Adhyaya 68: Dharma Across the Four Yugas, the Disruption of Social Conduct, and Ritual Purification from Varṇa-Mixing Transgressions

Verse 1

भद्राश्व उवाच । योऽसौ परापरो देवो विष्णुः सर्वगतो मुने । चतुर्युगे त्वसौ कीदृग् विज्ञेयः परमेश्वरः ॥ ६८.१ ॥

ભદ્રાશ્વ બોલ્યો—હે મુનિ, જે પરાત્પર તથા અંતર્વ્યાપી, સર્વવ્યાપક દેવ વિષ્ણુ છે, તે ચતુર્યુગમાં પરમેશ્વર તરીકે કેવી રીતે જાણવો?

Verse 2

युगे युगे क आचारो वर्णानां भविता मुने । कथं च शुद्धिर्विप्राणामन्यस्त्रीसङ्करैर्मुने ॥ ६८.२ ॥

હે મુનિ, યુગે યુગે વર્ણોનો યોગ્ય આચાર કયો રહેશે? તેમજ અન્ય સ્ત્રીઓથી ઉત્પન્ન સંકર (મિશ્ર વંશ) સંદર્ભે બ્રાહ્મણોની શુદ્ધિ કેવી રીતે સમજવી?

Verse 3

अगस्त्य उवाच । कृते युगे मही देवैर्भुज्यते वेदकर्मणा । यजद्भिरसुरैस्त्रेतां तद्वद् देवैश्च सत्तम ॥ ६८.३ ॥

અગસ્ત્ય બોલ્યા—કૃતયુગમાં દેવતાઓ વેદવિહિત કર્મોથી પૃથ્વીને પોષે અને સમૃદ્ધ કરે છે. ત્રેતાયુગમાં યજ્ઞ કરનાર અસુરો દ્વારા—અને એ જ રીતે દેવો દ્વારા પણ—હે સત્તમ।

Verse 4

द्वापरे सत्त्वराजसी बहुले नृपसत्तम । यावद् धर्मसुतो राजा भविष्यति महामते ॥ ६८.४ ॥

દ્વાપરયુગમાં, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, સત્ત્વ અને રજોગુણો વધુ પ્રબળ થાય છે, જ્યાં સુધી ધર્મસુત રાજા પ્રગટ ન થાય, હે મહામતિ।

Verse 5

ततस्तमः प्रभविता कलिरूपो नरेश्वर । तस्मिन्कलौ वर्तमानॆ स्वमार्गाच्छ्यवते द्विजः ॥ ६८.५ ॥

ત્યારબાદ, હે નરેશ્વર, કલિરূপ અંધકાર પ્રબળ બને છે; અને તે કલિયુગ પ્રવર્તે ત્યારે દ્વિજ પોતાના સ્વમાર્ગ (ધર્માચરણ)થી ચ્યૂત થાય છે।

Verse 6

rAjAno vaishyashUdrAshcha prAyasho hInajAtayaH | bhaviShyanti nRRipashreShTha satyashauchavivarjitAH || 68.6 ||

હે નૃપશ્રેષ્ઠ! રાજાઓ, વૈશ્યો અને શૂદ્રો પ્રાયઃ હીનજાતિના થશે; તેઓ સત્ય અને શૌચથી રહિત બનશે.

Verse 7

अगम्यागमनं तत्र करिष्यन्ति द्विजातयः । अनृतं च वदिष्यन्ति वेदमर्गबहिष्कृताः । विवाहांश्च करिष्यन्ति सगोत्रानसमांस्तथा ॥ ६८.७ ॥

ત્યાં દ્વિજાતિઓ નિષિદ્ધ સંબંધો કરશે; વેદમાર્ગથી બહિષ્કૃત થઈ અસત્ય બોલશે. તેઓ સગોત્ર તથા અનસમ સાથે પણ વિવાહ કરશે.

Verse 8

राजानो ब्राह्मणान् हिंस्युर्वित्तलोभान्विताः शठाः । अन्त्यजा अपि वैश्यत्वं करिष्यन्ति पणॆ रताः । अभिमानिनो भविष्यन्ति शूद्रजातिषु गर्विताः ॥ ६८.८ ॥

ધનલોભથી યુક્ત કપટી રાજાઓ બ્રાહ્મણોને હિંસા પહોંચાડશે. અંત્યજ પણ વેપારમાં રત થઈ વૈશ્યત્વ ધારણ કરશે. શૂદ્ર જાતિઓમાં લોકો અભિમાની અને ગર્વિત થશે.

Verse 9

सर्वाशिनो भविष्यन्ति ब्राह्मणाः शौचवर्जिताः । सुरा पेयमिति प्राहुः सत्यशौचविवर्जिताः ॥ ६८.९ ॥

બ્રાહ્મણો સર્વભક્ષી બની શૌચથી રહિત થશે. સત્ય અને શૌચ વિના તેઓ કહેશે—‘સુરા પણ પેય છે.’

Verse 10

ततो विनश्यते लोको वर्णधर्मश्च नश्यते ॥ ६८.१० ॥

પછી લોકનો વિનાશ થાય છે અને વર્ણધર્મ પણ નષ્ટ થાય છે.

Verse 11

भद्राश्व उवाच । अगम्यागमनं कृत्वा ब्राह्मणः क्षत्रियोऽपि वा । शूद्रोऽपि शुद्ध्यते केन किं वा अगम्यं तु शंस मे ॥ ६८.११ ॥

ભદ્રાશ્વ બોલ્યો—નિષિદ્ધ ગમન (અગમ્યાગમન) કરી લીધા પછી બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય કે શૂદ્ર કયા ઉપાયથી શુદ્ધ થાય? અને ‘અગમ્ય’ ખરેખર શું છે—મને કહો।

Verse 12

अगस्त्य उवाच । चातुर्गामी भवेद्विप्रस् त्रिगामी क्षत्रियो भवेत् । द्विगामी तु भवेद्वैश्यः शूद्र एकगमः स्मृतः ॥ ६८.१२ ॥

અગસ્ત્ય બોલ્યા—બ્રાહ્મણ ‘ચાતુર્ગામી’ કહેવાય છે, ક્ષત્રિય ‘ત્રિગામી’; વૈશ્ય ‘દ્વિગામી’ અને શૂદ્ર સ્મૃતિમાં ‘એકગમી’ તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 13

अगम्यां ब्राह्मणीं प्राहुः क्षत्रियस्य नरेश्वर । क्षत्राणीं चैव वैश्यस्य वैश्यां शूद्रस्य पार्थिव । अधमस्योत्तमा नारी अगम्या मनुरब्रवीत् ॥ ६८.१३ ॥

હે નરેશ્વર, ક્ષત્રિય માટે બ્રાહ્મણી ‘અગમ્યા’ કહેવાય છે; તેમ જ વૈશ્ય માટે ક્ષત્રાણી, અને શૂદ્ર માટે વૈશ્યા સ્ત્રી, હે રાજા। મનુએ કહ્યું—નીચ માટે ઉચ્ચ સ્ત્રી અગમ્યા છે।

Verse 14

माता मातृर्‌ऋष्वसा श्वश्रूर्भातृपत्नी च पार्थिव । स्नुषा च दुहिता चैव मित्रपत्नी स्वगोत्रजा ॥ ६८.१४ ॥

હે પાર્થિવ, (પોતાની) માતા, માસી, સાસુ, અને ભાઈની પત્ની; તેમજ વહુ અને દીકરી, ઉપરાંત મિત્રની પત્ની અને પોતાના જ ગોત્રની સ્ત્રી।

Verse 15

राजजाया आत्मजा चैव अगम्या मुख्यतः स्त्रियः । रजकादिषु चान्याश्च स्त्रियोऽगम्याः प्रकीर्तिताः । अगम्यागमनं चैतत् कृतं पापाय जायते ॥ ६८.१५ ॥

મુખ્યત્વે રાજાની પત્ની અને પોતાની પુત્રી ‘અગમ્યા’ સ્ત્રીઓ કહેવાય છે. રજક વગેરે વર્ગો સાથે સંબંધિત અન્ય સ્ત્રીઓ પણ અગમ્યા તરીકે પ્રકીર્તિત છે. અગમ્યા સાથે ગમન કરવું પાપનું કારણ બને છે।

Verse 16

वियोनिगमनायाशु ब्राह्मणाय भवत्यलम् । शेषस्य शुद्धिरेषैव प्राणायामशतं भवेत् ॥ ६८.१६ ॥

બ્રાહ્મણ માટે વીર્ય-નિગમનથી થયેલ દોષને ત્વરિત દૂર કરવા આ પૂરતું છે; અન્ય માટે પણ આ જ શુદ્ધિ—પ્રાણાયામના સો ચક્ર.

Verse 17

बहुनाऽपि हि कालेन यत् पापं समुपार्जितम् । वर्णसङ्करसङ्गत्या ब्राह्मणेन नरर्षभ ॥ ६८.१७ ॥

હે નરશ્રેષ્ઠ! બ્રાહ્મણે વર્ણ-સંકર સંબંધિત સંગતિથી લાંબા સમય દરમિયાન જે પાપ સંચિત કર્યું હોય તે.

Verse 18

दशप्रणवगायत्रीं प्राणायामशतैस्त्रिभिः । मुच्यते ब्रह्महत्यायाः किं पुनः शेषपातकैः ॥ ६८.१८ ॥

દશ-પ્રણવપૂર્વક ગાયત્રીનો જપ કરતાં ત્રણસો પ્રાણાયામ કરવાથી બ્રહ્મહત્યાના પાપથી મુક્તિ મળે છે; તો પછી બાકીના નાના પાતકોની તો વાત જ શું.

Verse 19

अथवा पररूपं यो वेद ब्राह्मणपुङ्गवः । वेदाध्यायी पापशतैः कृतैरपि न लिप्यते ॥ ६८.१९ ॥

અથવા જે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ પરરૂપને જાણે છે અને વેદાધ્યયનમાં નિષ્ઠાવાન છે, તે કરેલા સૈકડો પાપોથી પણ લિપ્ત થતો નથી.

Verse 20

स्मरन् विष्णुं पठन् वेदं ददद् दानं यजन् हरिम् । ब्राह्मणः शुद्ध एवास्ते विरुद्धमपि तारयेत् ॥ ६८.२० ॥

વિષ્ણુનું સ્મરણ કરતાં, વેદનું પાઠ કરતાં, દાન આપતાં અને હરિનું યજન કરતાં—એવો બ્રાહ્મણ શુદ્ધ જ રહે છે; તે વિરુદ્ધ કર્મને પણ તારવી શકે છે.

Verse 21

एतत् ते सर्वमाख्यातं यत् पृष्टोऽहं त्वया नृप । मन्वादिर्भिर्विस्तरशः कथ्यते येन पार्थिव । समासस्तेन मया कथितं ते नृपोत्तम ॥ ६८.२१ ॥

હે રાજન! તું જે મને પૂછ્યું હતું તે બધું મેં તને સમજાવી દીધું છે. હે પૃથ્વીપાલ! મનુઆદિ દ્વારા જે વિષય વિસ્તારે કહેવાય છે, તેનો સાર મેં તને સંક્ષેપમાં કહ્યો છે, હે રાજોત્તમ।