Adhyaya 57: The Observance for Attaining Radiance: The Soma Kānti-Vrata

Verse 1

अगस्त्य उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि कान्तिव्रतम् अनुत्तमम् । यत्कृत्वा तु पुरा सोमः कान्तिमान् अभवत् पुनः ॥ ५७.१ ॥

અગસ્ત્યએ કહ્યું—હવે આગળ હું અનુત્તમ ‘કાન્તિ-વ્રત’નું વર્ણન કરીશ; જેને પૂર્વકાળમાં કરીને સોમ (ચંદ્ર) ફરી કાન્તિમાન થયો।

Verse 2

यक्ष्मणा दक्षशापेन पुराक्रान्तो निशाकरः । एतच्चीर्त्वा व्रतं सद्यः कान्तिमानभवत् किल ॥ ५७.२ ॥

દક્ષના શાપથી યક્ષ્મા (ક્ષય) દ્વારા પૂર્વે પીડિત નિશાકર (ચંદ્ર) એ આ વ્રત આચરીને—એવું કહેવાય છે—તત્કાળ કાન્તિ પ્રાપ્ત કરી।

Verse 3

द्वितीयायां तु राजेन्द्र कार्त्तिकस्य सिते दिने । नक्तं कुर्वीत यत्नेन अर्चयन् बलकेशवम् ॥ ५७.३ ॥

હે રાજેન્દ્ર! કાર્તિક માસના શુક્લ પક્ષની દ્વિતીયા તિથિએ, બલકેશવનું અર્ચન કરતાં, પ્રયત્નપૂર્વક ‘નક્ત’ (રાત્રિ-ભોજન નિયમ) કરવો જોઈએ।

Verse 4

बलदेवाय पादौ तु केशवाय शिरोऽर्चयेत् । एवमभ्यर्च्य मेधावी वैष्णवं रूपमुत्तमम् ॥ ५७.४ ॥

બલદેવના પાદપદ્મોનું અને કેશવના શિરનું પૂજન કરવું. આ રીતે અર્ચના કરીને મેધાવી પુરુષ પરમ વૈષ્ણવ ઉત્તમ રૂપની ઉપાસના કરે છે।

Verse 5

परस्वरूपं सोमाख्यं द्विकलं तद्दिने हि यत् । तस्यार्घं दापयेद्धीमान् मन्त्रेण परमेष्ठिनः ॥ ५७.५ ॥

તે દિવસે જે ‘પરસ્વરૂપ’ અને ‘સોમ’ નામે પ્રસિદ્ધ, દ્વિકલ (બે અંશવાળું) છે—તેના માટે ધીમાન પુરુષ પરમેષ્ઠિનના મંત્રથી અર્ઘ્ય અર્પણ કરાવવો।

Verse 6

नमोऽस्त्वमृतरूपाय सर्वौषधिनृपाय च । यज्ञलोकाधिपतये सोमाय परमात्मने ॥ ५७.६ ॥

અમૃતસ્વરૂપ, સર્વ ઔષધિઓના નૃપ, યજ્ઞલોકના અધિપતિ—પરમાત્મા સોમને નમસ્કાર।

Verse 7

अनेनैव च मार्गेण दत्त्वार्घ्यं परमेष्ठिनः । रात्रौ सविप्रो भुञ्जीत यवान्नं सघृतं नरः ॥ ५७.७ ॥

આ જ રીતથી પરમેષ્ઠિનને અર્ઘ્ય અર્પણ કરીને, રાત્રે મનુષ્ય બ્રાહ્મણ સાથે ઘૃતયુક્ત જવનું ભોજન કરે।

Verse 8

फाल्गुनादिचतुष्के तु पायसं भोजयेच्छुचिः । शालिहोमं तु कुर्वीत कार्त्तिके तु यवैस्तथा ॥ ५७.८ ॥

ફાલ્ગુનથી શરૂ થતા ચાર માસમાં શુચિ પુરુષ પાયસ (ખીર) ભોજન કરાવે. શાલિ (ચોખા)થી હોમ કરે, અને કાર્ત્તિકમાં એ જ રીતે જવથી (હોમ કરે)।

Verse 9

आषाढादिचतुष्के तु तिलहोमं तु कारयेत् । तद्वत् तिलान्नं भुञ्जीत एष एव विधिक्रमः ॥ ५७.९ ॥

આષાઢથી શરૂ થતા ચાર માસમાં તિલ-હોમ કરાવવો જોઈએ; તેમજ તિલથી બનેલું અન્ન પણ ભોજન કરવું—આ જ વિધિ-ક્રમ છે।

Verse 10

ततः संवत्सरे पूर्णे शशिनं कृतराजतं । सितवस्त्रयुगच्छन्नं सितपुष्पानुलेपनम् । एवमेव द्विजं पूज्य ततस्तं प्रतिपादयेत् ॥ ५७.१० ॥

પછી એક વર્ષ પૂર્ણ થાય ત્યારે ચાંદીથી બનાવેલી ચંદ્ર-પ્રતિમા તૈયાર કરી, તેને બે શ્વેત વસ્ત્રોથી ઢાંકી અને શ્વેત પુષ્પોથી અનુલેપન કરવું. એ જ રીતે દ્વિજનું પૂજન કરીને પછી તે પ્રતિમા તેને અર્પણ કરવી.

Verse 11

कान्तिमानपि लोकेऽस्मिन् सर्वज्ञः प्रियदर्शनः । त्वत्प्रसादात् सोमरूपिन् नारायण नमोऽस्तु ते ॥ ५७.११ ॥

તમારા પ્રસાદથી આ લોકમાં મનુષ્ય કાંતિમાન, સર્વજ્ઞ અને પ્રિયદર્શન બને છે. હે સોમરૂપ નારાયણ, તમને નમસ્કાર છે।

Verse 12

अनेन किल मन्त्रेण दत्त्वा विप्राय वाग्यतः । दत्तमात्रे ततस्तस्मिन् कान्तिमान् जायते नरः ॥ ५७.१२ ॥

આ જ મંત્રથી વાણી-સંયમ રાખીને બ્રાહ્મણને દાન આપવાથી, દાન આપતાની સાથે જ તે પુરુષ કાંતિમાન બની જાય છે।

Verse 13

आत्रेयेणापि सोमेन कृतमेतत् पुरा नृप । तस्य व्रतान्ते सन्तुष्टः स्वयमेव जनार्दनः । यक्ष्माणमपनीयाशु अमृताख्यां कलां ददौ ॥ ५७.१३ ॥

હે રાજા, પ્રાચીન કાળમાં અત્રિવંશીય સોમએ પણ આ વ્રત કર્યું હતું. તેના વ્રતના અંતે સંતોષ પામીને સ્વયં જનાર્દને ત્વરિત યક્ષ્મા દૂર કર્યો અને ‘અમૃત’ નામની કલા અર્પી।

Verse 14

तां कलां सोमराजोऽसौ तपसा लब्धवानिति । सोमत्वं चागमत सोऽस्य ओषधीनां पतिर् बभौ ॥ ५७.१४ ॥

કહેવાય છે કે તે સોમરાજાએ તપસ્યા દ્વારા તે કલાને પ્રાપ્ત કરી; અને સોમત્વ પ્રાપ્ત કરીને તે ઔષધિઓનો અધિપતિ બન્યો।

Verse 15

द्वितीयामश्विनौ सोमभुजौ कीर्त्येते तद्दिने नृप । तौ शेषविष्णू विख्यातौ मुख्यपक्षौ न संशयः ॥ ५७.१५ ॥

હે નૃપ, દ્વિતીયા તિથિએ અશ્વિનીદેવો સોમભુજ તરીકે કીર્તિત થાય છે; તેઓ શેષ અને વિષ્ણુ તરીકે વિખ્યાત—મુખ્ય પક્ષ, નિઃસંદેહ।

Verse 16

न विष्णोर्व्यतिरिक्तं स्याद् दैवतं नृपसत्तम । नामभेदेन सर्वत्र संस्थितः परमेश्वरः ॥ ५७.१६ ॥

હે નૃપસત્તમ, વિષ્ણુથી ભિન્ન કોઈ દૈવત નથી; નામભેદથી તે પરમેશ્વર સર્વત્ર સ્થિત છે।