Adhyaya 58: The Procedure for the Saubhāgyakaraṇa Vow (Rite for Auspicious Fortune)
Saubhāgyakaraṇa-vrata-vidhiḥ
Ritual-Manual (Vrata and Dāna Prescriptions)
આ અધ્યાયમાં સ્ત્રી‑પુરુષ બંને માટે સૌભાગ્ય આપનાર ‘સૌભાગ્યકરણ‑વ્રત’ની વિધિ ઉપદેશાય છે. ફાલ્ગુન શુક્લ તૃતીયાથી નક્તવ્રત, શૌચ‑સત્ય વગેરે નિયમો સાથે આરંભ કરી, હરિ‑શ્રી અથવા રુદ્ર‑ઉમા/ગૌરીની સંયુક્ત ઉપાસના કરવાનું કહે છે અને શાસ્ત્રદૃષ્ટિએ તેમની અવિભાજ્યતા સ્પષ્ટ કરે છે. અંગન્યાસ સમાન નામક્રમ, ગંધ‑પુષ્પ અર્પણ તથા મધ‑ઘી‑તલથી હોમનું વિધાન છે. માસવાર આહારનિયમો પછી માઘ શુક્લ તૃતીયાએ સુવર્ણ પ્રતિમાઓનું દાન અને છ પાત્રોનું સુવ્યવસ્થિત દાન યોગ્ય બ્રાહ્મણને આપવાથી અનેક જન્મો સુધી સમૃદ્ધિ‑સૌભાગ્ય ફળ મળે એમ જણાવે છે.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 58
Verse 1
अगस्त्य उवाच । अतः परं महाराज सौभाग्यकरणं व्रतम् । शृणु येनाशु सौभाग्यं स्त्रीपुंसामुपजायते ॥ ५८.१ ॥
અગસ્ત્યે કહ્યું—હે મહારાજ, હવે પછી સૌભાગ્ય કરાવનાર વ્રત સાંભળો; જેના દ્વારા સ્ત્રી-પુરુષ બંનેને શીઘ્ર સૌભાગ્ય અને મંગળ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 2
फाल्गुनस्य तु मासस्य तृतीया शुक्लपक्षतः । उपासितव्या नक्तेन शुचिना सत्यवादिना ॥ ५८.२ ॥
ફાલ્ગુન માસના શુક્લપક્ષની તૃતીયા તિથિ નક્તવ્રત સાથે ઉપાસનીય છે; શુચિ અને સત્યવાદી બનીને આચરવી।
Verse 3
सश्रीकं च हरिं पूज्य रुद्रं वा चोमया सह । या श्रीः सा गिरिजा प्रोक्ता यो हरिः स त्रिलोचनः ॥ ५८.३ ॥
શ્રીસહિત હરિની અથવા ઉમાસહિત રુદ્રની પૂજા કરીને એવું સમજવું કે ‘શ્રી’ તરીકે જે કહેવાય છે તે ગિરિજા (પાર્વતી) છે અને ‘હરિ’ તરીકે જે કહેવાય છે તે ત્રિલોચન (શિવ) છે।
Verse 4
एवं सर्वेषु शास्त्रेषु पुराणेषु च पठ्यते । एतस्मादन्यथा यस्तु ब्रूते शास्त्रं पृथक्तया ॥ ५८.४ ॥
આ રીતે સર્વ શાસ્ત્રો અને પુરાણોમાં પણ વાંચવામાં આવે છે. પરંતુ જે કોઈ આથી ભિન્ન રીતે શાસ્ત્રને અલગ અલગ (વિરોધરૂપે) સમજાવે છે, તે વિપરીત વ્યાખ્યાતા છે।
Verse 5
रुद्रो जनानां मर्त्यानां काव्यं शास्त्रं न तद्भवेत् । विष्णुं रुद्रकृतं ब्रूयात् श्रीर्गौरी न तु पार्थिव । तन्नास्तिकानां मर्त्यानां काव्यं ज्ञेयं विचक्षणैः ॥ ५८.५ ॥
મર્ત્ય લોકો માટે ‘રુદ્રકૃત’ કહેવાતું કાવ્ય શાસ્ત્ર ગણવું નહીં. જે કહે કે વિષ્ણુ રુદ્ર દ્વારા સર્જાયા, અથવા ‘શ્રી’ જ ગૌરી છે—હે પાર્થિવી—તો વિવેકીઓએ તેને નાસ્તિક મર્ત્યોનું કાવ્ય જાણવું, શાસ્ત્ર નહીં।
Verse 6
एवं ज्ञात्वा सलक्ष्मीकं हरिं सम्पूज्य भक्तितः । मन्त्रेणानेन राजेन्द्र ततस्तं परमेश्वरम् ॥ ५८.६ ॥
આ રીતે જાણીને, હે રાજેન્દ્ર, લક્ષ્મીસહિત હરિની ભક્તિપૂર્વક સમ્યક પૂજા કરીને, પછી આ મંત્રથી તે પરમેશ્વરની પૂજા કરવી જોઈએ।
Verse 7
गम्भीरायेति पादौ तु सुभगायेति वै कटिम् । उदरं देवदेवेति त्रिनेत्रायेति वै मुखम् । वाचस्पतये च शिरो रुद्रायेति च सर्वतः ॥ ५८.७ ॥
‘ગંભીરાય’ મંત્રથી પાદો, ‘સુભગાય’થી કટિ, ‘દેવદેવાય’થી ઉદર, ‘ત્રિનેત્રાય’થી મુખ, ‘વાચસ્પતયે’થી શિર, અને ‘રુદ્રાય’થી સર્વતો (ચારેય તરફ/સમગ્ર રીતે) ન્યાસ કરવો જોઈએ।
Verse 8
एवमभ्यर्च्य मेधावी विष्णुं लक्ष्म्या समन्वितम् । हरं वा गौरीसंयुक्तं गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् ॥ ५८.८ ॥
આ રીતે બુદ્ધિમાન પુરુષ ક્રમશઃ ગંધ, પુષ્પ વગેરે દ્વારા લક્ષ્મીસહિત વિષ્ણુને અથવા ગૌરીસહિત હર (શિવ) ને વિધિપૂર્વક પૂજે।
Verse 9
ततस्तस्याग्रतो होमं कारयेन्मधुसर्पिषा । तिलैः सह महाराज सौभाग्यपतयेति च ॥ ५८.९ ॥
ત્યારબાદ, હે મહારાજ, તેની સામે મધુ, ઘી અને તલ સાથે ‘સૌભાગ્યપતયે’ એવા મંત્રથી હોમ કરાવવો।
Verse 10
ततस्त्वक्षारविरसं निस्नेहं धरणीतले । गोधूमान्नं तु भुञ्जीत कृष्णेप्येवं विधिः स्मृतः ॥ आषाढादिद्वितीयां तु पारणं तत्र भोजनम् ॥ ५८.१० ॥
પછી જમીન પર બેસીને ક્ષાર-લવણરહિત, તીવ્ર રસ વિનાનું અને તેલ-ઘી વિનાનું ઘઉંનું અન્ન ભોજન કરવું; કૃષ્ણપક્ષમાં પણ આ જ વિધિ સ્મૃત છે। આષાઢથી આરંભ થતી દ્વિતીયાએ તે જ ભોજનથી પારણું કરવું।
Verse 11
यवअन्नं तु ततः पश्चात् कार्त्तिकादिषु पार्थिव । श्यामाकं तत्र भुञ्जीत त्रीन् मासान् नियतः शुचिः ॥ ५८.११ ॥
ત્યારપછી, હે પાર્થિવ, કાર્તિક વગેરે મહિનાઓમાં ત્યાં શ્યામાક ધાન્યનું અન્ન સેવન કરવું અને ત્રણ માસ સુધી નિયમિત તથા શુચિ રહેવું।
Verse 12
ततो माघसिते पक्षे तृतीयायां नराधिप । सौवर्णां कारयेद् गौरीं रुद्रं चैक्त्र बुद्धिमान् ॥ ५८.१२ ॥
ત્યારબાદ, હે નરાધિપ, માઘ શુક્લપક્ષની તૃતીયાએ બુદ્ધિમાન પુરુષ ગૌરીની સુવર્ણ પ્રતિમા બનાવડાવે અને રુદ્રની પણ, અને બંનેને એકત્ર સ્થપિત કરે।
Verse 13
सलक्ष्मीकं हरिं चापि यथाशक्त्या प्रसन्नधीः । ततस्तं ब्राह्मणे दद्यात पात्रभूते विचक्षणे ॥ ५८.१३ ॥
પ્રસન્ન અને શુદ્ધ બુદ્ધિથી, પોતાની શક્તિ મુજબ, લક્ષ્મીસહિત હરિનું પણ અર્પણ કરવું. ત્યારબાદ તે (પ્રતિમા/દાન) યોગ્ય પાત્ર એવા વિવેકી બ્રાહ્મણને આપવું.
Verse 14
अन्नेन हीने वेदानां पारगे साधुवर्तिनि । सदाचार इति वा दद्यादल्पवित्ते विशेषतः ॥ ५८.१४ ॥
અન્નની અછત હોવા છતાં, કોઈ વેદપારંગત અને સાધુવર્તી હોય, તો પણ—વિશેષ કરીને અલ્પ ધન હોય ત્યારે—‘સદાચાર’ નામે દાન આપવું જોઈએ.
Verse 15
षड्भिः पात्रैरुपेतं तु ब्राह्मणाय निवेदयेत् । एकं मधुमयं पात्रं द्वितीयं घृतपूरितम् ॥ ५८.१५ ॥
છ પાત્રોથી યુક્ત તે દાન બ્રાહ્મણને નિવેદિત કરવું. એક પાત્ર મધથી ભરેલું અને બીજું ઘૃત (ઘી)થી પરિપૂર્ણ હોવું જોઈએ.
Verse 16
तृतीयं तिलतैलस्य चतुर्थं गुडसंयुतम् । पञ्चमं लवणैः पूर्णं षष्ठं गोक्षीरसंयुतम् ॥ ५८.१६ ॥
ત્રીજું તલના તેલથી યુક્ત હોય, ચોથું ગોળ સાથે સંયુક્ત હોય. પાંચમું લવણોથી ભરેલું હોય અને છઠ્ઠું ગૌક્ષીર (ગાયના દૂધ)થી યુક્ત હોય.
Verse 17
एतानि दत्त्वा पात्राणि सप्तजन्मान्तरं भवेत् । सुभगो दर्शनीयश्च नारी वा पुरुषोऽपि वा ॥ ५८.१७ ॥
આ પાત્રો દાન કરવાથી, સતત સાત જન્મો સુધી—સ્ત્રી હોય કે પુરુષ—સૌભાગ્યવાન અને દર્શનીય (આકર્ષક) બને છે.
Frequently Asked Questions
The text instructs disciplined observance (vrata) grounded in purity and truthfulness, and it advances a hermeneutic claim that worship of Hari with Śrī and Rudra with Umā/Gaurī should not be treated as mutually exclusive; it labels separationist readings as non-authoritative within its stated “śāstric” framework.
The observance begins on Phālguna śukla tṛtīyā with nakta practice. A later completion/ritual gift is specified on Māgha śukla tṛtīyā. Intermediate month markers include Āṣāḍha (for pāraṇa/breaking the regimen), and dietary notes extending through Kārttika and subsequent months.
Although Pṛthivī is not directly invoked in the verses provided, the chapter encodes a model of regulated consumption—grain choices and restrictions sequenced by months—alongside calendrical alignment. In an ecological-ethical reading, such restraint can be mapped as a Purāṇic strategy for stabilizing human behavior within seasonal cycles, indirectly supporting terrestrial balance.
The speaking authority is Agastya (agastya uvāca), addressing a royal recipient (mahārāja/narādhipa/rājendra). Deities referenced include Hari/Viṣṇu with Śrī (Lakṣmī) and Rudra/Śiva with Umā/Gaurī/Girijā, framed as an interpretive unity. A qualified brāhmaṇa recipient is described in terms of Vedic learning and conduct rather than a named lineage.