Adhyaya 80: Cosmographic Ordering of the Southern and Western Quarters: Valleys, Forest-Plateaus, and Sacred Sites

Verse 1

रुद्र उवाच । अथ दक्षिणदिग्व्यवस्थिताः पर्वतद्रोण्यः सिद्धाचारिताः कीर्त्यन्ते । शिशिरपतङ्गयोर्मध्ये शुक्लभूमिस्त्रिया मुक्तलतागलितपादपम् । इक्षुक्षेपे च शिखरे पादपैरुपशोभितम् । उदुम्बरवनं रम्यं पक्षिसङ्घनिषेवितम् ॥ ८०.१ ॥

રુદ્ર બોલ્યા—હવે દક્ષિણ દિશામાં સ્થિત, સિદ્ધો દ્વારા આચરિત પર્વત-દ્રોણીઓનું વર્ણન કરવામાં આવે છે. શિશિર અને પતંગ વચ્ચે એક શ્વેત ભૂમિ છે, જ્યાં વૃક્ષોમાંથી સ્વચ્છંદ રીતે વધેલી લતાઓના ગુચ્છો લટકે છે. તેમજ ‘ઇક્ષુક્ષેપ’ નામના શિખર પર વૃક્ષોથી શોભિત, પક્ષિસમૂહોથી સેવિત, રમ્ય ઉદુંબરવન છે।

Verse 2

फलितं तद्वनं भाति महाकूर्मोपमैः फलैः ॥ तद्वनं देवयोन्योऽष्टौ सेवन्ते सर्वदैव ॥ ८०.२ ॥

તે વન ફળોના ભારથી નમેલું અને તેજસ્વી દેખાય છે; તેમાંનાં ફળો મહાકૂર્મ સમાન વિશાળ છે. તે વનને દેવયોનિની આઠ સત્તાઓ સદા સેવે છે.

Verse 3

तत्र प्रसन्नस्वादुसलिला बहूदका नद्यः वहन्ति । तत्राश्रमो भगवतः कर्दमस्य प्रजापतेः । नानामुनिजनाकीर्णस् तच्च शतयोजनम् एकं परिमण्डलं वनं च । तथा च ताम्राभस्य शैलस्य पतङ्गस्य चान्तरे शतयोजनविस्तीर्णं द्विगुणायतं बालार्कसदृशराजीवपुण्डरीकैः समन्ततः सहस्रपत्रैरविरलैरलङ्कृतं महत्सरः । अनेकसिद्धगन्धर्वाध्युषितम् ॥ ८०.३ ॥

ત્યાં પ્રસન્ન અને મધુર જળવાળી, બહુધારા ધરાવતી અનેક નદીઓ વહે છે. ત્યાં ભગવાન પ્રજાપતિ કર્દમનો આશ્રમ છે, જે અનેક મુનિઓથી ભરેલો છે; અને શતયોજન પરિમાણનું વર્તુળાકાર વન પણ છે. તેમજ તામ્રાભ અને પતંગ પર્વતોની વચ્ચે એક મહાસરોઅવર છે—શતયોજન પહોળું અને દ્વિગુણું લાંબું—ચારે બાજુ ઉગતા સૂર્ય સમ તેજવાળા સહસ્રદલ કમળો અને શ્વેત કમળોથી ઘન રીતે અલંકૃત, અને અનેક સિદ્ધો તથા ગંધર્વો દ્વારા અધિષ્ઠિત।

Verse 4

तस्य च मध्ये महाशिखरः शतयोजनायामस्त्रिंशद्योजनविस्तीर्णोऽनेकधातुरत्नभूषितः तस्य चोपरि महती रथ्या रत्नप्राकारतोरणा । तस्यां महद् विद्याधरपुरम् । तत्र पुलोमानामा विद्याधरराजः शतसहस्रपरिवारः । तथा च विखाखाचलेन्द्रस्य श्वेतस्य चान्तरे सरः । तस्य च पूर्वतीरे महदाम्रवनं कनकसंकाशैः फलैरतिसुगन्धिभिर्महाकुम्भमात्रैः सर्वतश्चितम् । देवगन्धर्वादयश्च तत्र निवसन्ति ॥४॥

તેના મધ્યમાં એક મહાશિખર છે—શતયોજન લાંબું અને ત્રીસ યોજન પહોળું—અનેક ધાતુઓ તથા રત્નોથી શોભિત। તેના ઉપર રત્નપ્રાકાર અને તોરણોથી યુક્ત વિશાળ રાજમાર્ગ છે; ત્યાં વિદ્યાધરોનું મહાન નગર છે। ત્યાં પુલોમા નામનો વિદ્યાધરરાજ શતસહસ્ર પરિજન સાથે વસે છે। તેમજ વિખાખા અને શ્વેત પર્વતરાજોની વચ્ચે એક સરોવર છે। તેના પૂર્વ કાંઠે વિશાળ આમ્રવન છે, જે સર્વત્ર અત્યંત સુગંધિત, કનકસમાન તેજવાળા અને મહાકુંભ જેટલા મોટા ફળોથી ભરેલું છે। ત્યાં દેવ, ગંધર્વ વગેરે નિવાસ કરે છે।

Verse 5

सुमूलस्याचलेन्द्रस्य वसुधारस्य चान्तरे । त्रिंशद्योजनविस्तीर्णे पञ्चाशद्योजनायते ॥५॥

સુમૂલ નામના પર્વતરાજ અને વસુધારા વચ્ચે તેનો વિસ્તાર ત્રીસ યોજન અને લંબાઈ પચાસ યોજન છે.

Verse 6

बिल्वस्थली नाम । तत्र फलानि विद्रुमसंकाशानि तैश्च पतद्भिः स्थलमृत्तिका क्लिन्ना । तां च स्थलीं सुगुह्यकादयः सेवन्ते बिल्वफलाशिनः । तथा च वसुधारारत्नधारयोरन्तरे त्रिंशद्योजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतं सुगन्धिकिंशुकवनं सदाकुसुमं यस्य गन्धेन वास्यते योजनशतम् । तत्र सिद्धाध्युषितं जलोपेतं च ॥६॥

‘બિલ્વસ્થલી’ નામે એક સ્થાન છે. ત્યાંનાં ફળો વિદ્રુમ (મૂંગા) જેવા દેખાય છે; અને તે ફળો પડતાં પડતાં જમીનની માટી ભીની રહે છે. તે સ્થલીને બિલ્વફળાહારી સુગુહ્યક વગેરે સદા સેવે છે. તેમજ વસુધારા અને રત્નધારા વચ્ચે સુગંધિત કિংশુકનું સદાપુષ્પિત વન છે—ત્રીસ યોજન પહોળું અને શતયોજન લાંબું—જેની સુગંધથી શતયોજન સુધીનો પ્રદેશ સુવાસિત થાય છે. ત્યાં સિદ્ધો વસે છે અને જળસંપત્તિ પણ છે.

Verse 7

तत्र चादित्यस्य देवस्य महदायतनम् । समासे मासे च भगवानवतारति सूर्यः प्रजापतिः । कालजनकं देवाऽऽदयो नमस्यन्ति । तथा च पञ्चकूटस्य कैलासस्य चान्तरे सहस्रयोजनायामं विस्तीर्णं शतयोजनं हंसपाण्डुरं क्षुद्रसत्त्वैरनाधृष्यं स्वर्गसोपानमिव भूमण्डलम् ॥७॥

ત્યાં આદિત્ય દેવનું મહાન આયતન (મંદિર) છે. ઋતુસંધિમાં અને દરેક માસમાં ભગવાન સૂર્ય—પ્રજાપતિ—અવતરે છે એમ કહેવાય છે. દેવો વગેરે તેમને કાળના જનક માની નમસ્કાર કરે છે. તેમજ પંચકૂટ અને કૈલાસ વચ્ચે ભૂમંડળનો એક પ્રદેશ છે—હજાર યોજન લાંબો, સો યોજન પહોળો, હંસ સમો ધવળ, ક્ષુદ્ર જીવોથી અપ્રાપ્ય, જાણે પૃથ્વી પર સ્વર્ગનું સોપાન હોય।

Verse 8

अथ पश्चिमदिग्भागे व्यवस्थिताः गिरिद्रोण्यः कीर्त्यन्ते । सुपार्श्वशिखिशैलयोर्मध्ये समन्ताद् योजनशतमेकेन भौमशिलातलं नित्यतप्तं दुःस्पर्शम् । तस्य मध्ये त्रिंशद् योजनविस्तीर्णं मण्डलं वह्निस्थानम् । स च सर्वकालमनिन्धनो भगवान् लोकक्षयकारी संवर्तको ज्वलते । अन्तरे च शैलवरयोः कुमुदाञ्जनयोः शतयोजनविस्तीर्णामातुलुङ्गस्थली सर्वसत्त्वानामगम्या । पीतवर्णैः फलैरावृताऽसती सा स्थली शोभते । तत्र च पुण्यो ह्रदः सिद्धैरुपेतः । बृहस्पतेस्तद्वनम् । तथा च शैलयोः पिञ्जरगौरयोरन्तरेण सरोद्रोणी ह्यनेकशतयोजनायता महद्भिश्च षट्पदोद्घुष्टैः कुमुदैरुपशोभिता ॥८॥

હવે પશ્ચિમ દિશામાં સ્થિત પર્વત-દ્રોણીઓનું વર્ણન થાય છે. સુપાર્શ્વ અને શિખિ પર્વતોની વચ્ચે ચારેય તરફ સો યોજન સુધી શિલામય ભૂમિ સદા તપ્ત અને સ્પર્શે દુષ્કર છે. તેના મધ્યમાં ત્રીસ યોજન વ્યાસનું એક મંડળ છે—અગ્નિસ્થાન. ત્યાં ઇંધન વિના સર્વકાળ જ્વલિત, લોકક્ષયકારી સંવર્તક અગ્નિરૂપ ભગવાન પ્રજ્વલિત રહે છે. તેમજ કુમુદ અને અંજન પર્વતોની વચ્ચે સો યોજન પહોળી આતુલુંગ સ્થળી છે, જે સર્વ સત્ત્વોને અગમ્ય; પીળા વર્ણના ફળોથી આવૃત થઈ શોભે છે. ત્યાં સિદ્ધોથી સેવિત એક પુણ્ય હ્રદ છે—તે બૃહસ્પતિનું વન છે. એ જ રીતે પિન્જર અને ગૌર પર્વતોની વચ્ચે અનેક સો યોજન વિસ્તૃત સરો-દ્રોણી છે, કુમુદ કમળોથી શોભિત અને મોટા ભમરદળના ગુંજનથી ગુંજતી।

Verse 9

तत्र च भगवतो विष्णोः परमेश्वरस्यायतनम् । तथा च शुक्लपाण्डुरयोऽपि महागिर्योरन्तरे त्रिंशद्योजनविस्तीर्णो नवत्यायत एकः शिलोद्देशो वृक्षविवर्जितः । तत्र निष्पङ्का दीर्घिका सवृक्षा च स्थलपद्मिनी अनेकजातीयैश्च पद्मैः शोभिता । तस्याश्च मध्ये पञ्चयोजनप्रमाणो महान्यग्रोधवृक्षः । तस्मिंश्चन्द्रशेखरोमापतिर्नीलवासाश्च देवो निवसति यक्षादिभिरीड्यमानः । सहस्रशिखरस्य गिरेः कुमुदस्य चान्तरे पञ्चाशद्योजनायामं विंशद्योजनविस्तृतमिक्षुक्षेपोच्चशिखरमनेकपक्षिसेवितम् । अनेकवृक्षफलैर्मधुरस्त्रवैरुपशोभितम् । तत्र चेन्द्रस्य महानाश्रमो दिव्याभिप्रायनिर्मितः । तथा च शङ्खकूटऋषभयोर्मध्ये पुरुषस्थलीरम्या । अनेकगुणानेकयोजनायता बिल्वप्रमाणैः कङ्कोलकैः सुगन्धिभिरुपेता । तत्र पुरुषकरसोन्मत्ता नागाद्याः प्रतिवसन्ति ॥९॥

ત્યાં પરમેશ્વર ભગવાન વિષ્ણુનું પણ એક આયતન છે. તેમજ શુક્લ અને પાંડુર નામના મહાગિરિઓની વચ્ચે ત્રીસ યોજન પહોળો અને નવ્વદ યોજન લાંબો એક શિલાપ્રદેશ છે, જે વૃક્ષવિહિન છે. ત્યાં કાદવ વિનાની એક દીર્ઘિકા (લાંબો જળાશય) છે અને સ્થલ પર આવેલી એક પદ્મિની પણ છે, જે અનેક જાતિના કમળોથી શોભિત છે. તેના મધ્યમાં પાંચ યોજન પ્રમાણનો એક મહાન ન્યગ્રોધ (વટ) વૃક્ષ છે. ત્યાં નীলવસ્ત્રધારી, ઉમાપતિ ચંદ્રશેખર દેવ યક્ષાદિ દ્વારા સ્તુત થઈ નિવાસ કરે છે. સહસ્રશિખર અને કુમુદ પર્વતોની વચ્ચે પચાસ યોજન લાંબો અને વીસ યોજન પહોળો, ઊંચા શિખરોવાળો પ્રદેશ છે; અનેક પક્ષીઓ ત્યાં વસે છે અને અનેક વૃક્ષ-ફળો તથા મધુર રસધારાઓથી તે શોભિત છે. ત્યાં ઇન્દ્રનો મહાન આશ્રમ દિવ્ય સંકલ્પથી નિર્મિત છે. તેમજ શંખકૂટ અને ઋષભની વચ્ચે રમ્ય પુરુષસ્થલી છે—અनेक ગુણોથી યુક્ત, અનેક યોજન વિસ્તૃત, બિલ્વ સમા કદના સુગંધિત કંકોલ વૃક્ષોથી સમૃદ્ધ; ત્યાં પુરુષના સ્પર્શથી ઉન્મત્ત થયેલા નાગાદિ નિવાસ કરે છે.

Verse 10

तथा कपिञ्जलनागशैलयोरन्तरे द्विशतयोजनमायामविस्तीर्णा शतयोजनस्थली नानावनविभूषिता द्राक्षाखर्जूरखण्डैरुपेता अनेकवृक्षवल्लीभिरनेकैश्च सरोभिरुपेता सा स्थली । तथा च पुष्करमहामेघयोरन्तरे षष्टियोजनविस्तीर्णा शतायामा पाणितलप्रख्या महती स्थली वृक्षवीरुधविवर्जिता । तस्याश्च पार्श्वे चत्वारि महावनानि सरांसि चानेकयोजनानाम् । दश पञ्च सप्त तथाष्टौ त्रिंशद्विंशति योजनानां स्थल्यो द्रोण्यश्च । तत्र काश्चिन्महाघोराः पर्वतक्षयाः ॥१०॥

તેમજ કપિન્જલ અને નાગ પર્વતોની વચ્ચે બે સો યોજન લાંબી અને સો યોજન પહોળી એક સ્થળી છે, જે નાનાવનોથી વિભૂષિત છે; દ્રાક્ષા અને ખજુરના ઉપવનો ધરાવે છે; અનેક વૃક્ષો, વેલીઓ અને અનેક સરોવરોથી સમૃદ્ધ છે. તેમજ પુષ્કર અને મહામેઘની વચ્ચે સાઠ યોજન પહોળી અને સો યોજન લાંબી, હાથની તળિયા જેવી સમતલ કહેવાતી એક મહતી સ્થળી છે, જે વૃક્ષ અને વનસ્પતિથી રહિત છે. તેની બાજુમાં ચાર મહાવનો અને અનેક યોજન સુધી વિસ્તરેલા સરોવરો છે. ત્યાં દસ, પાંચ, સાત, આઠ, તેમજ ત્રીસ અને વીસ યોજન માપની સ્થલીઓ અને દ્રોણીઓ પણ છે. તે પ્રદેશમાં કેટલીક અત્યંત ઘોર પર્વત-ક્ષય (ભયાનક ખીણો/ઢાળ) છે.

Verse 11

તેના મધ્યમાં એક મહાશિખર છે—લંબાઈમાં સો યોજન અને પહોળાઈમાં ત્રીસ યોજન—અને અનેક ધાતુઓ તથા રત્નોથી શોભિત છે. તેના ઉપર રત્નપ્રાકાર અને તોરણોથી યુક્ત એક વિશાળ રાજમાર્ગ છે; તેમાં વિદ્યાધરોનું મહાન નગર છે. ત્યાં પુલોમા નામનો વિદ્યાધરરાજ શતસહસ્ર પરિવાર સાથે નિવાસ કરે છે. તેમજ વિખાખ પર્વતરાજ અને શ્વેત પર્વતની વચ્ચે એક સરોવર છે. તેના પૂર્વ કાંઠે એક વિશાળ આમ્રવન છે, જ્યાં સોનાં સમાન તેજવાળા, અતિસુગંધિત, મહાકુંભમાત્ર ફળો સર્વત્ર ભરેલા છે. દેવ-ગંધર્વ આદિ પણ ત્યાં વસે છે।

Verse 12

સુમુલ પર્વતરાજ અને વસુધારા પર્વતની વચ્ચેનો પ્રદેશ ત્રીસ યોજન પહોળો અને પચાસ યોજન લાંબો છે।

Verse 13

આ સ્થળનું નામ ‘બિલ્વસ્થલી’ છે. ત્યાંનાં ફળો વિદ્રુમ (પ્રવાલ) સમાન લાલ છે; તે પડતાં જમીનની માટી ભીની થઈ જાય છે. બિલ્વફળ ભોજન કરનારા સુગુહ્યક આદિ તે સ્થલીની સેવા કરે છે. તેમજ વસુધારા અને રત્નધારા વચ્ચે ત્રીસ યોજન પહોળું અને સો યોજન લાંબું સુગંધિત કિન્શુકવન છે, જે સદા પુષ્પિત રહે છે; જેના સુગંધથી સો યોજન સુધી વાયુ સુવાસિત થાય છે. ત્યાં સિદ્ધગણ નિવાસ કરે છે અને જળ પણ ઉપલબ્ધ છે।

Verse 14

ત્યાં આદિત્યદેવનું એક મહાન આયતન (મંદિર) છે. દરેક માસના સમાસકાળે (સંધિક્ષણે) ભગવાન પ્રજાપતિ સૂર્ય અવતરે છે. કાળજનક એવા તે દેવને દેવગણ આદિ નમસ્કાર કરે છે. તેમજ પંચકૂટ અને કૈલાસની વચ્ચે એક ભૂભાગ છે—લંબાઈ સહસ્ર યોજન અને પહોળાઈ શત યોજન—હંસ સમાન ધવળ, ક્ષુદ્ર સત્ત્વો માટે અપ્રાપ્ય, અને જાણે ભૂમંડળ પર સ્વર્ગસોપાન સમાન છે।

Verse 15

હવે પશ્ચિમ દિશામાં સ્થિત પર્વત-દ્રોણીઓનું વર્ણન થાય છે. સુપાર્શ્વ અને શિખી પર્વતોની વચ્ચે ચારે તરફ સો યોજન વિસ્તારનું એક ભૂ-શિલાતલ છે, જે સદા તપ્ત અને સ્પર્શે દુષ્કર છે. તેના મધ્યમાં ત્રીસ યોજન વિસ્તૃત એક મંડળ—અગ્નિસ્થાન છે; ત્યાં ઇંધન વિના પણ ભગવાન સંવર્તક, લોકક્ષયકારી, સર્વકાળ જ્વલિત રહે છે. તેમજ કુમુદ અને અંજન નામના બે શ્રેષ્ઠ શૈલોની વચ્ચે સો યોજન વિસ્તૃત અતુલુંગ સ્થલી છે, જે સર્વ સત્ત્વોને અગમ્ય છે; પીળા વર્ણના ફળોથી આવૃત હોવાથી તે સ્થલી શોભે છે. ત્યાં સિદ્ધોથી યુક્ત એક પુણ્ય હ્રદ છે; તે બૃહસ્પતિનું વન કહેવાય છે. તેમજ પિંજર અને ગૌર પર્વતોની વચ્ચે અનેક સો યોજન લાંબી એક સરો-દ્રોણી છે, જે મોટા કુમુદ ફૂલો અને ભમરાઓના ગુંજનથી સુશોભિત છે.

Verse 16

ત્યાં પરમેશ્વર ભગવાન વિષ્ણુનું આયતન છે. તેમજ શુક્લ અને પાંડુર નામના બે મહાગિરીઓની વચ્ચે ત્રીસ યોજન પહોળો અને નવ્વદ યોજન લાંબો એક શિલાપ્રદેશ છે, જે વૃક્ષવિહિન છે. ત્યાં કાદવ વિનાનું એક દીર્ઘિકા (લાંબું જળાશય) છે અને વૃક્ષો સહિતની સ્થલપદ્મિની છે, જે અનેક જાતિના કમળોથી શોભિત છે. તેના મધ્યમાં પાંચ યોજન પરિમાણનો એક મહાન ન્યગ્રોધ વૃક્ષ છે. તેમાં ચંદ્રશેખર, ઉમાપતિ, નીલવસ્ત્રધારી દેવ નિવાસ કરે છે; યક્ષ આદિ તેમની સ્તુતિ કરે છે. સહસ્રશિખર કુમુદ પર્વતના અંતરમાં પચાસ યોજન લાંબો અને વીસ યોજન પહોળો એક ઊંચો શિખરપ્રદેશ છે, જ્યાં અનેક પક્ષીઓ વસે છે; અનેક વૃક્ષફળો અને મધુર રસધારાઓથી તે સુશોભિત છે. ત્યાં ઇન્દ્રનો એક મહાન આશ્રમ છે, જે દિવ્ય અભિપ્રાયથી નિર્મિત છે. તેમજ શંખકૂટ અને ઋષભ પર્વતોની વચ્ચે રમ્ય પુરુષસ્થલી છે; તે અનેક ગુણોથી યુક્ત અને અનેક યોજન લાંબી છે, બિલ્વ-પ્રમાણના સુગંધિત કંકોલ ફળોથી સમૃદ્ધ છે. ત્યાં પુરુષના કરસ્પર્શથી ઉન્મત્ત થતા નાગ આદિ નિવાસ કરે છે.

Verse 17

તથા કપિંજલ અને નાગ શૈલોના વચ્ચે બે સો યોજન લંબાઈ-પહોળાઈ ધરાવતી, સો યોજનની એક સ્થલી છે; તે નાનાવનો દ્વારા વિભૂષિત છે, દ્રાક્ષા-ખર્જૂર વગેરેના ખંડોથી યુક્ત છે, અનેક વૃક્ષ-વલ્લીઓ અને અનેક સરોવરો વડે પરિપૂર્ણ છે. તેમજ પુષ્કર અને મહામેઘ પર્વતોની વચ્ચે સાઠ યોજન પહોળી અને સો યોજન લાંબી, હથેળી જેવી સમતલ એક વિશાળ સ્થલી છે; તે વૃક્ષ અને વીરુધથી રહિત છે. તેના બાજુમાં ચાર મહાવનો અને અનેક યોજન વિસ્તારનાં સરોવરો છે. ત્યાં દસ, પાંચ, સાત, આઠ, ત્રીસ અને વીસ યોજન માપની અનેક સ્થલીઓ અને દ્રોણીઓ છે. ત્યાં ક્યાંક ક્યાંક અત્યંત ઘોર પર્વતક્ષય (પર્વતોનો ધ્વંસ) થાય છે.