Adhyaya 57: The Observance for Attaining Radiance: The Soma Kānti-Vrata
Kāntivrata-vidhiḥ (Somakānti-prāpti-vrata)
Ritual-Manual (Vrata-vidhi) with Purāṇic Etiology
વરાહ–પૃથ્વી સંવાદના પરિપ્રેક્ષ્યમાં આ અધ્યાયમાં અગસ્ત્ય ઋષિ રાજાને ‘કાન્તિવ્રત’ની વિધિ જણાવે છે. દક્ષના શાપથી યક્ષ્માગ્રસ્ત થયેલા સોમને જેમ ફરી કાન્તિ/આરોગ્ય પ્રાપ્ત થયું, તેમ આ વ્રત તેજ, સ્વાસ્થ્ય અને સૌંદર્ય આપનારું કહેવાય છે. કાર્તિક શુક્લ દ્વિતીયાએ નક્ત ઉપવાસ રાખીને બાલકેશવની પૂજા કરવી—પગ બલદેવને અને શિર કેશવને અલગ અર્પણોથી સમર્પિત કરવું. સોમને નિશ્ચિત મંત્રથી અર્ઘ્ય આપીને, પછી ઋતુઆધારિત ચતુષ્ટયો મુજબ (ફાલ્ગુનાદિ, આષાઢાદિ) નિયત આહાર અને હોમનો ક્રમ ચાલે છે—પાયસ, શાળી, યવ અને તિલથી. એક વર્ષ પછી ચાંદીની ચંદ્રપ્રતિમા તથા બ્રાહ્મણને દાન આપી વ્રત સમાપ્ત થાય છે; ઋતુનિયમથી દેહકલ્યાણ સાથે ધરતીની નિયમિત લય અને પર્યાવરણીય શિસ્તનો સંકેત મળે છે।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 57
Verse 1
अगस्त्य उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि कान्तिव्रतम् अनुत्तमम् । यत्कृत्वा तु पुरा सोमः कान्तिमान् अभवत् पुनः ॥ ५७.१ ॥
અગસ્ત્યએ કહ્યું—હવે આગળ હું અનુત્તમ ‘કાન્તિ-વ્રત’નું વર્ણન કરીશ; જેને પૂર્વકાળમાં કરીને સોમ (ચંદ્ર) ફરી કાન્તિમાન થયો।
Verse 2
यक्ष्मणा दक्षशापेन पुराक्रान्तो निशाकरः । एतच्चीर्त्वा व्रतं सद्यः कान्तिमानभवत् किल ॥ ५७.२ ॥
દક્ષના શાપથી યક્ષ્મા (ક્ષય) દ્વારા પૂર્વે પીડિત નિશાકર (ચંદ્ર) એ આ વ્રત આચરીને—એવું કહેવાય છે—તત્કાળ કાન્તિ પ્રાપ્ત કરી।
Verse 3
द्वितीयायां तु राजेन्द्र कार्त्तिकस्य सिते दिने । नक्तं कुर्वीत यत्नेन अर्चयन् बलकेशवम् ॥ ५७.३ ॥
હે રાજેન્દ્ર! કાર્તિક માસના શુક્લ પક્ષની દ્વિતીયા તિથિએ, બલકેશવનું અર્ચન કરતાં, પ્રયત્નપૂર્વક ‘નક્ત’ (રાત્રિ-ભોજન નિયમ) કરવો જોઈએ।
Verse 4
बलदेवाय पादौ तु केशवाय शिरोऽर्चयेत् । एवमभ्यर्च्य मेधावी वैष्णवं रूपमुत्तमम् ॥ ५७.४ ॥
બલદેવના પાદપદ્મોનું અને કેશવના શિરનું પૂજન કરવું. આ રીતે અર્ચના કરીને મેધાવી પુરુષ પરમ વૈષ્ણવ ઉત્તમ રૂપની ઉપાસના કરે છે।
Verse 5
परस्वरूपं सोमाख्यं द्विकलं तद्दिने हि यत् । तस्यार्घं दापयेद्धीमान् मन्त्रेण परमेष्ठिनः ॥ ५७.५ ॥
તે દિવસે જે ‘પરસ્વરૂપ’ અને ‘સોમ’ નામે પ્રસિદ્ધ, દ્વિકલ (બે અંશવાળું) છે—તેના માટે ધીમાન પુરુષ પરમેષ્ઠિનના મંત્રથી અર્ઘ્ય અર્પણ કરાવવો।
Verse 6
नमोऽस्त्वमृतरूपाय सर्वौषधिनृपाय च । यज्ञलोकाधिपतये सोमाय परमात्मने ॥ ५७.६ ॥
અમૃતસ્વરૂપ, સર્વ ઔષધિઓના નૃપ, યજ્ઞલોકના અધિપતિ—પરમાત્મા સોમને નમસ્કાર।
Verse 7
अनेनैव च मार्गेण दत्त्वार्घ्यं परमेष्ठिनः । रात्रौ सविप्रो भुञ्जीत यवान्नं सघृतं नरः ॥ ५७.७ ॥
આ જ રીતથી પરમેષ્ઠિનને અર્ઘ્ય અર્પણ કરીને, રાત્રે મનુષ્ય બ્રાહ્મણ સાથે ઘૃતયુક્ત જવનું ભોજન કરે।
Verse 8
फाल्गुनादिचतुष्के तु पायसं भोजयेच्छुचिः । शालिहोमं तु कुर्वीत कार्त्तिके तु यवैस्तथा ॥ ५७.८ ॥
ફાલ્ગુનથી શરૂ થતા ચાર માસમાં શુચિ પુરુષ પાયસ (ખીર) ભોજન કરાવે. શાલિ (ચોખા)થી હોમ કરે, અને કાર્ત્તિકમાં એ જ રીતે જવથી (હોમ કરે)।
Verse 9
आषाढादिचतुष्के तु तिलहोमं तु कारयेत् । तद्वत् तिलान्नं भुञ्जीत एष एव विधिक्रमः ॥ ५७.९ ॥
આષાઢથી શરૂ થતા ચાર માસમાં તિલ-હોમ કરાવવો જોઈએ; તેમજ તિલથી બનેલું અન્ન પણ ભોજન કરવું—આ જ વિધિ-ક્રમ છે।
Verse 10
ततः संवत्सरे पूर्णे शशिनं कृतराजतं । सितवस्त्रयुगच्छन्नं सितपुष्पानुलेपनम् । एवमेव द्विजं पूज्य ततस्तं प्रतिपादयेत् ॥ ५७.१० ॥
પછી એક વર્ષ પૂર્ણ થાય ત્યારે ચાંદીથી બનાવેલી ચંદ્ર-પ્રતિમા તૈયાર કરી, તેને બે શ્વેત વસ્ત્રોથી ઢાંકી અને શ્વેત પુષ્પોથી અનુલેપન કરવું. એ જ રીતે દ્વિજનું પૂજન કરીને પછી તે પ્રતિમા તેને અર્પણ કરવી.
Verse 11
कान्तिमानपि लोकेऽस्मिन् सर्वज्ञः प्रियदर्शनः । त्वत्प्रसादात् सोमरूपिन् नारायण नमोऽस्तु ते ॥ ५७.११ ॥
તમારા પ્રસાદથી આ લોકમાં મનુષ્ય કાંતિમાન, સર્વજ્ઞ અને પ્રિયદર્શન બને છે. હે સોમરૂપ નારાયણ, તમને નમસ્કાર છે।
Verse 12
अनेन किल मन्त्रेण दत्त्वा विप्राय वाग्यतः । दत्तमात्रे ततस्तस्मिन् कान्तिमान् जायते नरः ॥ ५७.१२ ॥
આ જ મંત્રથી વાણી-સંયમ રાખીને બ્રાહ્મણને દાન આપવાથી, દાન આપતાની સાથે જ તે પુરુષ કાંતિમાન બની જાય છે।
Verse 13
आत्रेयेणापि सोमेन कृतमेतत् पुरा नृप । तस्य व्रतान्ते सन्तुष्टः स्वयमेव जनार्दनः । यक्ष्माणमपनीयाशु अमृताख्यां कलां ददौ ॥ ५७.१३ ॥
હે રાજા, પ્રાચીન કાળમાં અત્રિવંશીય સોમએ પણ આ વ્રત કર્યું હતું. તેના વ્રતના અંતે સંતોષ પામીને સ્વયં જનાર્દને ત્વરિત યક્ષ્મા દૂર કર્યો અને ‘અમૃત’ નામની કલા અર્પી।
Verse 14
तां कलां सोमराजोऽसौ तपसा लब्धवानिति । सोमत्वं चागमत सोऽस्य ओषधीनां पतिर् बभौ ॥ ५७.१४ ॥
કહેવાય છે કે તે સોમરાજાએ તપસ્યા દ્વારા તે કલાને પ્રાપ્ત કરી; અને સોમત્વ પ્રાપ્ત કરીને તે ઔષધિઓનો અધિપતિ બન્યો।
Verse 15
द्वितीयामश्विनौ सोमभुजौ कीर्त्येते तद्दिने नृप । तौ शेषविष्णू विख्यातौ मुख्यपक्षौ न संशयः ॥ ५७.१५ ॥
હે નૃપ, દ્વિતીયા તિથિએ અશ્વિનીદેવો સોમભુજ તરીકે કીર્તિત થાય છે; તેઓ શેષ અને વિષ્ણુ તરીકે વિખ્યાત—મુખ્ય પક્ષ, નિઃસંદેહ।
Verse 16
न विष्णोर्व्यतिरिक्तं स्याद् दैवतं नृपसत्तम । नामभेदेन सर्वत्र संस्थितः परमेश्वरः ॥ ५७.१६ ॥
હે નૃપસત્તમ, વિષ્ણુથી ભિન્ન કોઈ દૈવત નથી; નામભેદથી તે પરમેશ્વર સર્વત્ર સ્થિત છે।
Inside Adhyaya 57
How it unfolds
- Where it opens
Within the Varāha–Pṛthivī upadeśa frame, the chapter shifts into a vrata-vidhi delivered through Agastya’s authoritative voice to a royal addressee, introducing “kānti” (radiance/health/beauty) as a recoverable state when life is aligned to lunar and seasonal order.
- Central event
Prescription of the Soma Kānti-vrata beginning on Kārttika śukla-dvitīyā: nakta observance, worship of Bāla-Keśava with differentiated offerings to Baladeva (feet) and Keśava (head), arghya to Soma with a specified mantra, and a year-long regimen of food/homa cycles keyed to seasonal quartets (phālgunādi, āṣāḍhādi) using payasa/śāli/yava/tila.
- Climax resolution
The etiological exemplar culminates in Soma’s cure from yakṣmā after Dakṣa’s curse through Janārdana/Nārāyaṇa’s grace, mirrored ritually by the votary’s completion of the saṃvatsara cycle and the concluding dāna: a silver moon-image and gifts to a brāhmaṇa, sealing restored kānti as a fruit of disciplined rhythm.
- Closing phalashruti
A phala-logic is implied rather than expansively enumerated: faithful completion yields kānti (bodily radiance, vigor, beauty), relief from disease/affliction (yakṣmā-model), and auspiciousness through Vaiṣṇava devotion and properly timed charity; explicit verse-style phalaśruti is not provided in the excerpt.
Geographical context
No explicit toponyms are provided in this excerpt. The setting is primarily calendrical and cosmological (Kārttika; lunar Soma; seasonal quartets phālgunādi and āṣāḍhādi), with ecological resonance through Soma’s association with oṣadhi (medicinal flora).
Tirtha focus
- Pilgrimage MeritThis adhyāya is not tirtha-centered; merit is framed as vrata-sādhana rather than place-based pilgrimage—kānti and health arise from calendrical correctness (tithi, saṃvatsara) and regulated offerings rather than from bathing/visiting a named kṣetra.
Ritual instructions
- Primary RitualSoma Kānti-vrata (Kānti-vrata) commencing on Kārttika śukla-dvitīyā with nakta discipline, Bāla-Keśava worship, Soma-arghya, and seasonally keyed homa/feeding for one year, concluding with silver-candra-dāna and brāhmaṇa-bhojana/dakṣiṇā.
- BenefitRestoration and enhancement of kānti (radiance, complexion, vitality), modeled on Soma’s recovery from yakṣmā; mitigation of disease/affliction and stabilization of well-being through disciplined alignment with lunar tithi and seasonal cycles, culminating in auspicious merit via dāna.
The narrative frame
- Varāha (primary frame) with the vrata taught through Agastya’s transmitted instruction (secondary authoritative voice).Pṛthivī (frame listener) and a royal addressee (rājendra/nṛpa) within the embedded instructional setting. · Didactic and procedural (ritual-manual register) with etiological validation: a healing myth (Soma’s yakṣmā) is used to authorize the vrata’s efficacy.
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (devotional composure) with a supporting current of Ārogya-āśā (hope for healing) and mild Adbhuta (wonder at divine restoration).
- Emotional ProgressionConcern over decline (yakṣmā/curse) → confidence through precise vidhi and calendrical order → reassurance via Soma’s exemplar → quiet fulfillment at saṃvatsara completion and dāna-based closure.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityNot place-specific; feasible as a home/temple-based vrata wherever Vaiṣṇava worship and homa (or a simplified substitute per local custom) can be performed under guidance. If performed in a temple, coordinate with priests for tithi-based scheduling and concluding dāna.
- Best SeasonKārttika (especially śukla-dvitīyā) for commencement; the observance spans a full year, with attention to phālgunādi and āṣāḍhādi seasonal segments.
- Related FestivalKārttika observances in Vaiṣṇava calendars (general Kārttika-vrata month); dvitīyā associations may be locally linked to Aśvinī-related healing motifs, though the chapter’s focus is specifically Soma Kānti-vrata.
Frequently Asked Questions
The text frames well-being and social order through disciplined observance aligned with calendrical and seasonal rhythms: regulated fasting, worship, offerings, and charitable gifting are presented as a structured means to restore “kānti,” linking personal health and social duty to cyclical terrestrial time.
The vrata begins on Kārttika śukla-dvitīyā (the bright fortnight’s second lunar day in Kārttika), includes a nightly observance (nakta), and runs for a full saṃvatsara (year). It specifies seasonal quartets: phālgunādi-catuṣka with payasa feeding and śāli-homa, Kārttika with yava offerings, and āṣāḍhādi-catuṣka with tila-homa and tila-based food.
While not explicitly ecological in modern terms, the chapter encodes an ethic of terrestrial balance by emphasizing seasonal regularity (grain/seed offerings tied to time), Soma’s identity as oṣadhīnāṃ pati (lord of medicinal plants), and the idea that health and vitality are sustained through harmonizing human practice with annual and lunar cycles.
The narrative references Agastya (as transmitter of the vrata), Soma (as exemplar), Dakṣa (as the source of the curse), Janārdana/Nārāyaṇa/Viṣṇu (as the divine agent removing yakṣmā), and the Aśvinau (named in connection with dvitīyā). A royal addressee (“rājendra,” “nṛpa”) is also invoked as the audience for the instruction.
Ask anything about Adhyaya 57 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.