Adhyaya 62: Instruction on the ‘Health Vow’ and the Rite of Solar Worship

Verse 1

अगस्त्य उवाच । अथापरं महाराज व्रतम् आरोग्यसंज्ञितम् । कथयामि परं पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ६२.१ ॥

અગસ્ત્યએ કહ્યું—હે મહારાજ! હવે હું ‘આરોગ્ય’ નામનું વ્રત કહું છું; તે પરમ પુણ્યદાયક અને સર્વ પાપનાશક છે.

Verse 2

तस्यैव माघमासस्य सप्तम्यां समुपोषितः । पूजयेद् भास्करं देवं विष्णुरूपं सनातनम् ॥ ६२.२ ॥

એ જ માઘ માસની સપ્તમીના દિવસે વિધિપૂર્વક ઉપવાસ કરીને વિષ્ણુરূপ સનાતન દેવ ભાસ્કર (સૂર્ય)ની પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 3

आदित्य भास्कर रवे भानो सूर्य दिवाकर । प्रभाकरेति सम्पूज्य एवं सम्पूज्यते रविः ॥ ६२.३ ॥

આદિત્ય, ભાસ્કર, રવિ, ભાનુ, સૂર્ય, દિવાકર અને પ્રભાકર—આ નામોથી વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને, આ રીતે જ રવિની પૂજા થાય છે.

Verse 4

षष्ठ्यां चैव कृताहारः सप्तम्यां भानुमर्चयेत् । अष्टम्यां चैव भुञ्जीत एष एव विधिक्रमः ॥ ६२.४ ॥

ષષ્ઠીએ નિયમિત આહાર લેવો, સપ્તમીએ ભાનુ (સૂર્ય)ની અર્ચના કરવી, અને અષ્ટમીએ ભોજન કરવું—આ જ વિધિક્રમ છે.

Verse 5

अनेन वत्सरं पूर्णं विधिना योऽर्चयेद् रविम् । तस्यारोग्यं धनं धान्यमिह जन्मनि जायते । परत्र च शुभं स्थानं यद्गत्वा न निवर्तते ॥ ६२.५ ॥

જે આ વિધિ પ્રમાણે પૂર્ણ એક વર્ષ સુધી રવિ (સૂર્ય)ની અર્ચના કરે છે, તેને આ જન્મમાં આરોગ્ય, ધન અને ધાન્યસમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે; અને પરલોકમાં એવું શુભ સ્થાન મળે છે કે ત્યાં ગયા પછી પાછા ફરવું પડતું નથી.

Verse 6

सार्वभौमः पुरा राजा अनरण्यो महाबलः । तेनायमर्चितो देवो व्रतेनानेन पार्थिव । तस्य तुष्टो वरं देवः प्रादादारोग्यमुत्तमम् ॥ ६२.६ ॥

પૂર્વકાળમાં અનરણ્ય નામનો મહાબલી સર્વભૌમ રાજા હતો. હે રાજન, આ જ વ્રત દ્વારા તેણે આ દેવની પૂજા કરી; દેવ પ્રસન્ન થઈ તેને ઉત્તમ આરોગ્યનો વર આપ્યો.

Verse 7

भद्राश्व उवाच । किमसौ रोगवान् राजा येनारोग्यमवाप्तवान् । सार्वभौमस्य च कथं ब्रह्मन् रोगस्य सम्भवः ॥ ६२.७ ॥

ભદ્રાશ્વ બોલ્યો—એ રાજા કયા કારણે રોગી થયો, જેના દ્વારા પછી તેણે આરોગ્ય પ્રાપ્ત કર્યું? હે બ્રાહ્મણ, સર્વભૌમ સમ્રાટમાં રોગ કેવી રીતે સંભવે?

Verse 8

अगस्त्य उवाच । स राजा सार्वभौमोऽभूद् यशस्वी च सुरूपवान् । स कदाचिन्नृपश्रेष्ठो नृपश्रेष्ठ महाबलः ॥ ६२.८ ॥

અગસ્ત્ય બોલ્યા—એ રાજા સર્વભૌમ ચક્રવર્તી બન્યો, યશસ્વી અને સુરૂપ હતો. હે નૃપશ્રેષ્ઠ, એક સમયે એ રાજશ્રેષ્ઠ મહાબળવાન હતો (અને આગળની ઘટના બની).

Verse 9

गतवान् मानसṃ दिव्यं सरो देवगणान्वितम् । तत्रापश्यद् बृहद् पद्मं सरोमध्यगतं सितम् ॥ ६२.९ ॥

તે દેવગણો સાથે દિવ્ય માનસ સરોવરે ગયો. ત્યાં તેણે સરોવરનાં મધ્યમાં સ્થિત એક વિશાળ શ્વેત કમળ જોયું.

Verse 10

तत्र चाङ्गुष्ठमात्रं तु स्थितं पुरुषसत्तमम् । रक्तवासोभिराच्छन्नं द्विभुजं तिग्मतेजसम् ॥ ६२.१० ॥

ત્યાં અંગૂઠામાત્ર પરિમાણવાળા પુરુષોત્તમ સ્થિત હતા—લાલ વસ્ત્રોથી આવૃત, દ્વિભુજ અને તીક્ષ્ણ તેજસ્વી.

Verse 11

तं दृष्ट्वा सारथिं प्राह पद्ममेतत् समानय । इदं तु शिरसा बिभ्रत् सर्वलोकस्य सन्निधौ । श्लाघनीयो भविष्यामि तस्मादाहर माचिरम् ॥ ६२.११ ॥

તેને જોઈ તેણે સારથિને કહ્યું—“આ કમળ લાવી આપ. સર્વ લોકોની સમક્ષ હું તેને મસ્તક પર ધારણ કરું તો હું પ્રશંસનીય બનીશ; તેથી વિલંબ કર્યા વિના લાવી દે.”

Verse 12

एवमुक्तस्तदा तेन सारथिः प्रविवेश ह । ग्रहीतुमुपचक्राम तं पद्मं नृपसत्तम ॥ ६२.१२ ॥

ત્યારે તેના દ્વારા એમ કહ્યા પછી સારથી અંદર પ્રવેશ્યો અને, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, તે કમળને પકડવા લાગ્યો।

Verse 13

स्पृष्टमात्रे ततः पद्मे हुंकारः समजायत । तेन शब्देन स त्रस्तः पपात च ममार च ॥ ६२.१३ ॥

પછી તે કમળને માત્ર સ્પર્શ કરતાં જ ‘હું’ એવો નાદ થયો. તે શબ્દથી ભયભીત થઈ તે પડી ગયો અને મરી પણ ગયો।

Verse 14

राजा च तत्क्षणात् तेन शब्देन समपद्यत । कुष्ठी विगतवर्णश्च बलवीर्यविवर्जितः ॥ ६२.१४ ॥

અને રાજા પણ તે જ ક્ષણે તે શબ્દથી આવરી લેવાયો; તે કুষ্ঠરોગી થયો, વર્ણ ગુમાવ્યો અને બળ-વીર્યથી વંચિત થયો।

Verse 15

तथागतमतात्मानं दृष्ट्वा स पुरुषर्षभः । तस्थौ तत्रैव शोकार्तः किमेतदिति चिन्तयन् ॥ ६२.१५ ॥

પછી પોતાને એવી સ્થિતિમાં જોઈ તે પુરુષશ્રેષ્ઠ ત્યાં જ ઊભો રહ્યો; શોકથી વ્યાકુલ થઈ ‘આ શું છે?’ એમ વિચારતો રહ્યો।

Verse 16

तस्य चिन्तयतो धीमानाजगाम महातपाः । वसिष्ठो ब्रह्मपुत्रोऽथ तं स पप्रच्छ पार्थिवम् ॥ ६२.१६ ॥

તે બુદ્ધિમાન વિચારતો હતો ત્યારે મહાતપસ્વી બ્રહ્મપુત્ર વસિષ્ઠ આવ્યા; ત્યારબાદ તેમણે તે પાર્થિવ રાજાને પ્રશ્ન કર્યો।

Verse 17

कथं ते राजशार्दूल तव देहस्य शासनम् । इदानीमेव किं कार्यं तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ ६२.१७ ॥

હે રાજશાર્દૂલ, તારા દેહનું સંયમ-શાસન કેવી રીતે જળવાય છે? અને આ ક્ષણે શું કરવું જોઈએ? હું પૂછું છું—તે મને કહો.

Verse 18

एवमुक्तस्ततो राजा वसिष्ठेन महात्मना । सर्वं पद्मस्य वृत्तान्तं कथयामास स प्रभुः ॥ ६२.१८ ॥

મહાત્મા વસિષ્ઠે એમ કહ્યે પછી, તે સ્વામી રાજાએ ત્યારે પદ્મ વિષયક સર્વ વૃત્તાંત સંપૂર્ણ રીતે વર્ણવ્યો.

Verse 19

तं श्रुत्वा स मुनिस्तत्र साधु राजन्नथाब्रवीत् । असाधुरथ वा तिष्ठ तस्मात् कुष्ठित्वमागतः ॥ ६२.१९ ॥

તે સાંભળીને તે મુનિએ ત્યાં કહ્યું—“હે રાજન, તું સાધુ છે.” પરંતુ જો અસાધુ હોય તો એમ જ રહે; તેથી કুষ্ঠરોગ આવ્યો.

Verse 20

एवमुक्तस्तदा राजा वेपमानः कृताञ्जलिः । पप्रच्छ साध्वहं विप्र कथं वा असाध्वहं मुने । कथं च कुष्ठं मे जातमेतन्मे वक्तुमर्हसि ॥ ६२.२० ॥

એમ કહ્યે પછી રાજા કંપતો, હાથ જોડીને પૂછવા લાગ્યો—“હે વિપ્ર, હું કઈ રીતે સાધુ થયો અને કઈ રીતે અસાધુ, હે મુને? અને મને આ કুষ্ঠ કેવી રીતે થયો? કૃપા કરીને કહો.”

Verse 21

वसिष्ठ उवाच । एतद् ब्रह्मोद्भवं नाम पद्मं त्रैलोक्यविश्रुतम् । दृष्टमात्रेण चानेन दृष्टाः स्युः सर्वदेवताः । एतस्मिन् दृश्यते चैतत् षण्मासं क्वापि पार्थिव ॥ ६२.२१ ॥

વસિષ્ઠ બોલ્યા—“‘બ્રહ્મોદ્ભવ’ નામનું આ પદ્મ ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ છે. માત્ર તેનું દર્શન કરવાથી સર્વ દેવતાઓના દર્શનનું ફળ મળે છે. હે પાર્થિવ, આ પદ્મ ક્યાંક ક્યાંક છ માસ સુધી જ દેખાય છે.”

Verse 22

एतस्मिन् दृष्टमात्रे तु यो जलं विशते नरः । सर्वपापविनिर्मुक्तः परं निर्वाणमर्हति ॥ ६२.२२ ॥

આ પવિત્ર તીર્થને માત્ર જોઈને જે મનુષ્ય તેના જળમાં પ્રવેશ કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ પરમ નિર્વાણનો અધિકારી બને છે।

Verse 23

ब्रह्मणः प्रागवस्थाया मूर्तिरप्सु व्यवस्थिताः । एतां दृष्ट्वा जले मग्नः संसाराद् विप्रमुच्यते ॥ ६२.२३ ॥

જળમાં બ્રહ્માની પ્રાગવસ્થાને સંબંધિત એક મૂર્તિ પ્રતિષ્ઠિત છે. તેને જોઈને જે જળમાં મગ્ન થાય છે, તે સંસારચક્રથી સંપૂર્ણ મુક્ત થાય છે।

Verse 24

इमं च दृष्ट्वा ते सूतो जले मग्नो नरोत्तम । प्रविष्टश्च पुनरिमं हर्तुमिच्छन्नराधिप । प्राप्तवानसि दुर्बुद्धे कुष्ठित्वं पापपूरुष ॥ ६२.२४ ॥

આને જોઈને, હે નરોત્તમ, તારો સૂત જળમાં ડૂબી ગયો. પછી, હે નરાધિપ, આને હરણ કરવાની ઇચ્છાથી તે ફરી પ્રવેશ્યો. હે દુર્બુદ્ધિ, હે પાપપુરુષ, તને કુષ્ઠરોગ પ્રાપ્ત થયો છે।

Verse 25

दृष्टमेतत् त्वया यस्मात् त्वं साध्विति ततः प्रभो । मयोक्तो मोहमापन्नस्तेनासाधुरितीरितः ॥ ६२.२५ ॥

કારણ કે આ તારા દ્વારા જોવામાં આવ્યું છે, હે પ્રભુ, તેથી તું કહ્યું—“તું સાધુ છે.” પરંતુ હું એમ કહી મોહમાં પડ્યો; તેથી મને “અસાધુ” કહેવાયો।

Verse 26

ब्रह्मपुत्रो ह्यहं चेमं पश्यामि परमेश्वरम् । अहन्यहनि चागच्छंस्तं पुनर्दृष्टवानसि ॥ ६२.२६ ॥

હું ખરેખર બ્રહ્માનો પુત્ર છું અને આ પરમેશ્વરને દર્શન કરું છું. અને તું પણ દરરોજ આવીને તેને જ વારંવાર દર્શન કરતો રહ્યો છે।

Verse 27

देवा अपि वदन्त्येते पद्मं काञ्चनमुत्तमम् । मानसे ब्रह्मपद्मं तु दृष्ट्वा चात्र गतं हरिम् । प्राप्स्यामस्तत् परं ब्रह्म यद् गत्वा न पुनर्भवेत् ॥ ६२.२७ ॥

દેવતાઓ પણ આ ઉત્તમ સુવર્ણ કમળનું વર્ણન કરે છે. માનસમાં બ્રહ્મપદ્મનું દર્શન કરીને અને અહીં આવેલા હરિને જોઈને અમે તે પરમ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરીશું—જ્યાં પહોંચ્યા પછી ફરી જન્મ થતો નથી।

Verse 28

इदं च कारणं चान्यत् कुष्ठस्य शृणु पार्थिव । आदित्यः पद्मगर्भेऽस्मिन् स्वयमेव व्यवस्थितः ॥ ६२.२८ ॥

હે રાજન, કુષ્ઠરોગનું એક બીજું કારણ પણ સાંભળો. આ પદ્મગર્ભમાં આદિત્ય (સૂર્ય) સ્વયં પોતાના સ્વભાવથી સ્થિત છે।

Verse 29

तं दृष्ट्वा तत्त्वतो भावः परमात्मैष शाश्वतः । धारयामि शिरस्येनं लोकमध्ये विभूषणम् ॥ ६२.२९ ॥

તેમને તત્ત્વરૂપે જોઈને મને બોધ થયો કે એ જ શાશ્વત પરમાત્મા છે. લોકમધ્યે વિભૂષણરૂપ એવા તેમને હું શિરે ધારણ કરું છું।

Verse 30

एवं ते जल्पता पापमिदं देवेन दर्शितम् । इदानीमिममेव त्वमाराधय महामते ॥ ६२.३० ॥

આ રીતે તું બોલતો હતો ત્યારે આ પાપવિષય દેવ દ્વારા પ્રગટ થયો. હવે, હે મહામતિ, તું આ જનું આરાધન કર।

Verse 31

अगस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा वसिष्ठस्तु इममेव व्रतं तदा । आदित्याराधनं दिव्यमारोग्याख्यं जगाद ह ॥ ६२.३१ ॥

અગસ્ત્યએ કહ્યું: આમ કહીને વસિષ્ઠે તે સમયે આ જ વ્રતનું વર્ણન કર્યું—આદિત્યની દિવ્ય આરાધના, જે ‘આરોગ્ય’ નામે પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 32

सोऽपि राजा अकारोच्चेमं व्रतं भक्तिसमन्वितः । सिद्धिं च परमां प्राप्तो विरोगश्चाभवत्क्षणात् ॥ ६२.३२ ॥

તે રાજાએ પણ ભક્તિસહિત આ વ્રતનું આચરણ કર્યું. તેણે પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી અને ક્ષણમાં જ નિરોગ થયો.