહરૂપે પૃથ્વી સ્થિર કર્યાની સ્મૃતિ આપી રુદ્ર કૈલાસે પ્રસ્થાન કરે છે.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 88
Verse 1
रुद्र उवाच । त्रिषु शिष्टेषु वक्ष्यामि द्वीपेषु मनुजान्युत । शाल्मलं पञ्चमं वर्षं प्रवक्ष्ये तन्निबोधत । क्रौञ्चद्वीपस्य विस्ताराच्छाल्मलो द्विगुणो मतः ॥ ८८.१ ॥
રુદ્ર બોલ્યા—હે મનુષ્યશ્રેષ્ઠ, બાકી રહેલા ત્રણ દ્વીપો વિષે હવે કહું છું. પાંચમું વર્ષ ‘શાલ્મલ’ હું વર્ણવું છું; તેને ધ્યાનપૂર્વક સમજો. વિસ્તાર પ્રમાણે શાલ્મલ, ક્રૌંચદ્વીપથી દ્વિગુણ માનવામાં આવે છે.
Verse 2
श्रीवराह उवाच । एवमुक्त्वा गतो रुद्रः क्षणाददृश्यमूर्तिमान् । ते च सर्वे गता देवा ऋषयश्च यथागतम् ॥ ८८.३ ॥
શ્રીવરાહ બોલ્યા—આવું કહીને રુદ્ર ક્ષણમાં અદૃશ્ય સ્વરૂપ ધારણ કરીને ચાલ્યા ગયા. અને તે બધા દેવો તથા ઋષિઓ પણ જેમ આવ્યા હતા તેમ જ પાછા ગયા.
Verse 3
घृतसमुद्रमावृत्य व्यवस्थितस्तद्विस्तारो द्विगुणस्तत्र च सप्त पर्वताः प्रधानास्तावन्ति वर्षाणि तावत्यो नद्यः । तत्र च पर्वताः । सुमहान् पीतःशातकुम्भात् सार्वगुणसौवर्णरोहितसुमनसकुशल ----- जाम्बूनदवैद्युता इत्येते कुलपर्वता वर्षाणि चेति । अथ षष्ठं गोमेदं कथ्यते । शाल्मलं यथा सुरोदेनावृतं तद्वत् सुरोदोऽपि तद्द्विगुणेन गोमेदेनावृतः । तत्र च प्रधानपर्वतौ द्वावेव । एकस्य तावत्तावसरः । अपरश्च कुमुद इति । समुद्रश्चेक्षुरसस्तद्द्विगुणेन पुष्करेणावृतः । तत्र च पुष्कराख्ये मानसो नाम पर्वतः । तदपि द्विधा छिन्नं वर्षं तत्प्रमाणेन च । स्वादोदकेनावृतम् । ततश्च कटाहम् । एतत् पृथिव्याः प्रमाणम् । ब्रह्माण्डस्य च सकटाहविस्तारप्रमाणम् । एवंविधानामण्डानां परिसंख्यां न विद्यते । एतानि कल्पे कल्पे भगवान् नारायणः क्रोडरूपी रसातलान्तःप्रविष्टानि दंष्ट्रैकैनोद्धृत्य स्थितौ स्थापयति । एष वः कथितो मार्गो भूमेरायामविस्तरः । स्वस्ति वोऽस्तु गमिष्यामि कैलासं निलयं द्विजाः
ઘૃત-સમુદ્રથી આવૃત થઈ તેનો વિસ્તાર દ્વિગુણ સ્થિર થયો છે; ત્યાં સાત મુખ્ય પર્વતો, તેટલાં જ વર્ષ (પ્રદેશ) અને તેટલીઓ નદીઓ છે. ત્યાંના પર્વતો—સુમહાન, પીત, શાતકુંભ, સર્વગુણ, સૌવર્ણ, રોહિત, સુમનસ, કુશલ, … જાંબૂનદ, વૈદ્યૂત વગેરે—આ કૂલપર્વતો છે, અને વર્ષો પણ તેમ જ કહેવાય છે. હવે છઠ્ઠો દ્વીપ ‘ગોમેદ’ વર્ણવાય છે. જેમ શાલ્મલ દ્વીપ સુરોદ (મદ્ય-સમુદ્ર)થી આવૃત છે, તેમ સુરોદ સમુદ્ર પણ તેના દ્વિગુણ ગોમેદથી આવૃત છે. ત્યાં માત્ર બે મુખ્ય પર્વતો—એક તાવત્તાવસર અને બીજો કુમુદ. ત્યાંનો સમુદ્ર ઇક્ષુરસ (ગણ્નાનો રસ) છે, જે દ્વિગુણ પુષ્કર દ્વીપથી ઘેરાયેલો છે. પુષ્કર નામના દ્વીપમાં ‘માનસ’ નામનો પર્વત છે; તે વર્ષ પણ પ્રમાણ મુજબ બે ભાગે વિભાજિત છે. તે સ્વાદોદક (મધુર જળ) સમુદ્રથી આવૃત છે; પછી કટાહ (વિશ્વ-કુંડ સમાન આવરણ) આવે છે. આ પૃથ્વીનું પ્રમાણ છે અને કટાહ સહિત બ્રહ્માંડના વિસ્તરણનું પણ માપ છે. આવા અંડાકાર બ્રહ્માંડોની સંખ્યા અજ્ઞાત છે. દરેક કલ્પમાં ભગવાન નારાયણ વરાહરૂપે રસાતલના અંત સુધી પ્રવેશ કરીને એક જ દંષ્ટ્રાથી આ બધું ઉઠાવી સ્થિરતામાં સ્થાપે છે. આ રીતે ભૂમિના લંબ-વિસ્તારનો વર્ણન તમને કહ્યો. તમારું કલ્યાણ થાઓ; હે દ્વિજોએ, હું મારા નિવાસ કૈલાસે જઈશ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames cosmographic measurement as a doctrine of order and stability: Earth (Pṛthivī) is depicted as periodically stabilized by Nārāyaṇa in boar-form, implying that terrestrial balance is maintained through a larger cosmic governance rather than human ritual action in this passage.
No tithi, lunar month, seasonal (ṛtu), or calendrical markers are specified in Adhyaya 88; the content is primarily spatial and proportional (dvīpa and ocean extents) rather than ritual-timing instruction.
It explicitly connects Earth’s stability to the Varāha motif: Nārāyaṇa, taking a boar form, enters rasātala and raises/sets the worlds into a stable condition. This functions as an early preservation narrative where cosmic structure and Earth’s habitability depend on periodic restorative intervention.
No royal genealogies or administrative lineages are named here. The principal figures are Rudra (as instructor), Varāha/Nārāyaṇa (as cosmic stabilizer), and the implied audience of sages (ṛṣayaḥ) and gods (devāḥ).
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.