Adhyaya 36: Account of the Maṇija Kings and a Hymn to Govinda Leading to Liberation
Maṇija-nṛpa-vaṃśa-kathanaṃ tathā Govinda-stutiḥ
Genealogical-Historiography and Devotional-Soteriology
વરાહ–પૃથ્વી સંવાદના આ અધ્યાયમાં મહાતપા એક રાજાને ત્રેતાયુગસંબંધિત મણિજ વંશના રાજાઓની ક્રમવાર કથા કહે છે અને સમજાવે છે કે જે શાસકો પૃથ્વીનું પાલન કરીને વિવિધ યજ્ઞો કરે છે તેઓ સ્વર્ગલોક પ્રાપ્ત કરે છે. ત્યારબાદ વરાહ વર્ણવે છે કે આવી બ્રહ્મવિદ્યા જેવી વાર્તા સાંભળીને રાજર્ષિ વૈરાગ્ય ધારણ કરે છે, વૃંદાવનમાં જઈ ગોવિંદ (હરિ/વિષ્ણુ)ની એકાગ્ર સ્તુતિ કરે છે અને તેમને સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-લય તથા મુક્તિના પરમ આધાર રૂપે માને છે. સ્તુતિમાં સંસારને ભયંકર સાગર અને માયા-દ્વંદ્વના મોહને પાર કરાવનાર એકમાત્ર આશ્રય તરીકે ભગવચ્છરણ દર્શાવવામાં આવે છે. અંતે તે યોગથી દેહત્યાગ કરીને નિત્ય ગોવિંદમાં લય પામે છે અને રાજધર્મના ભારને સ્થિર કરવા ત્યાગ-સંન્યાસનો આદર્શ પ્રસ્તુત કરે છે.
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 36
Verse 1
महातपा उवाच । आदितरेतासु राजानो मणिजा ये प्रकीर्तिताः । कथयिष्यामि तान् राजन् यत्र जातोऽपि पार्थिव ॥ ३६.१ ॥
મહાતપાએ કહ્યું—હે રાજન, આદિતરેતસના વંશમાં ‘મણિજા’ તરીકે પ્રખ્યાત જે રાજાઓ છે, તેમનું વર્ણન હું કરીશ; એ જ વંશમાં તે પાર્થિવ પણ જન્મ્યો હતો।
Verse 2
योऽसौ सुप्रभानामासीत्त स त्वं राजन् कृते युगे । जातोऽसि नाम्ना विख्यातः प्रजापाल इति शोभनः ॥ ३६.२ ॥
હે રાજન, કૃતયુગમાં જે ‘સુપ્રભા’ નામે પ્રસિદ્ધ હતો તે જ તું છે. હવે તું ‘પ્રજાપાલ’ નામે વિખ્યાત થઈ જન્મ્યો છે, હે શોભન!
Verse 3
शेषास्त्रेतायुगॆ राजन् भविष्यन्ति महाबलाः । यो दीप्ततेजा मणिजः स शान्तेति प्रकीर्तितः ॥ ३६.३ ॥
હે રાજન, બાકીના ત્રેતાયુગમાં મહાબળવાન બની પ્રગટ થશે. જે દીપ્ત તેજવાળો, મણિમાંથી જન્મેલો છે, તે ‘શાંતિ’ તરીકે પ્રકીર્તિત છે.
Verse 4
सुरश्मिर्भविता राजा शशकर्णो महाबलः । शुभदर्शनः पाञ्चालो भविष्यति नराधिपः ॥ ३६.४ ॥
‘સુરશ્મિ’ નામનો રાજા થશે; ‘શશકર્ણ’ મહાબળવાન થશે; અને શુભદર્શન ‘પાંચાલ’ પણ મનુષ્યોમાં અધિપતિ બનશે.
Verse 5
सुशान्तिरङ्गवंशे वै सुन्दरोऽप्यङ्ग इत्युत । सुन्दश्च मुचुकुन्दोऽभूत्सुद्युम्नस्तुर एव च ॥ ३६.५ ॥
અંગ વંશમાં ખરેખર ‘સુશાંતિ’ થયો; અને ‘સુંદર’ પણ ‘અંગ’ તરીકે ઓળખાયો. ‘સુન્દ’ અને ‘મુચુકુન્દ’ થયા; તેમજ ‘સુદ્યુમ્ન’ અને ‘તુર’ પણ થયા.
Verse 6
सुमनाः सोमदत्तस्तु शुभः संवरणोऽभवत् । सुशीलो वसुदानस्तु सुखदो सुपतिर्भवत् ॥ ३६.६ ॥
‘સુમના’ અને ‘સોમદત્ત’ ‘શુભ’ તથા ‘સંવરણ’ બન્યા. તેમ જ ‘સુશીલ’ અને ‘વસુદાન’ ‘સુખદ’ તથા ‘સુપતિ’ બન્યા.
Verse 7
शम्भुः सेनापतिरभूत् सुकान्तो दशरथः स्मृतः । सोमोऽभूज्जनको राजा एते त्रेतायुगॆ नृप ॥ ३६.७ ॥
શંભુ સેનાપતિ બન્યો; સુકાંતને દશરથ તરીકે સ્મરવામાં આવે છે. સોમ જનક રાજા બન્યો—આ ત્રેતાયુગના નૃપ હતા.
Verse 8
सर्वे भूमिमिमां राजन् भुक्त्वा ते वसुधाधिपाः । इष्ट्वा च विविधैर्यज्ञैर्दिवं प्राप्स्यन्त्यसंशयम् ॥ ३६.८ ॥
હે રાજન, તે સર્વ વસુધાધિપતિઓ આ ભૂમિ ભોગવી (અર્થાત્ શાસન કરી) અને વિવિધ યજ્ઞો કરીને, નિઃસંદેહ સ્વર્ગને પ્રાપ્ત કરશે.
Verse 9
श्रीवराह उवाच । एवं श्रुत्वा स राजर्षिर्ब्रह्मविद्याममृतं प्रभुः । आख्यानं परमं प्रीतस्तपश्चर्तुमियाद्वनम् ॥ ३६.९ ॥
શ્રીવરાહ બોલ્યા—આ રીતે સાંભળી તે રાજર્ષિ, સમર્થ પ્રભુ, અમૃતસમાન બ્રહ્મવિદ્યા પ્રાપ્ત કરીને, પરમ આખ્યાનથી પ્રસન્ન થઈ તપ કરવા વનમાં ગયો.
Verse 10
ऋषिरध्यात्मयोगेन विहायेदं कलेवरम् । ब्रह्मभूतोऽभवद्धात्री हरौ लयमवाप च ॥ ३६.१० ॥
ઋષિએ અધ્યાત્મયોગ દ્વારા આ દેહ ત્યાગ્યો. બ્રહ્મમાં સ્થિત થઈ, ધાત્રી પણ હરિમાં લયને પ્રાપ્ત થઈ.
Verse 11
वृन्दावनं च राजा असौ तपोऽर्थं गतवान् प्रभुः । तत्र गोविन्दनामानं हरिं स्तोतुमथारभत् ॥ ३६.११ ॥
તે રાજા, પ્રભુસમાન, તપ માટે વૃંદાવનમાં ગયો; ત્યાં ગોવિંદ નામધારી હરિની સ્તુતિ આરંભી.
Verse 12
राजोवाच । नमामि देवं जगतां च मूर्तिं गोपेन्द्रमिन्द्रानुजमप्रमेयम् । संसारचक्रक्रमणैकदक्षं क्षितीधरं देववरं नमामि ॥ ३६.१२ ॥
રાજાએ કહ્યું—જગતોના મૂર્તિસ્વરૂપ દેવને, ગોપેન્દ્રને, ઇન્દ્રના અનુજને, અપ્રમેયને, સંસારચક્ર ચલાવવામાં એકમાત્ર કુશળને, પૃથ્વીધારક દેવશ્રેષ્ઠને હું નમસ્કાર કરું છું।
Verse 13
भवोदधौ दुःखशतोर्मिभीमे जरावर्ते कृष्णपातालमूले । तदन्तमेको दधते सुखं मे नमोऽस्तु ते गोपतिरप्रमेय ॥ ३६.१३ ॥
ભવસાગરમાં—દુઃખની સૈંકડો તરંગોથી ભયંકર—જરાના ભમરમાં, કૃષ્ણ પાતાળના મૂળમાં, તેનો અંત અને મારું સુખ તમે એકલા જ સ્થાપો છો. હે ગોપતિ, અપ્રમેય, તમને નમસ્કાર।
Verse 14
व्याध्यादियुक्तः पुरुषैर्ग्रहैश्च सङ्घट्टमानं पुनरेव देव । नमोऽस्तु ते युद्धरते महात्मा जनार्दनो गोपतिरुग्रबाहुः ॥ ३६.१४ ॥
હે દેવ! જ્યારે વ્યાધિ વગેરે દુઃખોથી પીડિત મનુષ્યો અને શત્રુબળોથી ઘેરાયેલા લોકો ફરી ફરી આઘાતથી દબાઈ જાય છે, ત્યારે યુદ્ધરત મહાત્મા—જનાર્દન, ગોપતિ, ઉગ્રબાહુ—તમને નમસ્કાર।
Verse 15
त्वमुत्तमः सर्वविदां सुरेश त्वया ततं विश्वमिदं समस्तम् । गोपेन्द्र मां पाहि महानुभाव भवाद्भीतं तिग्मरथाङ्गपाणे ॥ ३६.१५ ॥
હે સુરેશ, સર્વ વિદ્વાનોમાં તમે ઉત્તમ છો; તમારા દ્વારા આ સમગ્ર વિશ્વ વ્યાપ્ત છે. હે ગોપેન્દ્ર, હે મહાનુભાવ, ભવભયથી ભીત મને—હે તીક્ષ્ણ ચક્રધારી—રક્ષા કરો।
Verse 16
परोऽसि देव प्रवरः सुराणां पुंसः स्वरूपोऽसि शशिप्रकाशः । हुताशवक्त्राच्युत तीव्रभाव गोपेन्द्र मां पाहि भवे पतन्तम् ॥ ३६.१६ ॥
હે દેવ, તમે પરમ છો; દેવોમાં શ્રેષ્ઠ છો. તમે પરમ પુરુષનું સ્વરૂપ છો, ચંદ્રપ્રકાશ સમા તેજસ્વી. હે અચ્યુત, અગ્નિસમાન મુખવાળા, તીવ્ર શક્તિમાન, હે ગોપેન્દ્ર—ભવમાં પડતા મને રક્ષા કરો।
Verse 17
संसारचक्रक्रमणान्यनेका- न्याविर्भवन्त्यच्युत देहिनां यत् । त्वन्मायया मोहितानां सुरेश कस्ते मायां तरते द्वन्द्वधामा ॥ ३६.१७ ॥
હે અચ્યુત! દેહધારી જીવો માટે સંસારચક્રમાં ભ્રમણના અનેક પ્રકારો પ્રગટ થાય છે. હે સુરેશ! તારી માયાથી મોહિત થયેલાઓ માટે દ્વંદ્વધામિની તે માયાને કોણ પાર કરી શકે?
Verse 18
अगोत्रमस्पर्शमरूपगन्ध- मनामनिर्देशमजं वरेण्यम् । गोपेन्द्र त्वां यद्युपासन्ति धीराः- स्ते मुक्तिभाजो भवबन्धमुक्ताः ॥ ३६.१८ ॥
હે ગોપેન્દ્ર! ગોત્રરહિત, અસ્પર્શ, રૂપ-ગંધથી પર, મન-વાણીના નિર્દેશથી પર, અજ અને વરેણ્ય એવા તને જો ધીર પુરુષો ઉપાસે, તો તેઓ ભવબંધનથી મુક્ત થઈ મુક્તિના ભાગી બને છે.
Verse 19
शब्दातिगं व्योमरूपं विमूर्त्तिं विकर्म्मिणां शुभभावं वरेण्यम् । चक्राब्जपाणिं तु तथोपचारादुक्तं पुराणे सततं नमामि ॥ ३६.१९ ॥
પુરાણમાં કહેલી વિધિ મુજબ ઉપચાર કરીને હું સદા નમસ્કાર કરું છું તે પરમ વરેણ્યને—જે શબ્દાતીત, વ્યોમસ્વરૂપ, વિમૂર્ત છે; કર્મમાં પ્રવૃત્ત જન માટે શુભભાવસ્વરૂપ છે; અને જેના કરોમાં ચક્ર તથા પદ્મ છે.
Verse 20
त्रिविक्रमं क्रान्तजगत्त्रयं च चतुर्मूर्त्तिं विश्वगतां क्षितीशम् । शम्भुं विभुं भूतपतिं सुरेशं नमाम्यहं विष्णुमनन्तमूर्त्तिम् ॥ ३६.२० ॥
હું અનંતમૂર્તિ વિષ્ણુને નમસ્કાર કરું છું—ત્રિવિક્રમને, જેમણે ત્રિલોક પર પગલાં ભરી વ્યાપી લીધાં; ચતુર્મૂર્તિ, વિશ્વવ્યાપી, ક્ષિતીશને; શંભુ, વિભુ, ભૂતપતિ અને સુરેશને।
Verse 21
त्वं देव सर्वाणि चराचराणि सृजस्यथो संहरसे त्वमेव । मां मुक्तिकामं नय देव शीघ्रं यस्मिन् गता योगिनो नापयान्ति ॥ ३६.२१ ॥
હે દેવ! તું જ સર્વ ચર-અચરની સૃષ્ટિ કરે છે અને તું જ તેમનો સંહાર કરે છે. હે ભગવાન! મુક્તિ ઇચ્છનાર મને શીઘ્ર તે પદે લઈ જા—જ્યાં પહોંચેલા યોગીઓ ફરી પાછા ફરતા નથી।
Verse 22
जयस्व गोविन्द महानुभाव जयस्व विष्णो जय पद्मनाभ । जयस्व सर्वज्ञ जयाप्रमेय जयस्व विश्वेश्वर विश्वमूर्ते ॥ ३६.२२ ॥
જય હો ગોવિંદ, હે મહાનુભાવ; જય હો વિષ્ણુ; પદ્મનાભને જય. સર્વજ્ઞને જય, અપ્રમેયને જય; હે વિશ્વેશ્વર, વિશ્વમૂર્તે, તને જય હો.
Verse 23
श्रीवराह उवाच । एवं स्तुत्वा तदा राजा निधाय स्वं कलेवरम् । परमात्मनि गोविन्दे लयमागाच्छ शाश्वते ॥ ३६.२३ ॥
શ્રીવરાહ બોલ્યા—આ રીતે સ્તુતિ કરીને તે રાજાએ પોતાનું દેહ ત્યજી, શાશ્વત પરમાત્મા ગોવિંદમાં લય પામ્યો.
Inside Adhyaya 36
How it unfolds
- Where it opens
Within the Varāha–Pṛthivī dialogue, the teaching opens as a didactic historiography: Mahātapā addresses a king and recounts a succession of Maṇija/Tretāyuga rulers, using their reigns to illustrate dharmic governance, yajña-performance, and the resulting heavenly attainments.
- Central event
Varāha narrates the transformative effect of hearing this ‘brahmavidyā-like’ account: the rājarṣi’s mind turns from royal enjoyment and merit to renunciation; he withdraws to Vṛndāvana and begins an intense hymn (stuti) to Govinda as the supreme cause of creation, maintenance, dissolution, and liberation.
- Climax resolution
The stuti crescendos into a soteriological vision—saṃsāra as a dangerous ocean, māyā and dualities as binding forces, and Govinda as the sole refuge. The rājarṣi stabilizes his mind in yoga, relinquishes the body, and attains laya (mergence) in the eternal Govinda, modeling the passage from dharmic kingship to mokṣa-oriented withdrawal.
Geographical context
Vṛndāvana (sacred grove/forest landscape associated with Govinda); broader implied terrestrial domain of kingship (bhūmi, vasudhā) as Pṛthivī’s sphere.
Tirtha focus
- Primary TirthaVṛndāvana
- Associated RegionMathurā–Vraja
- Pilgrimage MeritThe chapter implies Vṛndāvana as a liberation-oriented retreat-space where concentrated Govinda-upāsanā and yogic absorption can culminate in release from saṃsāra; merit is framed less as tirtha-phala and more as mokṣa through devotion and yoga.
Ritual instructions
- Primary RitualGovinda-stuti with tapas and yogic absorption (upāsanā leading to laya)
- BenefitProgression from royal merit (svarga-prāpti through yajña and dharma) to liberation (mokṣa) through Govinda-upāsanā, overcoming māyā and saṃsāric fear, culminating in yogic release and merger in the supreme.
The narrative frame
- Varāha (primary narrator within the Varāha–Pṛthivī frame); Mahātapā (internal teacher recounting royal succession); Rājarṣi (voice of the Govinda hymn)Pṛthivī (outer frame); an addressed king (inner frame listener to Mahātapā’s account) · Pedagogical and exemplary—moving from instructive royal historiography to intensely devotional and contemplative soteriology.
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (tranquil, liberation-oriented devotion)
- Emotional ProgressionAdmiration for dharmic rulers and confidence in karmic order → inward turning and disenchantment with worldly power → urgency to cross saṃsāra’s peril → refuge-taking in Govinda → serene absorption and release.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityHighly feasible: Vṛndāvana is a major living pilgrimage center with extensive temple networks and established devotional practices aligned with Govinda-bhakti; the chapter’s emphasis supports contemplative visits and japa/recitation retreats.
- Best SeasonOctober to March
- Modern Location NameVrindavan, Mathura district, Uttar Pradesh, India
- Related FestivalKārttika (Dāmodara month) in Vṛndāvana; also Janmāṣṭamī in the wider Mathurā–Vraja region
Frequently Asked Questions
The text juxtaposes two ideals: (1) dharmic governance—rulers enjoy and administer the earth (bhūmi/vasudhā) and perform yajñas, gaining posthumous merit; and (2) renunciant soteriology—hearing the teaching prompts a shift toward tapas, upāsanā of Govinda, and yogic release from saṃsāra. Together these present a continuum from responsible kingship (supporting Pṛthivī’s stability) to liberation-oriented withdrawal.
The chapter uses yuga-chronology rather than ritual calendrics: it explicitly references Kṛtayuga and Tretāyuga, and describes future rulers “in Tretāyuga.” No tithi, nakṣatra, māsa, or seasonal timings are specified for yajña or vrata practice in the provided verses.
Environmental stewardship is implicit in the idiom of Pṛthivī as the governed earth: kings ‘enjoy/hold’ the land (bhūmi, vasudhā) and are accountable through yajña and dharma, suggesting that legitimate rule includes maintaining terrestrial order. The narrative’s turn to renunciation further reduces the burden of acquisitive power on the earth, presenting withdrawal and self-restraint as complementary strategies for preserving balance within Pṛthivī’s domain.
A catalogue of rulers is presented, including names such as Suprabha (identified with the addressed king in Kṛtayuga), Śānti (as a noted Maṇija), Suraśmi, Śaśakarṇa, a Pāñcāla ruler, and other royal figures: Suśānti, Sundara (and Aṅga), Sunda, Muchukunda, Sudyumna, Sumanas, Somadatta, Śubha, Saṃvaraṇa, Suśīla, Vasudāna, Sukhada, Supati, Śambhu (as senāpati), Sukānta, Daśaratha, and Janaka. The chapter frames them as exemplary Tretāyuga nṛpas connected to royal succession traditions.
Ask anything about Adhyaya 36 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
