Adhyaya 34: Account of the Origin of the Ancestors (Pitṛs) and the Regulations for Śrāddha Offerings

Verse 1

महातपा उवाच । पितॄणां सम्भवं राजन् कथ्यमानं निबोध मे । पूर्वं प्रजापतिब्रह्मा सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः ॥ ३४.१ ॥

મહાતપા બોલ્યા—હે રાજન, પિતૃઓના ઉદ્ભવનો જે વર્ણન કહેવાઈ રહ્યો છે તે મારી પાસેથી સમજી લે. પૂર્વકાળે પ્રજાપતિ બ્રહ્મા વિવિધ પ્રજાઓ સર્જવા ઇચ્છુક થયા (અને સર્જનક્રિયા આરંભી).

Verse 2

एकाग्रमनसा सर्वास्तन्मात्रा मनसा बहिः । कृत्वा परमकं ब्रह्म ध्यायन् सर्गेप्सुरुच्छकैः ॥ ३४.२ ॥

એકાગ્ર મનથી તેમણે સર્વ તન્માત્રાઓને મન દ્વારા બહાર સ્થાપિત કરી, સર્જન કરવાની ઇચ્છાથી ઉચ્ચ અવસ્થામાં પરમ બ્રહ્મનું ધ્યાન કર્યું.

Verse 3

तस्यात्मनि तदा योगं गतस्य परमेष्ठिनः । तन्मात्रा निर्ययुर्देहाद् धूमवर्णाकृतित्विषः ॥ ३४.३ ॥

ત્યારે તે પરમેષ્ઠી આત્મામાં યોગસ્થિતિમાં પ્રવેશ્યા ત્યારે, ધૂમ્રવર્ણ, ધૂમ્રાકૃતિ અને ધૂમ્રદીપ્તિ ધરાવતી તન્માત્રાઓ તેમના દેહમાંથી નિર્ગત થઈ.

Verse 4

पिबाम इति भाषन्तः सुरान् सोम इति स्म ह । ऊर्ध्वं जिगमिषन्तो वै वियत्संस्थास्तपस्विनः ॥ ३४.४ ॥

“ચાલો પીીએ” એમ બોલતાં તેમણે સુરાને જ “સોમ” કહી; અને આકાશસ્થ તે તપસ્વીઓ ખરેખર ઉપર ચઢવા ઇચ્છુક હતા।

Verse 5

तान्दृष्ट्वा सहसा ब्रह्मा तिर्यक्संस्थान उन्मुखान् । भवन्तः पितरः सन्तु सर्वेषां गृहमेधिनाम् ॥ ३४.५ ॥

તેમને અચાનક જોઈ—જે તિર્યક્ રીતે સ્થિત અને ઉપરમુખી હતા—બ્રહ્માએ કહ્યું: “તમે સર્વ ગૃહસ્થોના પિતૃ બનો।”

Verse 6

ऊर्ध्ववक्त्रास्तु ये तत्र ते नान्दीमुखसंज्ञिताः । वृद्धिश्राद्धेषु सततं पूज्या श्रुतिविधानतः ॥ ३४.६ ॥

ત્યાં જે ‘ઊર્ધ્વમુખ’ છે તેઓ ‘નાન્દીમુખ’ કહેવાય છે; વૃદ્ધિ-શ્રાદ્ધમાં શ્રુતિ-વિધાન મુજબ તેમની સદા પૂજા કરવી જોઈએ।

Verse 7

अग्निं पुरस्कृतो यैस्तु ते द्विजा अग्निहोत्रिणः । नित्यैर्नैमित्तिकैः काम्यैः पार्वणैस्तर्पयन्तु तान् ॥ ३४.७ ॥

જે દ્વિજ અગ્નિને અગ્રસ્થાને રાખી અગ્નિહોત્ર કરે છે, તેમણે નિત્ય, નૈમિત્તિક, કામ્ય અને પાર્વણ કર્મોથી તે પિતૃઓને તર્પણ કરવું।

Verse 8

बहिःप्रवरणा ये च क्षत्रियास्तर्पयन्तु तान् । आज्यं पिबन्ति ये चात्र तानर्चयन्तु विषः सदा ॥ ३४.८ ॥

અને જે ક્ષત્રિયો ‘બહિઃ-પ્રવરણ’ તરીકે ઓળખાય છે, તેઓ તેમને તર્પણ કરે; તેમજ અહીં જે આજ્ય (ઘી) પીવે છે, તેમને વૈશ્યો સદા આદરપૂર્વક પૂજે।

Verse 9

ब्राह्मणैरभ्यनुज्ञाताः शूद्राः स्वपितॄणामतः । तानेवार्चयतां सम्यग्विधिमन्त्रबहिष्कृताः ॥ ३४.९ ॥

બ્રાહ્મણોની અનુમતિથી શૂદ્રો પોતાના પિતૃઓના હિતાર્થે પૂજા કરી શકે; પરંતુ વિધિ-ક્રમ અને વૈદિક મંત્રોથી વંચિત રહી તેઓ તે પિતૃઓની યોગ્ય રીતે અર્ચના કરે।

Verse 10

anAhitAgnayo ye cha brahmakShatravisho narAH | svakAlinaste.archayantu lokAgnipurataH sadA || 34.10 ||

જે બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય અનાહિતાગ્નિ (અગ્નિ સ્થાપિત ન કરનાર) હોય, તેઓ પોતાના નિયત સમયમાં સદા લોકાગ્નિ સમક્ષ (પિતૃઓની) અર્ચના કરે।

Verse 11

इत्येवं पूजिता यूयमिष्टान् कामान् प्रयच्छत । आयुः कीर्तिं धनं पुत्रान् विद्यामभिजनं स्मृतिम् ॥ ३४.११ ॥

આ રીતે તમે પૂજિત થયા પછી ઇચ્છિત કામનાઓ આપો—આયુષ્ય, કીર્તિ, ધન, પુત્રો, વિદ્યા, ઉત્તમ કુળપરંપરા અને દૃઢ સ્મૃતિ।

Verse 12

इत्युक्त्वा तु तदा ब्रह्मा तेषां पन्थानमाकरॊत् । दक्षिणायनसंज्ञं तु पितॄणां च पितामहः ॥ ३४.१२ ॥

આ રીતે કહીને ત્યારે બ્રહ્માએ તેમના માટે માર્ગ સ્થાપ્યો—જે ‘દક્ષિણાયન’ નામે ઓળખાય છે; અને પિતામહે તેને પિતૃઓ માટે નિર્ધારિત કર્યો।

Verse 13

तूष्णीं ससर्ज भूतानि तमूचुः पितरस्ततः । वृत्तिं नो देहि भगवन् यया विन्दामहे सुखम् ॥ ३४.१३ ॥

તેણે મૌનમાં ભૂતોની સૃષ્ટિ કરી. ત્યારબાદ પિતૃઓએ તેમને કહ્યું: “હે ભગવન, અમને એવી વૃત્તિ (જીવિકા/ઉપાય) આપો જેથી અમે સુખ પ્રાપ્ત કરી શકીએ।”

Verse 14

ब्रह्मा उवाच । अमावास्यादिनं वोऽस्तु तस्यां कुशतिलोदकैः । तर्पिता मानुषैस्तृप्तिं परां गच्छथ नान्यथा ॥ ३४.१४ ॥

બ્રહ્માએ કહ્યું—તમારા માટે અમાવાસ્યાનો દિવસ નિર્ધારિત થાઓ; તે દિવસે મનુષ્યો કુશા અને તલમિશ્રિત જળથી તર્પણ કરે ત્યારે તમે પરમ તૃપ્તિ પામો છો, અન્યથા નહીં।

Verse 15

तिलाः देयास्तथैतस्यामुपोष्य पितृभक्तितः । परं तस्य सन्तुष्टा वरं यच्छत मा चिरम् ॥ ३४.१५ ॥

તે જ (અમાવાસ્યા) દિવસે તલનું દાન પણ કરવું જોઈએ; પિતૃભક્તિથી ઉપવાસ કરવાથી પિતૃઓ પરમ સંતોષ પામી વિલંબ વિના વર આપે છે।