Adhyaya 50: The Procedure for the Dharaṇī Vow (Kārtika Dvādaśī Observance)

Verse 1

दुर्वासा उवाच । गत्वा तु पुष्करं तीर्थमगस्त्यो मुनिपुङ्गवः । कार्तिक्यामाजगामाशु पुनर्भद्राश्वमन्दिरम् ॥ ५०.१ ॥

દુર્વાસાએ કહ્યું— મુનિપુંગવ અગસ્ત્ય પુષ્કર તીર્થમાં જઈ કાર્તિક માસમાં ત્વરાથી ફરી ભદ્રાશ્વના મંદિરે આવ્યા.

Verse 2

तमागतं मुनिं प्रेक्ष्य राजा परमधार्मिकः । अर्घपाद्यादिभिः पूज्य कृतासनपरिग्रहम् । उवाच हर्षितो राजा तमृषिं संहितव्रतम् ॥ ५०.२ ॥

આવેલા મુનિને જોઈ પરમ ધાર્મિક રાજાએ અર્ઘ્ય, પાદ્ય વગેરે અર્પણ કરીને પૂજા કરી; આસન ગોઠવી યોગ્ય আতિથ્યથી તેમનું સ્વાગત કર્યું. પછી હર્ષિત રાજાએ સંયમિત વ્રતવાળા તે ઋષિને સંબોધ્યો.

Verse 3

राजोवाच । भगवन् कथितं पूर्वं त्वया ऋषिवरोत्तम । द्वादश्याश्वयुजे मासि विधानं तत् कृतं मया । इदानीं कार्तिके मासि यत् स्यात् पुण्यं वदस्व मे ॥ ५०.३ ॥

રાજાએ કહ્યું—હે ભગવન્, હે ઋષિવરોત્તમ! તમે અગાઉ આશ્વયુજ માસની દ્વાદશીનું વિધાન કહ્યું હતું; તે મેં કર્યું. હવે કાર્તિક માસમાં જે પુણ્ય થાય તે મને કહો.

Verse 4

अगस्त्य उवाच । शृणु राजन् महाबाहो कार्तिके मासि द्वादशीम् । उपोष्य विधिना येन यच्चास्याः प्राप्यते फलम् ॥ ५०.४ ॥

અગસ્ત્યે કહ્યું—હે રાજન, મહાબાહો! કાર્તિક માસની દ્વાદશી વિષે સાંભળો; વિધિપૂર્વક ઉપવાસ કરવાથી અને આ વ્રતથી જે ફળ પ્રાપ્ત થાય છે, તે હું કહું છું.

Verse 5

प्राग्विधानॆन संकल्प्य तद्वत् स्नानं तु कारयेत् । विभुमेवर्चयेद् देवं नारायणमकल्मषम् ॥ ५०.५ ॥

પૂર્વવિધાન મુજબ સંકલ્પ કરીને, તે જ રીતે સ્નાન કરવું; અને માત્ર સર્વવ્યાપી દેવ—નિર્મળ નારાયણ—ની જ પૂજા કરવી.

Verse 6

नमः सहस्रशिरसे शिरः सम्पूजयेद्धरेः । पुरुषायेति च भुजौ कण्ठं वै विश्वरूपिणे । ज्ञानास्त्रायेति चास्त्राणि श्रीवत्साय तथा उरः ॥ ५०.६ ॥

‘નમઃ સહસ્રશિરસે’ મંત્રથી હરિના શિરનું સમ્યક્ પૂજન કરવું; ‘પુરુષાય’થી ભુજાઓનું; ‘વિશ્વરૂપિણે’થી કણ્ઠનું; ‘જ્ઞાનાસ્ત્રાય’થી અસ્ત્રોનું; અને ‘શ્રીવત્સાય’થી તેમ જ ઉરઃસ્થળનું પૂજન કરવું.

Verse 7

जगद्ग्रसिष्णवे पूज्य उदरं दिव्यमूर्तये । कटिं सहस्रपादाय पादौ देवस्य पूजयेत् ॥ ५०.७ ॥

‘જગદ્ગ્રસિષ્ણવે’ માટે ઉદરનું પૂજન કરવું; ‘દિવ્યમૂર્તયે’ માટે કટિનું; અને ‘સહસ્રપાદાય’ માટે દેવના પાદોનું પૂજન કરવું.

Verse 8

अनुलोमेन देवेशं पूजयित्वा विचक्षणः । नमो दामोदरायेति सर्वाङ्गं पूजयेद्धरेः ॥ ५०.८ ॥

યોગ્ય ક્રમથી દેવેશની પૂજા કરીને વિવેકી સાધકે “નમો દામોદરાય” મંત્ર ઉચ્ચારી હરિના સર્વ અંગોની પૂજા કરવી।

Verse 9

एवं सम्पूज्य विधिना तस्याग्रे चतुरो घटान् । स्थापयेद्रत्नगर्भांस्तु सितचन्दनचर्चितान् ॥ ५०.९ ॥

આ રીતે વિધિપૂર્વક પૂજા કરીને, તેની સામે ચાર ઘટ સ્થાપિત કરવા—રત્નોથી ભરપૂર અને સફેદ ચંદનથી લિપ્ત।

Verse 10

स्रग्दामबद्धग्रीवांस्तु सितवस्त्रावगुण्ठितान् । स्थापितान् ताम्रपात्रैस्तु तिलपूर्णैः सकाञ्चनैः ॥ ५०.१० ॥

જેનાં ગળાંમાં માળા-હાર બંધાયેલા હોય અને સફેદ વસ્ત્રથી ઢાંકેલા હોય—તેમને તલથી ભરેલા તાંબાના પાત્રો સાથે, સોનાસહિત, સ્થાપિત કરવું।

Verse 11

चत्वारः सागराश्चैव कल्पिता राजसत्तम । तन्मध्ये प्राग्विधानॆन सौवर्णं स्थापयेद्धरिम् । योगीश्वरं योगनिद्रां चरन्तं पीतवाससम् ॥ ५०.११ ॥

હે રાજશ્રેષ્ઠ! (આ વ્યવસ્થામાં) ચાર સાગરો કલ્પિત થાય છે. તેમના મધ્યમાં, પૂર્વવિધિ મુજબ, સુવર્ણમય હરિને સ્થાપિત કરવો—યોગીઓના ઈશ્વર, યોગનિદ્રામાં સ્થિત અને પીતાંબરધારી।

Verse 12

तमप्येवं तु सम्पूज्य जागरं तत्र कारयेत् । कुर्याच्च वैष्णवं यज्ञं यजेद् योगीश्वरं हरिम् ॥ ५०.१२ ॥

તેમને પણ આ રીતે વિધિપૂર્વક પૂજીને, ત્યાં જાગરણ કરાવવું; અને વૈષ્ણવ યજ્ઞ કરવો—યોગીશ્વર હરિની આરાધના કરતાં।

Verse 13

षोडशारे तथा चक्रे राजभिर्बहुभिः कृते । एवं कृत्वा प्रभाते तु ब्राह्मणाय च दापयेत् ॥ ५०.१३ ॥

ઘણા રાજાઓએ બનાવેલું સોળ આરીવાળું ચક્ર; એમ તૈયાર કરીને પ્રભાતે બ્રાહ્મણને દાન અપાવવું જોઈએ.

Verse 14

चत्वारः सागराः देयाश्चतुर्णां पञ्चमस्य ह । योगीश्वरं तु सम्पूर्णं दापयेत् प्रयतः शुचिः ॥ ५०.१४ ॥

ચાર ‘સાગર’ દાન આપવા જોઈએ; અને તે ચારના પાંચમા રૂપે, શુચિ અને નિયમિત વ્યક્તિએ પૂર્ણ ‘યોગીશ્વર’નું દાન કરાવવું જોઈએ.

Verse 15

वेदाध्ये तु समं दत्तं द्विगुणं तद्विदे तथा । आचार्ये पञ्चरात्राणां सहस्रगुणितं भवेत् ॥ ५०.१५ ॥

વેદાધ્યયનમાં લાગેલા વ્યક્તિને આપેલું દાન સમફળ આપે છે; વેદતત્ત્વ જાણનારને આપીએ તો દ્વિગુણ ફળ; અને પાંચારાત્ર પરંપરાના આચાર્યને આપેલું દાન સહસ્રગુણિત કહેવાય છે.

Verse 16

यस्त्विमं सरहस्यं तु समन्त्रं चोपपादयेत् । विधानं तस्य वै दत्तं कोटिकोटिगुणोत्तरम् ॥ ५०.१६ ॥

જે આ ઉપદેશને રહસ્યসহ અને મંત્રসহ વિધિપૂર્વક સ્થાપિત/પ્રદાન કરે છે, તેના માટે આ વિધાનદાન કરોડે કરોડ ગુણ ઉત્તમ ફળ આપનારું બને છે.

Verse 17

गुरवे सति यस्त्वन्यमाश्रयेत् पूजयेत् कुधीः । स दुर्गतिमवाप्नोति दत्तमस्य च निष्फलम् । प्रयत्नेन गुरौ पूर्वं पश्चादन्यस्य दापयेत् ॥ ५०.१७ ॥

ગુરુ હાજર હોય ત્યારે જે મૂર્ખ અન્યનો આશ્રય લઈને તેને પૂજે છે, તે દુર્ગતિ પામે છે અને તેને આપેલું દાન નિષ્ફળ બને છે. તેથી પ્રયત્નપૂર્વક પહેલાં ગુરુને, પછી અન્યને અર્પણ કરાવવું જોઈએ.

Verse 18

अविद्यो वा सविद्यो वा गुरुरेव जनार्दनः । मार्गस्थो वाप्यमार्गस्थो गुरुरेव परा गतिः ॥ ५०.१८ ॥

ગુરુ અજ્ઞાની હોય કે જ્ઞાની, ગુરુ જ જનાર્દન છે. તેઓ માર્ગસ્થ હોય કે અમાર્ગસ્થ, ગુરુ જ પરમ ગતિ/આશ્રય છે.

Verse 19

प्रतिपद्य गुरुं यस्तु मोहाद् विप्रतिपद्यते । स जन्मकोटि नरके पच्यते पुरुषाधमः ॥ ५०.१९ ॥

જે ગુરુને સ્વીકારી પછી મોહવશ તેના વિરુદ્ધ વર્તે છે, તે પુરુષાધમ કરોડ જન્મો સુધી નરકમાં દહે છે.

Verse 20

एवं दत्त्वा विधानॆन द्वादश्यां विष्णुमर्च्य च । विप्राणां भोजनं कुर्याद् यथाशक्त्या सदक्षिणम् ॥ ५०.२० ॥

આ રીતે વિધાન મુજબ દાન આપી અને દ્વાદશીએ વિષ્ણુનું અર્ચન કરીને, પોતાની શક્તિ મુજબ દક્ષિણાસહ વિદ્વાન બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું જોઈએ.

Verse 21

धरणीव्रतमेतद्धि पुरा कृत्वा प्रजापतिः । प्रजापत्यं तथा लेभे मुक्तिं ब्रह्म च शाश्वतम् ॥ ५०.२१ ॥

કારણ કે પ્રાચીન કાળમાં પ્રજાપતિએ આ ધરણી-વ્રત કરીને પ્રજાપત્ય પદ મેળવ્યું અને સાથે મુક્તિ તથા શાશ્વત બ્રહ્મને પણ પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 22

युवनाश्वोऽपि राजर्षिरनेन विधिना पुरा । मन्धातारं सुतं लेभे परं ब्रह्म च शाश्वतम् ॥ ५०.२२ ॥

પૂર્વકાળમાં રાજર્ષિ યુવનાશ્વે પણ આ જ વિધાનથી મંધાતા નામનો પુત્ર મેળવ્યો અને પરમ, શાશ્વત બ્રહ્મને પણ પ્રાપ્ત કર્યો.

Verse 23

तथा च हैहयो राजा कृतवीर्यो नराधिपः । कार्त्तवीर्यं सुतं लेभे परं ब्रह्म च शाश्वतम् ॥ ५०.२३ ॥

આ રીતે હૈહય રાજા કૃતવીર્ય, નરાધિપ, કાર્ત્તવીર્ય નામનો પુત્ર પ્રાપ્ત કર્યો અને પરમ, શાશ્વત બ્રહ્મને પણ પ્રાપ્ત થયો।

Verse 24

शकुन्तला अप्येवमेव तपश्चीर्त्वा महामुने । लेभे शाकुन्तलं पुत्रं दौष्यन्तिं चक्रवर्तिनम् ॥ ५०.२४ ॥

હે મહામુને! શકુંતલાએ પણ આ જ રીતે તપ કર્યું અને શાકુંતલ નામનો પુત્ર—દૌષ્યંતિ ચક્રવર્તી—પ્રાપ્ત કર્યો।

Verse 25

तथा पौराणराजानो वेदोक्ताश्चक्रवर्तिनः । अनेन विधिना प्राप्ताश्चक्रवर्तित्वमुत्तमम् ॥ ५०.२५ ॥

તેમજ પુરાણપ્રસિદ્ધ રાજાઓ, જેમને વેદમાં ચક્રવર્તી કહેવાયા છે, તેમણે આ વિધિ દ્વારા ઉત્તમ ચક્રવર્તિત્વ પ્રાપ્ત કર્યું।

Verse 26

धरण्याऽपि पाताले मग्नया चरितं पुरा । व्रतमेतत् ततो नाम्ना धरणीव्रतमुत्तमम् ॥ ५०.२६ ॥

પાતાળમાં ડૂબેલી ધરણી દેવીના પ્રાચીન ચરિત્ર સાથે જોડાયેલું આ વ્રત છે; તેથી નામથી આ ઉત્તમ ‘ધરણી-વ્રત’ કહેવાય છે।

Verse 27

समाप्तेऽस्मिन् धरा देवी हरिणा क्रोधरूपिणा । उद्धृता अद्यापि तुष्टेन स्थापिताऽ नौरिवाम्भसि ॥ ५०.२७ ॥

આ પ્રસંગ પૂર્ણ થતાં ક્રોધરૂપ ધારણ કરનાર હરિએ ધરા દેવીને ઉદ્ધર્યા; અને પ્રસન્ન થઈ આજે પણ તેને જળમાં નૌકાની જેમ સ્થિર રાખી છે।

Verse 28

धरणीव्रतमेतद्धि कीर्तितं ते मया मुने । य इदं शृणुयाद् भक्त्या यश्च कुर्यान्नरोत्तमः । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् ॥ ५०.२८ ॥

હે મુનિ, મેં તને ધરણી-વ્રત નામનું આ વ્રત વર્ણવી કહ્યું છે. જે તેને ભક્તિપૂર્વક સાંભળે અને જે ઉત્તમ પુરુષ તેને આચરે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ વિષ્ણુનું સાયુજ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.