Adhyaya 76: Description of Svarga: Amarāvatī, the Sudharmā Assembly Hall, and the Directional Cities
Svarga-lokasya Amarāvatī-dharmasabhā ca (Sudharmā) — digpura-varṇanam
Ancient-Geography (Purāṇic Cosmography)
વરાહ–પૃથ્વી સંવાદના આ અધ્યાયમાં રુદ્ર મેરુ પર્વતના પૂર્વમાં આવેલા તેજસ્વી પ્રદેશનું વર્ણન કરે છે; તે ચક્રવાટ નામના વર્તુળાકાર પર્વત-પ્રાકારથી ઘેરાયેલો અને વિવિધ રત્ન-ધાતુઓથી સમૃદ્ધ છે. આ વિસ્તારમાં દિવ્ય નગરી અમરાવતી છે—જાંબૂનદ સુવર્ણ પ્રાકારોથી સુરક્ષિત, અનેક વિમાનો, વિશાળ સરોવરો, ધ્વજ-પતાકાઓ અને પુષ્પાલંકારોથી શોભિત; દેવો, યક્ષો, અપ્સરાઓ અને ઋષિઓથી પરિપૂર્ણ. નગરના મધ્યમાં રત્નમયી સુધર્મા સભા છે, જ્યાં શચીપતિ સહસ્રાક્ષ ઇન્દ્ર સિદ્ધજન સાથે વિરાજે છે. ત્યારબાદ અગ્નિ, યમ, નિરૃતિ, વરુણ, વાયુ, કુબેર અને ઈશાન વગેરે દેવતાઓની દિશાસ્થિત પુરીઓનું નિર્દેશન કરીને સ્વર્ગલોકને સુવ્યવસ્થિત બહુ-પ્રદેશીય લોકરૂપે દર્શાવવામાં આવે છે।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 76
Verse 1
रुद्र उवाच । तस्यैव मेरोः पूर्वे तु देशे परमवर्चसे । चक्रवाटपरिक्षिप्ते नानाधातुविराजिते ॥ ७६.१ ॥
રુદ્રે કહ્યું—એ જ મેરુ પર્વતના પૂર્વમાં પરમ તેજસ્વી એક પ્રદેશ છે; તે ચક્રવાટથી ઘેરાયેલો અને નાનાવિધ ધાતુઓથી વિરાજિત છે।
Verse 2
तत्र सर्वामरपुरं चक्रवातसमुद्धतम् । दुर्धर्षं बलदृप्तानां देवदानवरक्षसाम् । तत्र जाम्बूनदमयः सुप्राकारः सुतोरणः ॥ ७६.२ ॥
ત્યાં સર્વ અમરોનું નગર હતું, જાણે ચક્રવાતથી ઉછાળાયેલું હોય; બળના ગર્વમાં મત્ત દેવ, દાનવ અને રાક્ષસો માટે પણ તે દુર્ધર્ષ હતું. ત્યાં જાંબૂનદ-સુવર્ણનો ઉત્તમ પ્રાકાર અને સુંદર તોરણો હતાં।
Verse 3
तस्याप्युत्तरपूर्वे तु देशे परमवर्चसे । आलोकजनसंपूर्णा विमानशतसंकुला ॥ ७६.३ ॥
તે નગરના ઉત્તર-પૂર્વ ભાગમાં પણ પરમ તેજસ્વી એક પ્રદેશ છે; તે પ્રકાશમય જનોથી પરિપૂર્ણ અને સૈકડો વિમાનોથી ભરેલો છે।
Verse 4
महावापीसमायुक्ता नित्यं प्रमुदिता शुभा । शोभिता पुष्पशबलैः पताकाध्वजमालिनी ॥ ७६.४ ॥
મહાવાપી (વિશાળ જળાશય)થી યુક્ત, નિત્ય પ્રસન્ન અને શુભ એવી આ નગરી વિવિધ પુષ્પોથી શોભિત છે તથા પતાકા-ધ્વજોની માળાઓથી અલંકૃત છે।
Verse 5
देवैर्यक्षोप्सरोभिश्च ऋषिभिश्च सुषोभिता । पुरन्दरपुरी रम्या समृद्धा त्वमरावती ॥ ७६.५ ॥
દેવો, યક્ષો, અપ્સરાઓ અને ઋષિઓથી સુશોભિત એવી રમણીય પુરંદરપુરી—તુ જ અમરાવતી—સમૃદ્ધ અને વૈભવશાળી છે।
Verse 6
तस्या मध्येऽमरावत्यां वज्रवैडूर्यवेदिका । त्रैलोक्यगुणविख्याता सुधर्मा नाम वै सभा ॥ ७६.६ ॥
તે અમરાવતીના મધ્યમાં વજ્ર અને વૈડૂર્યમણિની વેદિકા છે; ત્યાં ‘સુધર્મા’ નામની સભા છે, જે ત્રિલોકમાં પોતાના ગુણોથી વિખ્યાત છે।
Verse 7
तत्रास्ते श्रीपतेः श्रीमान् सहस्राक्षः शचीपतिः । सिद्धादिभिः परिवृतः सर्वाभिर्देवयोनिभिः ॥ ७६.७ ॥
ત્યાં શ્રીપતિ (વિષ્ણુ)ના સાન્નિધ્યમાં શ્રીમાન્ સહસ્રાક્ષ, શચીપતિ ઇન્દ્ર વિરાજમાન છે; તેઓ સિદ્ધાદિ તથા સર્વ દેવયોનિઓથી પરિવૃત છે।
Verse 8
तत्र चैव सुवंशः स्याद् भास्करस्य महात्मनः । साक्षात् तत्र सुराध्यक्षः सर्वदेवनमस्कृतः ॥ ७६.८ ॥
ત્યાં જ મહાત્મા ભાસ્કર (સૂર્ય)નો સુવંશ પણ વિદ્યમાન છે એમ કહેવાય છે; અને ત્યાં જ પ્રત્યક્ષ દેવાધિપતિ છે, જેને સર્વ દેવો નમસ્કાર કરે છે।
Verse 9
तस्याश्च दिक्षु विस्तीर्णा तत्तद्गुणसमन्विता । तेजोवती नाम पुरी हुताशस्य महात्मनः ॥ ७६.९ ॥
તે પ્રદેશની દિશાઓમાં તત્તત્ ગુણોથી યુક્ત, વિશાળ રીતે વિસ્તરેલી ‘તેજોવતી’ નામની પુરી હતી; તે મહાત્મા હુતાશ (અગ્નિ)ની નગરી હતી.
Verse 10
तत्तद्गुणवती रम्या पुरी वैवस्वतस्य च । नाम्ना संयमनी नाम पुरी त्रैलोक्यविश्रुता ॥ ७६.१० ॥
વૈવસ્વત (યમ)ની પણ તત્તત્ ગુણોથી યુક્ત રમણીય પુરી છે; નામે તે ‘સંયમની’ કહેવાય છે, જે ત્રૈલોક્યમાં પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 11
तथा चतुर्थे दिग्भागे नैर्ऋताधिपतेः शुभा । नाम्ना कृष्णावती नाम विरूपाक्षस्य धीमतः ॥ ७६.११ ॥
તેમજ ચોથા દિગ્ભાગમાં, નૈઋત (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) પ્રદેશના અધિપતિના શુભ અધિકારમાં, ધીમાન વિરূপાક્ષની ‘કૃષ્ણાવતી’ નામની (પુરી) છે.
Verse 12
पञ्चमे ह्युत्तरपुटे नाम्ना शुद्धवती पुरी । उदकाधिपतेः ख्याता वरुणस्य महात्मनः ॥ ७६.१२ ॥
પાંચમા ઉત્તર-પુટમાં ‘શુદ્ધવતી’ નામની પુરી છે; તે જલાધિપતિ મહાત્મા વરુણની નગરી તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 13
तथा पञ्चोत्तरे देवस्वस्योत्तरपुटे पुरी । वायोर्गन्धवती नाम ख्याता सर्वगुणोत्तरा ॥ ७६.१३ ॥
તેમજ પંચોત્તર ભાગમાં, દેવસ્વના ઉત્તર-પુટમાં એક પુરી છે; તે વાયુની ‘ગંધવતી’ નામે પ્રસિદ્ધ છે અને સર્વ ગુણોમાં ઉત્તમ કહેવાય છે.
Verse 14
तस्योत्तरपुटे रम्या गुह्यकाधिपतेः पुरी । नाम्ना महोदया नाम शुभा वैदूर्यवेदिका ॥ ७६.१४ ॥
તેના ઉત્તર પ્રાંગણમાં ગુહ્યકોના અધિપતિની એક રમણીય પુરી છે. તેનું નામ ‘મહોદયા’; તે શુભ છે અને વૈદૂર્ય રત્નની વેદિકાઓથી સુશોભિત છે.
Verse 15
तथाष्टमेऽन्तरपुटे ईशानस्य महात्मनः । पुरी मनोहरा नाम भूतैर्नानाविधैर्युता । पुष्पैर्धन्यैश्च विविधैर्वनैराश्रमसंस्थितैः ॥ ७६.१५ ॥
એ જ રીતે આઠમા આંતરિક પ્રાંગણમાં મહાત્મા ઈશાનની ‘મનોહરા’ નામની પુરી છે. તે નાનાવિધ ભુતો/જીવો વડે વસેલી છે અને પુષ્પો, ધાન્ય તથા આશ્રમસ્થિત વિવિધ વનો વડે સમૃદ્ધ છે.
Verse 16
प्रार्थ्यते देवलोकोऽयं स स्वर्ग इति कीर्तितः ॥ ७६.१६ ॥
આ દેવલોક ઇચ્છનીય છે; તેથી જ તેને ‘સ્વર્ગ’ તરીકે કીર્તિત કરવામાં આવે છે.
Frequently Asked Questions
The chapter primarily instructs through cosmographic ordering: it presents svarga as a structured, directionally organized environment centered on Meru, where civic splendor, assembly space (Sudharmā), and deity-linked regions model an ideal of regulated cosmic governance rather than a direct code of social ethics.
No explicit chronological markers (tithi, nakṣatra, māsa, or seasonal observances) appear in this passage; the content is descriptive geography/cosmography rather than ritual timing.
Environmental balance is implied via spatial design: the realm is depicted as enclosed (cakravāṭa-parikṣipta), resource-rich (nānā-dhātu-virājita), and systematically partitioned into directional cities. This models a stable, managed cosmos that can be read as an analogue for terrestrial stewardship—order, containment, and resource awareness—within the broader Varāha–Pṛthivī Earth-centered narrative tradition.
The passage references primarily deity figures rather than human lineages: Indra (Sahasrākṣa, Śacīpati), Agni (Hutāśa), Yama (Vaivasvata), Nirṛti (associated here with Virūpākṣa), Varuṇa, Vāyu, Kubera (Guhyakādhipati), and Īśāna, along with classes of beings (deva, yakṣa, apsaras, ṛṣi, siddha).
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.