Adhyaya 51: Recollection of the Dharaṇī-vrata and the Agastya–Bhadrāśva Dialogue on Liberation
Dharaṇīvrata-smṛtiḥ, Agastya-bhadrāśva-saṃvādaḥ
Ethical-Discourse (mokṣa-dharma framed through allegorical cosmology)
દુર્વાસાએ પરમ ધરણિ-વ્રત વિષે કહ્યા પછી વરાહ ફરી ઉપદેશ આપે છે. તેઓ સત્યતપા પુષ્પભદ્રા નદી પાસે હિમવત્ પ્રદેશમાં, ચિત્રાશિલા શિલા અને ભદ્રવટ વડવૃક્ષની નજીક ગયાનું વર્ણન કરે છે. પૃથ્વી કહે છે કે અનેક કલ્પો સુધી આ પ્રાચીન વ્રત આચર્યું છતાં તે ભૂલી ગઈ હતી; વરાહની કૃપાથી તેને જાતિસ્મરતા પ્રાપ્ત થઈ સ્મૃતિ પાછી આવે છે અને અગસ્ત્યના ભદ્રાશ્વ રાજા પાસે પુનરાગમન વિશે પૂછે છે. વરાહ કહે છે—ભદ્રાશ્વે અગસ્ત્યનું સન્માન કરી પૂછ્યું કે કર્મબંધન અને સંસાર કેવી રીતે કપાય, તથા દેહવંત અને અદેહ અવસ્થાઓમાં શોકથી કેવી રીતે બચવું. અગસ્ત્ય રૂપકકથા શરૂ કરે છે: એક ગોપાલ-રાજા સમુદ્ર પાસે જઈ સર્પોથી ભરેલા વનમાં પ્રવેશે છે અને ત્રિવર્ણ તથા અનેક સત્તાઓથી ઘેરાઈ જાય છે—આ ગુણો/તત્ત્વો અને દેહબંધનની ગૂંથણનું સૂચન છે, મુક્તિ-ઉપદેશની ભૂમિકા।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 51
Verse 1
श्रीवराह उवाच । श्रुत्वा दुर्वाससो वाक्यं धरणीव्रतमुत्तमम् । ययौ सत्यतपाः सद्यो हिमवत्पार्श्वमुत्तमम् ॥ ५१.१ ॥
શ્રીવરાહ બોલ્યા—દુર્વાસાના વચનોથી ધરણી-વ્રત નામના ઉત્તમ વ્રતને સાંભળી સત્યતપા તત્કાળ હિમવત્ (હિમાલય)ના સર્વોત્તમ સાન્નિધ્ય તરફ ગયો.
Verse 2
पुष्पभद्रा नदी यत्र शिला चित्रशिला तथा । वटो भद्रवटो यत्र तत्र तस्याश्रमो बभौ । तत्रोपरि महत्तस्य चरितं सम्भविष्यति ॥ ५१.२ ॥
જ્યાં પુષ્પભદ્રા નદી છે અને શિલા તથા ચિત્રશિલા નામના પથ્થરો છે; જ્યાં ભદ્રવટ નામનું વડનું વૃક્ષ છે—ત્યાં જ તેનું આશ્રમ સ્થાપિત થયું. એ જ સ્થાને તેના મહાન ચરિત્રની વિશાળ ઘટના બનશે.
Verse 3
धरण्युवाच । बहुकल्पसहस्राणि व्रतस्यास्य सनातन । मया कृतस्य तपस्तन्मया विस्मृतं प्रभो ॥ ५१.३ ॥
ધરણી બોલી—હે સનાતન પ્રભુ, અનેક સહસ્ર કલ્પો સુધી આ પ્રાચીન વ્રત સંબંધે મેં કરેલું તપ મને વિસ્મૃત થઈ ગયું છે.
Verse 4
इदानीं त्वत्प्रसादेन स्मरणं प्राक्तनं मम । जातं जातिस्मरा चास्मि विषोका परमेश्वर ॥ ५१.४ ॥
હવે તમારા પ્રસાદથી મારી પૂર્વસ્મૃતિ જાગી છે. હે પરમેશ્વર, હું જાતિસ્મરા બની છું અને શોકરહિત થઈ છું.
Verse 5
यदि नाम परं देव कौतुकं हृदि वर्तते । अगस्त्यः पुनरागत्य भद्राश्वस्य निवेशनम् । यच्चकार स राजा च तन्ममाचक्ष्व भूधर ॥ ५१.५ ॥
હે પરમ દેવ, જો તમારા હૃદયમાં કૌતુક હોય, તો હે ભૂધર, કહો—અગસ્ત્ય ભદ્રાશ્વના નિવાસે ફરી આવીને શું કર્યું અને તે રાજાએ પણ શું કર્યું।
Verse 6
श्रीवराह उवाच । प्रत्यागतं ऋषिं दृष्ट्वा भद्राश्वः श्वेतवाहनः । वरासनगतं दृष्ट्वा कृत्वा पूजां विशेषतः । अपृच्छन् मोक्षधर्माख्यं प्रश्नं सकलधारिणि ॥ ५१.६ ॥
શ્રીવરાહ બોલ્યા—પરત આવેલા ઋષિને જોઈ શ્વેતવાહન ભદ્રાશ્વે તેમને ઉત્તમ આસન પર બિરાજમાન જોયા; વિશેષ પૂજા કરીને, હે સર્વધારિણિ, તેણે ‘મોક્ષધર્મ’ નામનો પ્રશ્ન પૂછ્યો।
Verse 7
भद्राश्व उवाच । भगवन् कर्मणा केन छिद्यते भवसंसृतिः । किं वा कृत्वा न शोचन्ति मूर्तामूर्तोपपत्तिषु ॥ ५१.७ ॥
ભદ્રાશ્વ બોલ્યો—હે ભગવન, કયા કર્મથી ભવસંસૃતિ છિન્ન થાય છે? અથવા શું કરવાથી જીવો મૂર્ત-અમૂર્ત ઉપપત્તિઓમાં શોક કરતા નથી?
Verse 8
अगस्त्य उवाच । शृणु राजन् कथां दिव्यां दूरासन्नव्यवस्थिताम् । दृश्यादृश्यविभागोत्थां समाहितमना नृप ॥ ५१.८ ॥
અગસ્ત્ય બોલ્યા—હે રાજન, દૂર અને નજીકમાં સ્થિત, દૃશ્ય-અદૃશ્ય વિભાગમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી આ દિવ્ય કથા સાંભળો; હે નૃપ, મનને એકાગ્ર રાખો।
Verse 9
नाहो न रात्रिर्न दिशोऽदिशश्च न द्यौर्न देवा न दिनं न सूर्यः । तस्मिन् काले पशुपालेति राजा स पालयामास पशूननेकान् ॥ ५१.९ ॥
ત્યાં ન દિવસ હતો, ન રાત્રિ; ન દિશાઓ હતી, ન વિદિશાઓ; ન સ્વર્ગ હતું, ન દેવતાઓ; ન દિવસનો પ્રકાશ, ન સૂર્ય. તે સમયે ‘પશુપાલ’ નામનો રાજા અનેક પશુઓનું પાલન-રક્ષણ કરતો હતો।
Verse 10
तान् पालयन् स कदाचिद् दिदृक्षुः पूर्वं समुद्रं च जगाम तूर्णम् । अनन्तपारस्य महोदधेस्तु तीरे वनं तत्र वसन्ति सर्पाः ॥ ५१.१० ॥
તેમનું પાલન કરતાં તે એક વખત પૂર્વ સમુદ્ર જોવા ઇચ્છીને ઝડપથી ત્યાં ગયો. અનંત પારવાળા મહાસાગરના કિનારે એક વન છે; ત્યાં સર્પો વસે છે.
Verse 11
अष्टौ द्रुमाः कामवहा नदी च तुर्यक् चोर्ध्वं बभ्रमुस्तत्र चान्ये । पञ्च प्रधानाः पुरुषास्तथैकां स्त्रियं बिभ्रते तेजसा दीप्यमानाम् ॥ ५१.११ ॥
આઠ કામના પૂરી કરનાર વૃક્ષો, એક નદી, ચોથી ગતિથી ચાલતા જીવો, અને અન્ય ઊર્ધ્વગામી—ત્યાં ભ્રમણ કરતા હતા. અને પાંચ મુખ્ય પુરુષો તેજથી દીપ્ત એક જ સ્ત્રીને ધારણ કરતા હતા.
Verse 12
सा अपि स्त्री स्वे वक्षसि धारयन्ती सहस्रसूर्यप्रतिमं विशालम् । तस्याधरस्त्रिर्विकारस्त्रिवर्ण-स्तं राजानं पश्य परिभ्रमन्तम् ॥ ५१.१२ ॥
એ સ્ત્રી પણ પોતાના વક્ષસ્થળ પર સહસ્ર સૂર્ય સમાન વિશાળ વસ્તુ ધારણ કરતી હતી. ત્રિવિધ વિકાર અને ત્રિવર્ણ અધર ધરાવતો તે રાજા પરિભ્રમણ કરે છે—તેને જો.
Verse 13
तूष्णीम्भूता मृतकल्पा इवासन् नृपोऽप्यसौ तद्वनं संविवेश । तस्मिन् प्रविष्टे सर्व एते विविशु-र्भयादैक्यं गतवन्तः क्षणेन ॥ ५१.१३ ॥
તેઓ મૌન થઈ ગયા, જાણે મૃત સમાન. તે રાજા પણ તે વનમાં પ્રવેશ્યો. તે પ્રવેશતાં જ તેઓ બધા પણ ભયથી ક્ષણમાં એકરૂપ થઈ અંદર ગયા.
Verse 14
तैः सर्पैः स नृपो दुर्विनीतैः संवेष्टितो दस्युभिश्चिन्तयानः । कथं चैतेन भविष्यन्ति येन कथं चैते संसृताः सम्भवेयुः ॥ ५१.१४ ॥
દુર્વિનીત સર્પો અને દસ્યુઓથી ઘેરાયેલો તે રાજા ચિંતિત થઈ વિચારે છે—“આ લોકો તેના કારણે કેવી રીતે ટકી રહેશે? અને સંસારચક્રમાં ફસાયેલા આ લોકો કેવી રીતે શુભ પરિણામ પામશે?”
Verse 15
एवं राज्ञश्चिन्तयतस्त्रिवर्णः पुरुषः परः । श्वेतं रक्तं तथा कृष्णं त्रिवर्णं धारयन्नरः ॥ ५१.१५ ॥
રાજા આમ વિચારતો હતો ત્યારે એક પરાત્પર ત્રિવર્ણ પુરુષ પ્રગટ થયો—જે શ્વેત, રક્ત તથા કૃષ્ણ એમ ત્રિવર્ણ ધારણ કરતો નર હતો।
Verse 16
सा संज्ञां कृतवान् मह्यमपरोऽथ क्व यास्यसि । एवं तस्य ब्रुवाणस्य महन्नाम व्यजायत ॥ ५१.१६ ॥
“તેણે મારા માટે એક સંજ્ઞા (નામ) નક્કી કરી છે; તો હવે બીજો ક્યાં જશે?” એમ બોલતાં બોલતાં એક મહાન નામ પ્રગટ થયું।
Verse 17
तेनापि राजा संवृतः स बुध्यस्वेति चाब्रवीत् । एवमुक्ते ततः स्त्री तु तं राजानं रुरोध ह ॥ ५१.१७ ॥
એથી પણ રાજા રોકાઈ ગયો; અને તેણે કહ્યું, “બુધ્યસ્વ—સપષ્ટ રીતે સમજો.” એમ કહ્યા પછી તે સ્ત્રીએ રાજાને અટકાવ્યો।
Verse 18
मायाततं तं मा भैष्ट ततोऽन्यः पुरुषो नृपम् । संवेष्ट्य स्थितवान् वीरस्ततः सर्वेश्वरेश्वरः ॥ ५१.१८ ॥
“માયાથી વિસ્તરાવાયેલ તે પ્રપંચથી ભય ન રાખો.” ત્યાર પછી બીજો પુરુષ—વીર, સર્વેશ્વરોનો ઈશ્વર—રાજાને ઘેરીને (રક્ષા કરીને) ત્યાં ઊભો રહ્યો।
Verse 19
ततोऽन्ये पञ्च पुरुषा आगत्य नृपसत्तमम् । संविष्ट्य संस्थिताः सर्वे ततो राजा विरोधितः ॥ ५१.१९ ॥
પછી બીજા પાંચ પુરુષો આવી ઉત્તમ રાજાને ઘેરીને અંદર પ્રવેશી પોતાના સ્થાને ઊભા રહ્યા; ત્યાર પછી રાજાનો વિરોધ થયો।
Verse 20
रुद्धे राजनि ते सर्वे एकीभूतास्तु दस्यवः । मथितुं शस्त्रमादाय लीना अन्योन्यं ततो भयात् ॥ ५१.२० ॥
રાજા રોકાઈ ગયો ત્યારે તે બધા દસ્યુઓ એક થઈ ગયા. પ્રહાર કરવા શસ્ત્રો લઈને, ભયથી પછી એકબીજામાં છુપાઈ ગયા.
Verse 21
तैर्लीनैर्नृपतेर्वेश्म बभौ परमशोभनम् । अन्येषामपि पापानां कोटिः साग्राभवन्नृप ॥ ५१.२१ ॥
તેઓ લીન થઈ જતાં રાજાનું મહેલ અત્યંત શોભન બન્યું. અને હે નૃપ, અન્ય પાપોની પણ એક કરોડ સંખ્યા શેષসহ નષ્ટ થઈ ગઈ.
Verse 22
गृहे भूसलिलं वह्निः सुखशीतश्च मारुतः । सावकाशानि शुभ्राणि पञ्चैकॊनगुणानि च ॥ ५१.२२ ॥
ઘરમાં પૃથ્વી અને જળ, અગ્નિ, તથા સુખદ અને શીતળ વાયુ છે; અને આકાશસંબંધિત શુભ્ર, પવિત્ર અવકાશ પણ છે—આ રીતે ગુણ પાંચ, અને એક ઓછું ગણતરીરૂપ પણ કહેવાયું છે.
Verse 23
एकैव तेषां सुचिरं संवेष्ट्यासज्यसंस्थिता । एवं स पशुपालोऽसौ कृतवानञ्जसा नृप ॥ ५१.२३ ॥
તેમની સાથે ચોંટીને અને બંધાઈ રહી તે એકલી જ લાંબા સમય સુધી સ્થિર રહી. આ રીતે, હે નૃપ, તે પશુપાલકે તે કાર્ય સહેલાઈથી કરી બતાવ્યું.
Verse 24
तस्य तल्लाघवं दृष्ट्वा रूपं च नृपतेर्मृधे । त्रिवर्णः पुरुषो राजन्नब्रवीद्राजसत्तमम् ॥ ५१.२४ ॥
તેની તે ચપળતા અને યુદ્ધમાં રાજાનું રૂપ જોઈને, હે રાજન, ત્રિવર્ણ પુરુષે રાજસત્તમને કહ્યું.
Verse 25
त्वत्पुत्रोऽस्मि महाराज ब्रूहि किं करवाणि ते । अस्माभिर्बन्धुमिच्छद्भिर्भवन्तं निश्चयः कृतः ॥ ५१.२५ ॥
હે મહારાજ, હું તમારો પુત્ર છું; કહો, હું તમારા માટે શું કરું? બંધુ ઇચ્છતા અમે તમને જ પસંદ કરવાનો નિશ્ચય કર્યો છે।
Verse 26
यदि नाम कृताः सर्वे वयं देव पराजिताः । एवमेव शरीरेषु लीनास्तिष्ठाम पार्थिव ॥ ५१.२६ ॥
હે દેવ, જો અમે સર્વે પરાજિત કરાયા હોઈએ તો પણ; હે પાર્થિવ, અમે એ જ રીતે શરીરોમાં લીન થઈને સ્થિત રહીશું।
Verse 27
मर्य्येके तव पुत्रत्वं गते सर्वेषु सम्भवः । एवमुक्तस्ततो राजा तं नरं पुनरब्रवीत् ॥ ५१.२७ ॥
કેટલાકે ખરેખર તમારું પુત્રત્વ પ્રાપ્ત કર્યું છે; અને તે સર્વમાં પસાર થયા પછી ફરી જન્મની સંભાવના રહે છે। એમ કહેવાતા રાજાએ તે પુરુષને ફરી કહ્યું।
Verse 28
पुत्रो भवति मे कर्त्ता अन्येषामपि सत्तम । युष्मत्सुखैर्नरैर्भावैर्नाहं लिप्ये कदाचन ॥ ५१.२८ ॥
હે સત્તમ, મારો પુત્ર અન્ય માટે પણ કર્તા બને છે; પરંતુ તમારા સુખોથી ઉત્પન્ન માનવીય ભાવો અને સ્થિતિઓથી હું કદી લિપ્ત થતો નથી।
Verse 29
एवमुक्त्वा स नृपतिस्तमात्मजमथाकरॊत् । तैर्विमुक्तः स्वयं तेषां मध्ये स विरराम ह ॥ ५१.२९ ॥
એમ કહી તે નૃપતિએ પછી પોતાના પુત્ર અંગેનું કર્તવ્ય કર્યું. તેમના દ્વારા મુક્ત થઈ તે પોતે તેમની વચ્ચે વિશ્રામ પામ્યો।
Frequently Asked Questions
The chapter frames liberation inquiry (mokṣa-dharma) through Bhadrāśva’s questions to Agastya about how karmic action is severed and grief is avoided across states of embodiment. Agastya’s opening allegory—figures enveloping the king—functions as a model for how the person becomes bound by interrelated forces (often read as guṇas/elements and psychosomatic constituents), implying that discernment and disciplined conduct are prerequisites for release.
No explicit tithi, lunar phase, month, or seasonal timing is stated in the provided verses. Chronology is expressed instead through expansive temporal language (bahu-kalpa-sahasrāṇi) indicating repeated cycles across kalpas.
Environmental emphasis appears through the Dharaṇī-vrata frame: Pṛthivī’s vow is positioned as an ‘uttama’ practice tied to Earth (Dharaṇī) and remembered as a long-duration stewardship ethic. The narrative’s detailed placement in river, mountain, banyan, and coastal-forest ecologies foregrounds landscapes as moral-pedagogical settings, supporting a reading of terrestrial care as integral to dharma and memory of cosmic order.
The chapter references the sage Durvāsas (as prior speaker), Satyatapās (as an ascetic moving to Himavat), the sage Agastya (as instructor), and King Bhadrāśva Śvetavāhana (as royal interlocutor). No extended genealogy is supplied in the excerpt, but the king–sage instructional setting reflects a standard Purāṇic courtly pedagogy.