Adhyaya 86: Description of Śākadvīpa and Kuśadvīpa (Cosmographic Geography)

Verse 1

અધ્યાય 86—આ પછી શાકદ્વીપનું વર્ણન જાણો.

Verse 2

હવે તૃતીય કુશદ્વીપનું વર્ણન સાંભળો.

Verse 3

જંબૂદ્વીપના વિસ્તારથી દ્વિગુણ પરિઘમાં લવણોદક (ખારો સમુદ્ર) છે, જે સમગ્ર જંબૂદ્વીપને દ્વિગુણ વિસ્તારે ઘેરી રાખે છે.

Verse 4

કુશદ્વીપને ક્ષીરોદ (દૂધનો સમુદ્ર) પરિભ્રમિત કરીને ઘેરી રહ્યો છે; અને તેનો વિસ્તાર શાકદ્વીપના વિસ્તારથી દ્વિગુણ છે.

Verse 5

ત્યાં પુણ્ય જનપદો છે, જ્યાં લોકો બહુ લાંબા સમય પછી મૃત્યુ પામે છે; અને એ દેશ દુર્ભિક્ષ, જરા તથા વ્યાધિથી રહિત છે.

Verse 6

ત્યાં પણ સાત કુલપર્વતો છે.

Verse 7

એ સાતેય કુલપર્વતો ત્યાં જ સ્થિત છે; અને તેની બંને બાજુ લવણસાગર તથા ક્ષીરોદધિ (દૂધનો સમુદ્ર) વ્યવસ્થિત છે.

Verse 8

सर्वे च द्विनामानः

અને આ સર્વે દ્વિનામ (બે નામ ધરાવનાર) તરીકે વર્ણવાયા છે.

Verse 9

तत्र च प्रागायतः शैलेन्द्र उदयो नाम पर्वतः

ત્યાં પૂર્વ તરફ વિસ્તરેલો ‘ઉદય’ નામનો શૈલેન્દ્ર પર્વત છે।

Verse 10

तद् यथा — कुमुदविद्रुमेति च शोच्यते

અર્થાત્, તેને ‘કુમુદ-વિદ્રુમ’ તરીકે પણ કહેવાય છે।

Verse 11

तस्यापरेण जलधारो नाम गिरिः

તેના પશ્ચિમ/અપર ભાગે ‘જલધાર’ નામનો ગિરિ છે।

Verse 12

उन्नतो हेमपर्वतः सैव

એ જ પર્વત ઊંચો છે; એ જ ‘હેમપર્વત’ પણ છે।

Verse 13

सैव चन्द्रेति कीर्तितः

એ જ ‘ચન્દ્ર’ નામથી પણ કીર્તિત છે।

Verse 14

बलाहको द्युतिमान् सैव

એ જ (પર્વત) તેજસ્વી ‘બલાહક’ તરીકે પણ પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 15

तस्य च जलमिन्द्रो गृहीत्वा वर्षति

તેનું જળ લઈને ઇન્દ્ર વરસાદ વરસાવે છે.

Verse 16

तथा द्रोणः सैव पुष्पवान्

તેમ જ એ જ ‘દ્રોણ’ છે; અને એ જ ‘પુષ્પવાન’ (પુષ્પસમૃદ્ધ) તરીકે પણ કહેવાય છે.

Verse 17

तस्य पारे रैवतको नाम गिरिः

તેની પાર ‘રૈવતક’ નામનો પર્વત આવેલો છે.

Verse 18

कङ्कश्च पर्वतः सैव कुशेशयः॥

‘કંક’ નામનો પર્વત પણ છે; એ જ ‘કુશેશય’ નામે પણ પ્રસિદ્ધ છે॥

Verse 19

सैव नारदो वर्ण्यते तस्मिंश्च नारदपर्वतादुत्पन्नो तस्य चापरेण श्यामो नाम गिरिः॥

એ જ પર્વત ‘નારદા’ તરીકે વર્ણવાયો છે; અને ત્યાં નારદપર્વતમાંથી ઉત્પન્ન થઈ, તેની પરની બાજુએ ‘શ્યામ’ નામનો એક ગિરિ છે.

Verse 20

तथा षष्ठो महिषनामाः स एव हरिरित्युच्यते॥

એ જ રીતે છઠ્ઠું ‘મહિષ’ નામે ઓળખાય છે; એ જ ‘હરિ’ તરીકે પણ કહેવાય છે.

Verse 21

तस्मिंश्च प्रजाः श्यामत्वमापन्नाः सैव दुन्दुभिर्वर्ण्यते॥

ત્યાંની પ્રજાઓ શ્યામવર્ણને પામી છે; એ જ ‘દુન્દુભિ’ તરીકે વર્ણવાયું છે.

Verse 22

तत्राग्निर्वसति॥

ત્યાં અગ્નિ નિવાસ કરે છે.

Verse 23

तस्मिन्सिद्धा इति कीर्तिताः प्रजानेकविधाः क्रीडन्तस्तस्यापरे रजतो नाम गिरिः सैव शाकोच्यते॥

ત્યાંની પ્રજાઓ ‘સિદ્ધ’ તરીકે કીર્તિત છે—નાનાવિધ, ક્રીડામાં રત; અને તેની પરે ‘રજત’ નામનો ગિરિ છે, એ જ ‘શાક’ તરીકે પણ કહેવાય છે.

Verse 24

सप्तमस्तु ककुद्मान्नाम सैव मन्दरः कीर्त्यते॥

સાતમો પર્વત ‘કકુદ્માન્’ નામે પ્રસિદ્ધ છે; એ જ પર્વત ‘મંદર’ તરીકે પણ કીર્તિત છે.

Verse 25

तस्यापरेणाम्बिकेयः स च विभ्राजसो भण्यते॥

તેના પરે ‘અંબિકેય’ છે; અને એ જ ‘વિભ્રાજસ’ તરીકે પણ કહેવાય છે.

Verse 26

इत्येते पर्वताः कुशद्वीपे व्यवस्थिताः एतेषां वर्षभेदो भवति द्विनामसंज्ञः॥

આ રીતે આ પર્વતો કુશદ્વીપમાં સ્થિત છે; અને એમમાં વર્ષોનો ભેદ દ્વિનામસંજ્ઞા (બે નામવાળો) ગણાય છે.

Verse 27

स एव केसरित्युच्यते॥

એ જ ‘કેસરી’ કહેવાય છે.

Verse 28

कुमुदस्य श्वेतमुद्भिदं तदेव कीर्त्यते

કુમુદનું જે શ્વેત ઉદ્ભિદ્ (સફેદ અંકુર/ઉપશાખા) છે, તેનું જ એવી રીતે વિશેષ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.

Verse 29

ततश्च वायुः प्रवर्तते

ત્યારબાદ વાયુ પ્રવાહિત થવા લાગે છે।

Verse 30

उन्नतस्य लोहितं वेणुमण्डलं तदेव भवति

ઉન્નત લક્ષણ માટે લાલિમાયુક્ત ‘વેણુમંડળ’ જ તે જ ગણાય છે।

Verse 31

गिरिणामान्येव वर्षाणि तद्यथा

આ જ ખરેખર પર્વત-નામવાળા વર્ષ (પ્રદેશ) છે; યથા—

Verse 32

बलाहकस्य जीमूतं तदेव रथाकार इति

બલાહકનું જીમૂત (મેઘસમૂહ) જ ‘રથાકાર’ કહેવાય છે।

Verse 33

उदयसुकुमारो जलधारक्षेमकमहाद्रुमेति प्रधानानि द्वितीयपर्वतनामभिरपि वक्तव्यानि

‘ઉદયસુકુમાર’, ‘જલધાર’, ‘ક્ષેમક’ અને ‘મહાદ્રુમ’ મુખ્ય છે; તેમને દ્વિતીય પર્વત-નામોથી પણ જણાવવા જોઈએ।

Verse 34

द्रोणस्य हरितं तदेव बलाधनं भवति

દ્રોણનું જે હરિત (લક્ષણ) છે, તે જ ચોક્કસ રીતે ‘બલાધન’ કહેવાય છે।

Verse 35

तस्य च मध्ये शाकवृक्षस्तत्र च सप्तमहानद्यो द्विनाम्न्यः

અને તેના મધ્યમાં એક શાકવૃક્ષ છે; તેમજ ત્યાં બે નામ ધરાવતી સાત મહાનદીઓ પણ છે।

Verse 36

कङ्कस्यापि ककुद्मान् नाम

અને કંક માટે પણ ‘કકુદ્માન્’ નામ છે।

Verse 37

तद्यथा सुकुमारी कुमारी नन्दा वेणिका धेनुः इक्षुमती गभस्ति इत्येता नद्यः

અર્થાત્—સુકુમારી, કુમારી, નંદા, વેણિકા, ધેનુ, ઇક્ષુમતી અને ગભસ્તિ—આ નદીઓ છે।

Verse 38

वृत्तिमत्तदेव मानसं महिषस्य प्रभाकरम् ।

એ જ પ્રદેશ ‘માનસમ્’ કહેવાય છે—મહિષના ‘પ્રભાકર’ સમાન તેજસ્વી।

Verse 39

ककुद्मतः कपिलं तदेव सङ्ख्यातं नाम ।

કકુદ્મતમાંથી કપિલ ઉત્પન્ન થાય છે; એ જ પ્રદેશ ‘સઙ્ખ્યાત’ નામે પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 40

इत्येतानि वर्षाणि ।

આ રીતે આ વર્ષો (ભૂવિભાગો) જણાવાયા છે।

Verse 41

तत्र द्विनाम्न्यो नद्यः ।

ત્યાં નદીઓ બે નામોથી ઓળખાય છે।

Verse 42

प्रतपा प्रवेशा सैवोच्यते ।

પ્રતપા—જેને ‘પ્રવેશા’ પણ કહે છે—એ જ નદી એમ કહેવાય છે।

Verse 43

द्वितीया शिवा यशोदा सा च भवति ।

બીજી (નદી) શિવા છે; તે યશોદા નામે પણ ઓળખાય છે।

Verse 44

तृतीया पित्रा नाम सैव कृष्णा भण्यते ।

ત્રીજીનું નામ ‘પિત્રા’ છે; એ જ નદી ‘કૃષ્ણા’ તરીકે પણ ઓળખાય છે।

Verse 45

चतुर्थी ह्रादिनी नाम सैव चन्द्रा निगद्यते ।

ચોથીનું નામ ‘હ્રાદિની’ છે; એ જ નદી ‘ચન્દ્રા’ તરીકે ઘોષિત થાય છે।

Verse 46

विद्युता च पञ्चमी शुक्ला सैव ।

પાંચમીનું નામ ‘વિદ્યુતા’ છે; એ જ નદી ‘શુક્લા’ તરીકે કહેવાય છે।

Verse 47

वर्णा षष्ठी सैव विभावरी ।

છઠ્ઠીનું નામ ‘વર્ણા’ છે; એ જ નદી ‘વિભાવરી’ તરીકે પણ કહેવાય છે।

Verse 48

महती सप्तमी सा एव धृतिः ।

સાતમીનું નામ ‘મહતી’ છે; એ જ નિશ્ચયે ‘ધૃતિ’ તરીકે કહેવાય છે।

Verse 49

एताः प्रधानाः शेषाः क्षुद्रनद्यः ।

આ મુખ્ય નદીઓ છે; બાકીની નાની નાની ધારાઓ છે.

Verse 50

इत्येष कुशद्वीपस्य संनिवेशः ।

આ રીતે કુશદ્વીપનો સંનિવેશ (વ્યાસ્થા) વર્ણવાયો છે.

Verse 51

शाकद्वीपो द्विगुणः संनिविष्टश्च कथितः ।

શાકદ્વીપ દ્વિગુણ વિસ્તારે સંનિવિષ્ટ છે એમ કહેવાય છે.

Verse 52

तस्य च मध्ये महाकुशस्तम्भः ।

અને તેના મધ્યમાં મહાકુશસ્તંભ સ્થિત છે.

Verse 53

एष च कुशद्वीपो दधिमण्डोदेनावृतः क्षीरोदद्विगुणेन ।

આ કુશદ્વીપ દધિમંડોદ સમુદ્રથી આવૃત છે; તે ક્ષીરોદ સમુદ્રથી દ્વિગુણ છે.