Adhyaya 59: The Obstacle-Removing Vow (Procedure for Worship of Vināyaka)
Avighnakara-vrata (Vināyaka-pūjā-vidhi)
Ritual-Manual
આ અધ્યાયમાં વિઘ્નો અટકાવવા અને દૂર કરવા માટે અવિઘ્નકર વ્રત તથા વિનાયક-પૂજાની વિધિ વર્ણવાઈ છે. ફાલ્ગુન માસની ચતુર્થીએ વ્રત આરંભ કરી નક્તાહાર (રાત્રિભોજન)નો નિયમ રાખવો અને તિલાન્નથી પારણું કરવું. એ જ તિલાન્નને હોમમાં આહુતિરૂપે અર્પણ કરી બ્રાહ્મણને દાન આપવું; વિશેષ કરીને સુવર્ણનિર્મિત ગજવક્ત્ર ગણેશની પ્રતિમા દાન કરવાની આજ્ઞા છે. વ્રતની અસર દર્શાવવા સગરનું અશ્વમેધ પૂર્ણ થવું, રુદ્ર દ્વારા ત્રિપુર વિનાશ અને વક્તાનું ‘સમુદ્રપાન’ જેવા દૃષ્ટાંતો આપવામાં આવ્યા છે—આ બધું વિનાયકની કૃપાથી આ અવિઘ્નકર વ્રતનું ફળ ગણાયું છે।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 59
Verse 1
अगस्त्य उवाच । अथाविघ्नकरं राजन् कथयामि शृणुष्व मे । येन सम्यक् कृतेंऽपि न विघ्नमुपजायते ॥ ५९.१ ॥
અગસ્ત્યએ કહ્યું—હે રાજન, હવે હું વિઘ્નનિવારક ઉપાય કહું છું; મારી વાત સાંભળો. જેના દ્વારા યોગ્ય રીતે કરેલા કર્મમાં પણ વિઘ્ન ઊભું થતું નથી.
Verse 2
चतुर्थ्यां फाल्गुने मासि ग्रहीतव्यं व्रतं त्विदम् । नक्ताहारेण राजेन्द्र तिलान्नं पारणं स्मृतम् । तदेवाग्नौ तु होतव्यं ब्राह्मणाय च तद्भवेत् ॥ ५९.२ ॥
ફાલ્ગુન માસની ચતુર્થીએ આ વ્રત ગ્રહણ કરવું. હે રાજેન્દ્ર, નક્તાહારના નિયમથી તિલાન્ન (તિલ-ભાત) ને પારણું માન્યું છે; એ જ અગ્નિમાં હોમ કરવું અને બ્રાહ્મણને દાન આપવું.
Verse 3
चातुर्मास्यं व्रतं चैत्तत् कृत्वा वै पञ्च मे तथा । सौवर्णं गजवक्त्रं तु कृत्वा विप्राय दापयेत् ॥ ५९.३ ॥
આ ચાતુર્માસ્ય વ્રત કરીને અને મારી કહેલી પાંચ વિધિઓ પણ આચરીને, ગજમુખવાળી સુવર્ણ પ્રતિમા બનાવડાવી બ્રાહ્મણને દાન આપવું.
Verse 4
पायसैः पञ्चभिः पात्रैरुपेतं तु तिलैस्तथा । एवं कृत्वा व्रतं चै तत् सर्वविघ्नैर्विमुच्यते ॥ ५९.४ ॥
પાંચ પાત્રોમાં પાયસ ભરી અને સાથે તિલ પણ રાખીને, આ રીતે વ્રત કરવાથી સર્વ વિઘ્નોથી મુક્તિ મળે છે.
Verse 5
हयमेधस्य विघ्ने तु संजाते सगरः पुरा । एतदेव चरित्वा तु हयमेधं समापतवान् ॥ ५९.५ ॥
પૂર્વકાળમાં અશ્વમેધ યજ્ઞમાં વિઘ્ન ઊભું થતાં, સગરે આ જ વ્રત આચરી અશ્વમેધ પૂર્ણ કર્યો.
Verse 6
तथा रुद्रेण देवेन त्रिपुरं निघ्नता पुरा । एतदेव कृतं तस्मात् त्रिपुरं तेन पातितम् । मया समुद्रं पिबता एतदेव कृतं व्रतम् ॥ ५९.६ ॥
પૂર્વકાળે દેવ રુદ્રે ત્રિપુરનો સંહાર કરતાં આ જ વ્રત કર્યું હતું; તેથી ત્રિપુર તેના દ્વારા પાતિત થયું. તેમ જ મેં પણ સમુદ્ર પીતાં આ જ વ્રત ધારણ કર્યું હતું.
Verse 7
अन्यैरपि महीपालैरेतदेव कृतं पुरा । तपोऽर्थिभिर्ज्ञानकृतैर्निर्विघ्नार्थे परंतप ॥ ५९.७ ॥
હે પરંતપ! પૂર્વકાળે અન્ય ભૂપાલોએ પણ આ જ કર્યું હતું. તપ ઇચ્છનારાઓ અને જ્ઞાનનિષ્ઠાઓએ પણ નિર્વિઘ્નતા માટે આ જ આચરણ કર્યું હતું.
Verse 8
शूराय धीराय गजाननाय लम्बोदरायैकदंष्ट्राय चैव । एवं पूज्यस्तद्दिने तत्पुनश्च होमं कुर्याद् विघ्नविनाशहेतोः ॥ ५९.८ ॥
શૂર, ધીર, ગજાનન, લંબોદર અને એકદંત—આ રીતે તે દિવસે તેમની પૂજા કરીને, વિઘ્નવિનાશ માટે ફરી હવન કરવો જોઈએ.
Verse 9
अनेन कृतमात्रेण सर्वविघ्नैर्विमुच्यते । विनायकस्य कृपया कृतकृत्यो नरो भवेत् ॥ ५९.९ ॥
આને માત્ર કરવાથી જ મનુષ્ય સર્વ વિઘ્નોથી મુક્ત થાય છે; વિનાયકની કૃપાથી તે કૃતકૃત્ય—કર્તવ્યસિદ્ધ—બને છે.
Frequently Asked Questions
The text foregrounds disciplined, rule-governed action (vrata) as a means to reduce disruption (vighna) in major undertakings; it frames efficacy as arising from correct timing, restraint (naktāhāra), and socially distributive acts (homa and dāna), culminating in the ideal of becoming kṛtakṛtya (“having accomplished what is to be done”) through Vināyaka’s anugraha.
The observance is specified for caturthī (the fourth lunar day) in the month of Phālguna. The chapter also mentions a cāturmāsya-related framing (a four-month observance context), though the core initiation marker given here is Phālguna-caturthī.
While not explicitly ecological in vocabulary, the chapter links ‘obstacle-removal’ to successful completion of large-scale rites and cosmic acts (e.g., Tripura’s fall; the ocean motif). Read through the Varāha–Pṛthivī frame, this functions as an ethic of stabilizing conditions—minimizing disorder (vighna) through restraint and redistribution—thereby supporting a conceptual ‘balance’ necessary for orderly terrestrial life and governance.
Sagara (a royal figure associated with the aśvamedha) is named, along with Rudra (as the agent in the Tripura episode). Vināyaka/Gaṇeśa is the focal deity (gajānana, lambodara, ekadaṃṣṭra). The text also references brāhmaṇa recipients as part of the ritual economy.