Adhyaya 78: Names of the Four Directional Mountain-Kings and Their Lakes (Rudra’s Geographical Description)
Caturdiśaḥ Śailendrāḥ Sarasāṃś ca Nāmāni (Rudroktā Bhūgolīya-Vistṛtiḥ)
Ancient-Geography
વરાહ–પૃથ્વી સંવાદના પ્રસંગમાં આ અધ્યાયમાં રુદ્રે પવિત્ર ભૂગોળનું ઉપદેશરૂપ વર્ણન કર્યું છે. ચાર દિશાના શૈલેન્દ્રોના નામ—પૂર્વે ચૈત્રરથ, દક્ષિણમાં ગંધમાદન, તેમજ અન્ય દિશાના પર્વતીય પ્રદેશો—અને સંબંધિત સરોવરો: પૂર્વનું અરુણોદ, દક્ષિણનું માનસ, પશ્ચિમનું અસિતોદ, ઉત્તરનું મહાભદ્ર—એમ જણાવાય છે. ત્યાં પક્ષીઓનો કલરવ, સુગંધિત શીતળ પવન, કમળોથી ભરેલાં જળ, અને વનકુંજોમાં દેવતાઓ તથા અપ્સરાઓની ક્રીડા—આવી સમૃદ્ધિનું ચિત્રણ છે. પછી દરેક દિશાના અનેક ઉપપર્વતોના નામ ગણાવી ધરતીની પાવન વ્યવસ્થા અને જીવનધારક જલસંપત્તિનું સ્મરણિય ભૂ-જલ નકશો રજૂ થાય છે.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 78
Verse 1
रुद्र उवाच । तथा चतुर्णां वक्ष्यामि शैलेन्द्राणां यथाक्रमम् । अनुविध्यानि रम्याणि विहङ्गैः कूजितानि च ॥ ७८.१ ॥
રુદ્ર બોલ્યા—હવે હું ક્રમ પ્રમાણે ચાર પર્વતરાજોનું વર્ણન કરીશ. તે રમ્ય પર્વત-પ્રદેશો છે અને પક્ષીઓના કૂજનથી ગુંજાયમાન છે.
Verse 2
अनेकपक्षियुक्तात्मशृङ्गाणि सुबाहूनि च । देवानां दिव्यनारीभिः समं क्रीडामयानि च ॥ ७८.२ ॥
તે અનેક પક્ષીઓથી યુક્ત, શિખરો વડે શોભિત અને સુબાહુ સમાન સુંદર પ્રક્ષેપો ધરાવે છે; તેમજ દેવો અને દિવ્ય નારીઓ સાથે ક્રીડાના સ્થાન છે.
Verse 3
किन्नरोद्गीतघुष्टानि शीतमन्दसुगन्धिभिः । पवनैः सेव्यमानानि रमणीयतराणि च ॥ ७८.३ ॥
તે કિન્નરોના ગાનથી ગુંજાયમાન છે અને શીતળ, મંદ, સુગંધિત પવનોથી સેવિત હોવાથી વધુ રમ્ય બને છે.
Verse 4
चतुर्द्दिक्षु विराजन्ते नामतः शृणुतानघाः । पूर्वे चैत्ररथं नाम दक्षिणे गन्धमादनम् । प्रभावेण सुतोयानि नवखण्डयुतानि च ॥ ७८.४ ॥
તે ચારેય દિશામાં વિરાજે છે—હે નિષ્પાપો, તેમના નામ સાંભળો. પૂર્વે ‘ચૈત્રરથ’ અને દક્ષિણે ‘ગંધમાદન’. તેમના પ્રભાવથી સુંદર જળપ્રવાહો તથા નવ ખંડોથી યુક્ત પ્રદેશો પણ છે.
Verse 5
वनषण्डांस्तथाक्रम्य देवता ललनायुताः । यत्र क्रीडन्ति चोद्देशे मुदा परमया युताः ॥ ७८.५ ॥
આ રીતે વનસમૂહો પાર કરીને દેવતાઓ—લલનાઓ સાથે—તે પ્રદેશમાં પરમાનંદથી ક્રીડા કરે છે.
Verse 6
अनुबन्धानि रम्याणि विहगैः कूजितानि च । रत्नोपकीर्णतीर्थानि महापुण्यजलानि च ॥ ७८.६ ॥
ત્યાં રમ્ય જોડાયેલા પ્રદેશો છે, પક્ષીઓના કૂજનથી પરિપૂર્ણ; રત્નોથી છવાયેલા તીર્થઘાટો અને મહાપુણ્યદાયક જળ પણ છે।
Verse 7
अनेकजलयन्त्रैश्च नादितानि महान्ति च । शाखाभिर्लम्बमानाभी रुवत्पक्षिकुलालिभिः ॥ ७८.७ ॥
અને અનેક જલયંત્રોથી તે મહાન સ્થાનો ગર્જનાસમાન નાદિત થાય છે; લટકતી શાખાઓથી યુક્ત અને ચીંચીં કરતા પક્ષીગણ તથા ગુંજતા મધમાખીના ઝુંડોથી ભરપૂર છે।
Verse 8
कमलोत्पलकह्लारशोभितानि सरांसि च । चतुर्षु तेषु गिरिषु नानागुणयुतेषु च ॥ ७८.८ ॥
કમળ, નીલોત્પલ અને કહ્લારથી શોભિત સરોવરો છે; અને તે ચાર પર્વતોમાં પણ—જે નાનાવિધ ગુણોથી યુક્ત છે।
Verse 9
अरुणोदं तु पूर्वेण दक्षिणे मानसṃ स्मृतम् । असितोदं पश्चिमे च महाभद्रं तथोत्तरे । कुमुदैः श्वेतकपिलैः कहलारैर्भूषितानि च ॥ ७८.९ ॥
પૂર્વે અરુણોદ, દક્ષિણમાં માનસ તરીકે સ્મૃત; પશ્ચિમે અસિતોદ અને ઉત્તરે મહાભદ્ર। એ શ્વેત તથા કપિલ કુમુદો અને કહ્લારોથી ભૂષિત છે।
Verse 10
अरुणोदयस्य ये शैलाः प्राच्याः वै नामतः स्मृताः । तान् कीर्त्यमानांस्तत्त्वेन शृणुध्वं गदतो मम ॥ ७८.१० ॥
અરુણોદયના જે પૂર્વીય પર્વતો નામથી સ્મૃત છે, હું જે રીતે વર્ણવું છું તેમ તેમને તત્ત્વসহ સાંભળો।
Verse 11
विकङ्को मणिशृङ्गश्च सुपात्रश्चोपलो महान् । महानीलोऽथ कुम्भश्च सुबिन्दुर्मदनस्तथा ॥ ७८.११ ॥
આ છે—વિકઙ્ક, મણિશૃઙ્ગ, સુપાત્ર અને મહાન ઉપલ; તેમજ મહાનીલ, પછી કુંભ, સુબિંદુ અને મદન.
Verse 12
वेणुनद्धः सुमेदाश्च निषधो देवपर्वतः । इत्येते पर्वतवराः पुण्याश्च गिरयोऽपरे ॥ ७८.१२ ॥
વેણુનદ્ધ, સુમેદા, નિષધ અને દેવપર્વત—આ પર્વતશ્રેષ્ઠ ગણાય છે; તેમજ અન્ય પણ પુણ્યદાયક ગિરિઓ છે.
Verse 13
पूर्वेण मन्दरात् सिद्धाः पर्वताश्च मदायुताः । सरसो मानसस्येह दक्षिणेन महाचलाः ॥ ७८.१३ ॥
મંદર પર્વતના પૂર્વે સિદ્ધગણ તથા મદમત્ત હાથીઓથી યુક્ત પર્વતો છે; અને માનસરોવરનાં દક્ષિણમાં મહાન પર્વતમાળાઓ સ્થિત છે.
Verse 14
ये कीर्तिता मया तुभ्यं नामतस्तान्निबोधत । शैलस्त्रिशिराश्चैव शिशिरश्चाचलोत्तमः ॥ ७८.१४ ॥
મેં તને જે નામો કહીને વર્ણવ્યા છે, તે નામ મુજબ સમજી લે—શૈલ, ત્રિશિરા અને શિશિર; અચલ પર્વતોમાં ઉત્તમ।
Verse 15
कपिश्च शतमक्षश्च तुरगश्चैव सानुमान् । ताम्राहश्च विषश्चैव तथा श्वेतोदनो गिरिः ॥ ७८.१५ ॥
કપિ, શતમક્ષ, તુરગ અને સાનુમાન; તેમજ તામ્રાહ, વિષ અને શ્વેતોદન નામનો ગિરિ પણ છે.
Verse 16
समूलश्चैव सरलॊ रत्नकेतुश्च पर्वतः । एकमूलो महाशृङ्गो गजमूलोऽपि शावकः ॥ ७८.१६ ॥
‘સમૂલ’ નામનો સરલ અને ‘રત્નકેતુ’ પર્વત છે; ‘એકમૂલ’ નામનો મહાશૃંગ તથા ‘ગજમૂલ’ નામનો શાવક પણ છે।
Verse 17
पञ्चशैलश्च कैलासो हिमवानचलोत्तमः । उत्तराः ये महाशैलास्तान् वक्ष्यामि निबोधत ॥ ७८.१७ ॥
પંચશૈલ, કૈલાસ અને હિમવાન—પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ છે. હવે ઉત્તર પ્રદેશના મહાશૈલોને હું વર્ણવીશ; ધ્યાનથી સાંભળો।
Verse 18
कपिलः पिङ्गलो भद्रः सरसश्च महाचलः । कुमुदो मधुमांश्चैव गर्जनो मर्कटस्तथा ॥ ७८.१८ ॥
કપિલ, પિંગલ, ભદ્ર અને સરસ; તેમજ મહાચલ; કુમુદ અને મધુમાંશ; એ જ રીતે ગર્જન અને મર્કટ નામના પર્વતો છે।
Verse 19
कृष्णश्च पाण्डवश्चैव सहस्रशिरसस्तथा । पारियात्रश्च शैलेन्द्रः शृङ्गवानचलोत्तमः । इत्येते पर्वतवराः श्रीमन्तः पश्चिमे स्मृताः ॥ ७८.१९ ॥
કૃષ્ણ, પાંડવ અને સહસ્રશિરસ; તેમજ શૈલેન્દ્ર પારિયાત્ર અને શિખરોમાં શ્રેષ્ઠ શૃંગવાન—આ પશ્ચિમ પ્રદેશના શ્રીમંત પર્વતવર તરીકે સ્મૃત છે।
Verse 20
महाभद्रस्य सरस उत्तरॆण द्विजोत्तमाः । ये पर्वताः स्थिताः विप्रास्तान् वक्ष्यामि निबोधत ॥ ७८.२० ॥
હે દ્વિજોત્તમ વિપ્રો! મહાભદ્ર સરોવરનાં ઉત્તર તરફ જે પર્વતો સ્થિત છે, તે હું વર્ણવીશ; ધ્યાનથી સાંભળો।
Verse 21
हंसकूटो महाशैलो वृषहंसश्च पर्वतः । कपिञ्जलश्च शैलेन्द्र इन्द्रशैलश्च सानुमान् ॥ ७८.२१ ॥
(ત્યાં) હંસકૂટ નામનો મહાશૈલ, વૃષહંસ પર્વત, કપિઞ્જલ શૈલેન્દ્ર અને શિખરોવાળો ઇન્દ્રશૈલ પર્વત છે।
Verse 22
नीलः कनकशृङ्गश्च शतशृङ्गश्च पर्वतः । पुष्करो मेघशैलोऽथ विरजाश्चाचलोत्तमः । जारुचिश्चैव शैलेन्द्र इत्येते उत्तराः स्मृताः ॥ ७८.२२ ॥
(ઉત્તરનાં પર્વતો) નીલ, કનકશૃંગ અને શતશૃંગ; પુષ્કર; મેઘશૈલ; વિરજા નામનો ઉત્તમ અચલ; તથા જારુચિ શૈલેન્દ્ર—આ બધાં ઉત્તરનાં તરીકે સ્મૃત છે।
Verse 23
इत्येतॆषां तु मुख्यानामुत्तरेषु यथाक्रमम् । स्थलीरन्तरद्रोण्यश्च सरांसि च निबोधत ॥ ७८.२३ ॥
આ મુખ્ય (પર્વતો) વિષે, ઉત્તર પ્રદેશોમાં યથાક્રમે સમતલ ભૂમિભાગો, આંતરિક દ્રોણીઓ (ખીણ-કુંડ) અને સરોવરો પણ જાણો।
Frequently Asked Questions
Rather than prescribing a direct social rule, the text frames Earth’s stability through ordered geography: named mountains and lakes function as a schematic of terrestrial structure. The implicit instruction is that maintaining the integrity of waters (saras, tīrthas) and forested habitats sustains a balanced world, aligning sacred order with environmental continuity.
No explicit tithi, lunar phase, vrata timing, or seasonal ritual calendar is given in the cited passage. The chapter instead uses ecological descriptors—cool, fragrant breezes and blooming lotus-lakes—as atmospheric markers of a flourishing landscape rather than a dated ritual schedule.
Environmental balance is conveyed through hydrological and habitat imagery: lakes filled with lotuses (kamala, utpala, kahlāra), bird-rich groves, and clean, meritorious waters. By cataloguing lakes and mountains as interlinked systems across the four directions, the narrative presents Earth (Pṛthivī) as upheld by coherent water–forest–mountain networks, a model readily interpretable as early ecological ethics.
The principal cultural figure explicitly speaking is Rudra, who delivers the geographic enumeration. No royal dynasties, administrative lineages, or named human sages are foregrounded in this excerpt beyond the generic address to dvijottamas/vipras; the emphasis remains on place-names and landscape taxonomy.