Adhyaya 37: The Threefold Discipline (Mental, Physical, Verbal) and the Salvific Power of Hearing Nārāyaṇa’s Name

Verse 1

धरण्युवाच । कथमाराध्यसे देव भक्तिमद्भिर्नरैर्विभो । स्त्रीभिर्वा सर्वमेतन्मे शंस त्वं भूतभावन ॥ ३७.१ ॥

ધરણી બોલી—હે દેવ, હે વિભો! ભક્તિમાન પુરુષો કે સ્ત્રીઓ તારી આરાધના કેવી રીતે કરે? હે ભૂતભાવન, આ બધું મને કહો.

Verse 2

श्रीवराह उवाच । भावसाध्योऽस्म्यहं देवि न वित्तैर्न जपैरहम् । साध्यस्तथापि भक्तानां कायक्लेशं वदामि ते ॥ ३७.२ ॥

શ્રીવરાહ બોલ્યા—હે દેવી, હું ભાવથી પ્રાપ્ત થાઉં છું; ધનથી કે જપથી નહીં. છતાં ભક્તો માટે હું સુલભ છું; તેથી તને કાયક્લેશ (શારીરિક તપ) વિષે કહું છું.

Verse 3

कर्मणा मनसा वाचा मच्चित्तो यो नरो भवेत् । तस्य व्रतानि धास्यामि विविधानि निबोध मे ॥ ३७.३ ॥

કર્મથી, મનથી અને વાણીથી જે મનુષ્ય મારામાં ચિત્ત રાખે છે, તેના માટે વિવિધ વ્રતોનું વિધાન હું કહું છું; મારી પાસેથી તે સમજી લે.

Verse 4

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यमकल्कता । एतानि मानस्यानाहुर्व्रतानि तु धराधरे ॥ ३७.४ ॥

અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય અને કલંકરહિતતા—હે ધરાધર! આને માનસિક વ્રતો કહેવાય છે.

Verse 5

एकभक्तं तथा नक्तमुपवासादिकं च यत् । तत्सर्वं कायिकं पुंसां व्रतं भवति नान्यथा ॥ ३७.५ ॥

એકભક્ત, નક્ત અને ઉપવાસાદિ જે કંઈ છે—તે સર્વ મનુષ્યો માટે કાયિક (શારીરિક) વ્રત બને છે; અન્યથા નહિ.

Verse 6

मौनं चाध्ययनं चैव देवस्तुत्यर्थकीर्तितात् । निवृत्तिश्चापि पैशुन्याद् वाचिकं व्रतमुत्तमम् ॥३७.६॥

મૌન, શાસ્ત્રાધ્યયન, દેવસ્તુતિનું અર્થસભર કીર્તન, અને પરનિંદા/ચુગલીથી નિવૃત્તિ—આને ઉત્તમ વાચિક વ્રત કહેવામાં આવ્યું છે.

Verse 7

अत्रापि श्रूयते चान्यदृषिरुग्रतपाः पुरा । ब्रह्मपुत्रः पुरा कल्पे अरुणिर्नाम नामतः ॥ ३७.७ ॥

અહીં બીજું એક વર્ણન પણ સાંભળવામાં આવે છે—પ્રાચીનકালে ઉગ્ર તપ કરનાર એક ઋષિ હતા; પૂર્વકલ્પમાં તેઓ બ્રહ્માના પુત્ર, નામે અરુણી.

Verse 8

सोऽरण्यमगमत्किञ्चित् तपोर्थी द्विजसत्तमः । तपस्तेपे ततस्तस्मिन्नुपवासपरायणः ॥ ३७.८ ॥

તપ માટે ઇચ્છુક તે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ થોડુંક અરણ્યમાં ગયો. ત્યાં ઉપવાસપરાયણ બની તે સ્થળે તપ આચર્યું.

Verse 9

देविकायास्तटे रम्ये सोऽवसद् ब्राह्मणः किल । कदाचिदभिषेकाय स जगाम महानदीम् ॥ ३७.९ ॥

દેવિકા નદીના રમ્ય કાંઠે તે બ્રાહ્મણ, એમ કહેવાય છે, વસતો હતો. એક વખત અભિષેક-સ્નાન માટે તે મહાનદી પાસે ગયો.

Verse 10

तत्र स्नात्वा जपन् विप्रो ददर्शायान्तमग्रतः । व्याधं महाधनुःपाणिमुग्रनेत्रं विभीषणम् ॥ ३७.१० ॥

ત્યાં સ્નાન કરીને જપ કરતો તે વિપ્ર આગળથી આવતો એક વ્યાધ જોયો—હાથમાં મહાધનુષ, ઉગ્ર નેત્રો અને ભયાનક રૂપવાળો.

Verse 11

तं द्विजं हन्तुमायात स वल्कलानां जिघृक्षया । तं दृष्ट्वा क्षुभितो विप्रो ब्रह्मघ्नस्य भयादिति । ध्यायन् नारायणं देवं तस्थौ तत्रैव स द्विजः ॥ ३७.११ ॥

વલ્કલ વસ્ત્રો છીનવવાની ઇચ્છાથી તે દ્વિજને મારવા આવ્યો. તેને જોઈ વિપ્ર ‘બ્રહ્મઘ્ન’ના ભયથી વ્યાકુળ થયો; નારાયણ દેવનું ધ્યાન કરતાં તે ત્યાં જ ઊભો રહ્યો.

Verse 12

तं दृष्ट्वा अन्तर्गतहरिं व्याधो भीत इवाग्रतः । विहाय सशरं चापं ततो वचनमब्रवीत् ॥ ३७.१२ ॥

અંતરમાં પ્રવેશેલા હરિને જોઈ વ્યાધ આગળ ભયભીત થયો હોય તેમ થયો. તેણે બાણসহ ધનુષ છોડીને પછી વચન બોલ્યાં.

Verse 13

व्याध उवाच । हन्तुमिच्छुरहं ब्रह्मन् भवन्तं प्रागिहागतः । इदानीं दर्शनात् तुभ्यं सा मतिः क्वापि मे गता ॥ ३७.१३ ॥

વ્યાધ બોલ્યો—હે બ્રાહ્મણ! પહેલાં હું તમને મારવાની ઇચ્છાથી અહીં આવ્યો હતો. પરંતુ હવે તમારું દર્શન થતાં જ મારી તે મતિ ક્યાંક અદૃશ્ય થઈ ગઈ છે.

Verse 14

ब्राह्मणानां सहस्राणि सस्त्रीणामयुतानि च । निहतानि मया ब्रह्मन् निहतौ च कुटम्बिनौ ॥ ३७.१४ ॥

હે બ્રાહ્મણ, મેં હજારો બ્રાહ્મણો અને હજારો શસ્ત્રધારીઓની હત્યા કરી છે; અને બે ગૃહસ્થોની પણ હત્યા કરવામાં આવી છે.

Verse 15

नरकेऽभ्यधिकं चित्तं कदाचिदपि विद्यते । इदानीं तप्तुमिच्छामि तपोऽहं त्वत्समीपतः । उपदेशप्रदानेन प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ ३७.१५ ॥

ક્યારેક મન નરક કરતા પણ વધુ અશાંત બની જાય છે. હવે હું તમારી પાસે રહીને તપ કરવા ઈચ્છું છું. ઉપદેશ આપીને મારા પર કૃપા કરો.

Verse 16

एवमुक्तोऽप्यसौ विप्रो नोत्तरं प्रत्यपद्यत । ब्रह्महा पापकर्मेति मत्वा ब्राह्मणपुङ्गवः ॥ ३७.१६ ॥

આમ કહેવા છતાં તે બ્રાહ્મણે કોઈ ઉત્તર આપ્યો નહીં. બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ એવા તે વિપ્રે તેને બ્રહ્મહત્યારો અને પાપી માનીને મૌન ધારણ કર્યું.

Verse 17

अनुक्तोऽपि स धर्मेप्सुर्व्याधस्तत्रैव तस्थिवान् । स्नात्वा नद्यां द्विजः सोऽपि वृक्षमूलमुपाश्रितः ॥ ३७.१७ ॥

કોઈ ઉત્તર ન મળવા છતાં ધર્મની ઈચ્છા રાખનાર તે વ્યાધ ત્યાં જ રોકાઈ ગયો. અને તે દ્વિજ પણ નદીમાં સ્નાન કરીને એક વૃક્ષના મૂળ પાસે આશ્રય લીધો.

Verse 18

कस्यचित्त्वथ कालस्य तां नदीमगमत्किल । व्याघ्रो बुभुक्षितः शान्तं तं विप्रं हन्तुमुद्यतः ॥ ३७.१८ ॥

પછી થોડા સમય પછી, એક ભૂખ્યો વાઘ તે નદી પર આવ્યો. તે તે શાંત બ્રાહ્મણને મારવા માટે તૈયાર થયો.

Verse 19

अन्तर्जलगतं विप्रं यावद् व्याघ्रो जिघृक्षति । तावद् व्याधेन विद्धोऽसौ सद्यः प्राणैर्वियोजितः ॥ ३७.१९ ॥

બ્રાહ્મણ જળની અંદર હતો અને વાઘ તેને પકડવા જતો હતો, એટલામાં જ વ્યાધના બાણથી તે વિદ્ધ થઈ તત્કાળ પ્રાણવિયોગ પામ્યો।

Verse 20

तस्माद् व्याघ्रशरीरात् तु उत्थाय पुरुषः किल । विप्रश्चान्तरजले मग्नः श्रुत्वा तं शब्दमाकुलम् । नमो नारायणायेति वाक्यमुच्चैरुवाच ह ॥ ३७.२० ॥

પછી કહેવાય છે કે વાઘના શરીરમાંથી એક પુરુષ ઊઠ્યો; અને અંતર્જળમાં મગ્ન બ્રાહ્મણે તે વ્યાકુળ શબ્દ સાંભળી ઊંચે સ્વરે કહ્યું—“નમો નારાયણાય।”

Verse 21

व्याघ्रेणापि श्रुतो मन्त्रः प्राणैः कण्ठस्थितैस्ततः । श्रुतमात्रे जहौ प्राणान् पुरुषश्चाभवच्छुभः ॥ ३७.२१ ॥

વાઘે પણ તે મંત્ર સાંભળ્યો; તેના પ્રાણ કણ્ઠમાં અટકેલા હતા, સાંભળતાં જ તેણે પ્રાણ ત્યાગ્યા અને તે શુભ પુરુષ બની ગયો।

Verse 22

सोऽब्रवीद्यामि तं देशं यत्र विष्णुः सनातनः । त्वत्प्रसादाद् द्विजश्रेष्ठ मुक्तपाप्मा निरामयः ॥ ३७.२२ ॥

તે બોલ્યો—“જ્યાં સનાતન વિષ્ણુ નિવાસ કરે છે તે પ્રદેશે હું જઈશ. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, તમારા પ્રસાદથી હું પાપમુક્ત અને નિરામય થયો છું.”

Verse 23

इत्युक्तो ब्राह्मणः प्राह कोऽसि त्वं पुरुषर्षभ । सोऽब्रवीत्तस्य राजेन्द्रः प्रतापी पूर्वजन्मनि । दीर्घबाहुरिति ख्यातः सर्वधर्मविशारदः ॥ ३७.२३ ॥

આવું સાંભળીને બ્રાહ્મણે પૂછ્યું—“હે પુરુષર્ષભ, તમે કોણ છો?” તેણે ઉત્તર આપ્યો—“હે રાજેન્દ્ર, પૂર્વજન્મમાં હું પ્રતાપી રાજા હતો; ‘દીર્ઘબાહુ’ નામે પ્રસિદ્ધ, સર્વ ધર્મોમાં વિશારદ.”

Verse 24

अहं जानामि वेदांश्च अहं वेद्मि शुभाशुभम् । ब्राह्मणे नैव मे कार्यं किं वस्तु ब्राह्मणा इति ॥ ३७.२४ ॥

હું વેદોને જાણું છું અને શુભ-અશુભ પણ સમજું છું. બ્રાહ્મણ સાથે મારો કોઈ કામ નથી; બ્રાહ્મણ તો ‘વસ્તુ’ તરીકે શું છે?

Verse 25

तस्यैवं वादिनो विप्राः सर्वे क्रोधसमन्विताः । ऊचुः शापं दुराधर्षः क्रूरो व्याघ्रो भविष्यसि ॥ ३७.२५ ॥

તે આમ બોલતાં જ બધા વિપ્રો ક્રોધથી ભરાઈ શાપ આપીને બોલ્યા—“તું દુર્જેય છે; તું ક્રૂર વાઘ બનશે.”

Verse 26

अवमानात् तु विप्राणां सत्यान्तं स्मरणं तव । मृत्युकालेन सम्मूढ केशवेण भविष्यति ॥ ३७.२६ ॥

પરંતુ વિપ્રોના અપમાનથી તારો સત્યનિષ્ઠ સ્મરણ મૃત્યુકાળે મોહગ્રસ્ત થઈ ગૂંચવાશે, અને તે કેશવ તરફ જ વળશે.

Verse 27

इत्युक्तोऽहं पुरा तैस्तु ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । तमेव सर्वं संप्राप्तो ब्रह्मशापं सुपुष्कलम् ॥ ३७.२७ ॥

વેદપારંગત તે બ્રાહ્મણોએ મને અગાઉ એમ જ કહ્યું હતું; અને મેં તે બધું જ ભોગવ્યું—અતિ પ્રબળ બ્રાહ્મણ-શાપ.

Verse 28

ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे प्रणिपत्य महामुने । उक्ताऽनुग्रहहेतोर्वै ऊचुस्ते मामिमं पुरा ॥ ३७.२८ ॥

પછી તે બધા બ્રાહ્મણો, હે મહામુને, પ્રણામ કરીને, તમારા અનુગ્રહ માટે અગાઉ મને આ વચન બોલ્યા.

Verse 29

षष्ठान्नकालिकस्याग्रे यस्ते स्थास्यति कश्चन । स भक्ष्यस्ते तु भविता कञ्चित्कालं नराधम ॥ ३७.२९ ॥

છઠ્ઠા ભોજનકાળે જે કોઈ તારા આગળ ઊભો રહેશે, તે નરાધમ થોડા સમય માટે તારો ભક્ષ્ય બનશે.

Verse 30

यदेषुघातं लब्ध्वा तु प्राणैः कण्ठगतैर्भवान् । श्रोष्यसे द्विजवक्त्रात् तु नमो नारायणेतिहि । तदा स्वर्गगतिस्तुभ्यं भविता नात्र संशयः ॥ ३७.३० ॥

જ્યારે તને બાણનો ઘા લાગી પ્રાણ કંઠે પહોંચે, ત્યારે દ્વિજના મુખેથી ‘નમો નારાયણ’ સાંભળતાં તને સ્વર્ગગતિ થશે—એમાં શંકા નથી।

Verse 31

परवक्त्रगतस्यापि विष्णोर्नाम श्रुतं मया । लब्धद्वेषस्य विप्राणां प्रत्यक्षं तव सत्तम ॥ ३७.३१ ॥

બીજાના મુખમાંથી પણ મેં વિષ્ણુનું નામ સાંભળ્યું છે. હે સત્તમ, બ્રાહ્મણોમાં ઊભો થયેલો દ્વેષ તારા સમક્ષ સ્પષ્ટ છે।

Verse 32

यः पुनर्ब्राह्मणान् पूज्य स्ववक्त्रेण नमो हरिम् । वदन् प्राणं विमुच्येत मुक्तावसौ वीतकिल्बिषः ॥ ३७.३२ ॥

જે બ્રાહ્મણોને પૂજી પોતાના મુખેથી ‘નમો હરિ’ કહેતાં કહેતાં પ્રાણ ત્યાગે, તે પાપરહિત થઈ મુક્તિ પામે છે।

Verse 33

सत्यं सत्यं पुनः सत्यमुत्क्षिप्य भुजमुच्यते । जङ्गमा ब्राह्मणा देवाः कूटस्थः पुरुषोत्तमः ॥ ३७.३३ ॥

સત્ય, સત્ય, ફરી સત્ય—ભુજા ઉંચી કરીને કહેવામાં આવે છે: બ્રાહ્મણો જંગમ દેવતા છે, અને પુરુષોત્તમ કૂટસ્થ, અચલ તત્ત્વ છે।

Verse 34

एवमुक्त्वा गतः स्वर्गं स राजा वीतकल्मषः । ब्राह्मणोऽपि सदायुक्तस्तं व्याधं प्रत्यभाषत ॥ ३७.३४ ॥

આમ કહીને તે રાજા કલ્મષરહિત થઈ સ્વર્ગે ગયો. અને સદા સંયમી બ્રાહ્મણએ પણ તે વ્યાધને પ્રતિઉત્તર આપ્યો.

Verse 35

ऋषिरुवाच । जिघृक्षोर्मृगराजस्य यत्त्वया रक्षितो ह्यहम् । तत्पुत्र तुष्टस्ते दद्मि वरं वरय सुव्रत ॥ ३७.३५ ॥

ઋષિ બોલ્યા—હે પુત્ર! મને પકડી લેવા ઉદ્યત સિંહથી તું મારી રક્ષા કરી. તેથી હું પ્રસન્ન છું; હું તને વર આપું છું—હે સુવ્રત, વર માગ.

Verse 36

व्याध उवाच । एष एव वरो मह्यं यत् त्वं मां भाषसे द्विज । अतः परं वरेणाहं किं करोमि प्रशाधि माम् ॥ ३७.३६ ॥

વ્યાધ બોલ્યો—હે દ્વિજ! તમે મારી સાથે બોલો છો, એ જ મારા માટે વર છે. ત્યાર પછી વરથી હું શું કરું? મને ઉપદેશ આપો.

Verse 37

ऋषिरुवाच । अहं त्वया पुरा पुत्र प्रार्थितोऽस्मि तपोऽर्थिना । बहुपातकयुक्तेन घोररूपेण चानघ ॥ ३७.३७ ॥

ઋષિ બોલ્યા—હે પુત્ર! અગાઉ તપ માટે તું મને પ્રાર્થના કરી હતી; ત્યારે તું અનેક પાપોથી યુક્ત અને ભયંકર રૂપવાળો હતો, છતાં (ભાવથી) અનઘ હતો.

Verse 38

इदानीं तव पापानि देविकाभिषवेण च । मद्दर्शनेन च चिरं विष्णुनामश्रुतेन च ॥ नष्टानि शुद्धदेहोऽसि साम्प्रतं नात्र संशयः ॥ ३७.३८ ॥

હવે દેવિકામાં અભિષેક-સ્નાનથી, મારા દર્શનથી અને દીર્ઘકાળ સુધી વિષ્ણુનામના શ્રવણથી તારા પાપો નષ્ટ થયા છે. હાલ તારો દેહ શુદ્ધ છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 39

इदानीं वरमेकं त्वं गृहीाण मम सन्निधौ । तपः कुरुष्व साधो त्वं चिरकालं यदीच्छसि ॥ ३७.३९ ॥

હવે મારી સન્નિધિમાં તું એક જ વર ગ્રહણ કર. હે સાધુ, ઇચ્છા હોય તો દીર્ઘકાળ તપ કર.

Verse 40

व्याध उवाच । य एष भवता प्रोक्तो विष्णुर्नारायणः प्रभुः । स कथं प्राप्यते मर्त्यैरेष एव वरो मम ॥ ३७.४० ॥

વ્યાધે કહ્યું—આપે વર્ણવેલા વિષ્ણુ-નારાયણ પ્રભુને મર્ત્યો કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરે? આ જ મારો વર છે.

Verse 41

ऋषिरुवाच । तमुद्दिश्य व्रतं कुर्याद् यत्किञ्चित्पुरुषोऽच्युतम् । स परं तमवाप्नोति भक्त्या युक्तः पुमानिति ॥ ३७.४१ ॥

ઋષિએ કહ્યું—અચ્યુતને લક્ષ્ય કરીને મનુષ્ય જે કંઈ વ્રત શક્ય હોય તે કરે. ભક્તિયુક્ત પુરુષ પરમ પદને પામે છે.

Verse 42

एवं ज्ञात्वा भवान् पुत्र व्रतमेतत् समाचर । न भक्षयामि सकटं न वदाम्यनृतं क्वचित् ॥ ३७.४२ ॥

આ રીતે જાણીને, હે પુત્ર, તું આ વ્રત આચર. હું ‘સકટ’નું ભક્ષણ કરતો નથી અને ક્યારેય અસત્ય બોલતો નથી.

Verse 43

एतत्ते व्रतमादिष्टं मया व्याधवर ध्रुवम् । तत्रैवं तपसा युक्तस्तिष्ठ त्वं यावदिच्छसि ॥ ३७.४३ ॥

હે વ્યાધશ્રેષ્ઠ, આ વ્રત મેં તને દૃઢપણે આદેશ્યું છે. તેથી ત્યાં તપથી યુક્ત અને સંયમી બની, જેટલો સમય ઇચ્છે તેટલો રહે.

Verse 44

श्रीवराह उवाच । एवं चिन्तान्वितं मत्वा वरदो ब्राह्मणोऽभवत् । मोक्षार्थिनमथो बुद्ध्वा वञ्चयित्वा गतो मुनिः ॥ ३७.४४ ॥

શ્રીવરાહે કહ્યું—તેને આમ ચિંતામાં લીન જાણીને વરદાન આપનાર બ્રાહ્મણ પ્રગટ થયો. પછી તેને મોક્ષાર્થી સમજી મુનિએ તેને છલ કરીને ત્યાંથી પ્રસ્થાન કર્યું.