Adhyaya 31: The Manifestation of Viṣṇu’s Form for Cosmic Governance (the Vaiṣṇava Creation Narrative)

Verse 1

महातपा उवाच । मनोर् नाम मनुत्वं च यदेतत् पठ्यते किल । प्रयोजनवशाद् विष्णुरसावेव तु मूर्त्तिमान् ॥ ३१.१ ॥

મહાતપા બોલ્યા— ‘મનુનું નામ’ અને ‘મનુત્વ’ તરીકે જે પઠિત થાય છે, તે ખરેખર એ જ વિષ્ણુ છે; પ્રયોજન અનુસાર તે મૂર્તિમાન બની પ્રગટે છે।

Verse 2

योऽसौ नारायणो देवः परात्परतरॊ नृप । तस्य चिन्ता समुत्पन्ना सृष्टिं प्रति नरोत्तम ॥ ३१.२ ॥

હે નૃપ! પરાત્પર એવા તે નારાયણ દેવના મનમાં, નરોત્તમ એવા તેમના હૃદયમાં, સૃષ્ટિ વિષે એક સંકલ્પ ઉત્પન્ન થયો।

Verse 3

सृष्टा चेयं मया सृष्टिः पालनिया मयैव ह । कर्मकाण्डं त्वमूर्त्तेन कर्तुं नैवेह शक्यते । तस्मान्मूर्त्तिं सृजाम्येकां यया पाल्यमिदं जगत् ॥ ३१.३ ॥

‘આ સૃષ્ટિ મેં જ રચી છે અને તેનું પાલન પણ મને જ કરવું છે. પરંતુ અમૂર્ત રહીને અહીં કર્મકાંડ કરવું શક્ય નથી. તેથી હું એક મૂર્તિ સર્જું છું, જેના દ્વારા આ જગતનું પાલન અને રક્ષણ થશે.’

Verse 4

एवं चिन्तयतस्तस्य सत्याभिध्यायिनो नृप । प्राक्सृष्टिजातं राजन् वै मूर्त्तिमत् तत्पुरो बभौ ॥ ३१.४ ॥

હે નૃપ! સત્યસંકલ્પ એવા તેઓ આમ વિચારતા હતા ત્યારે, હે રાજન, પ્રાક્સૃષ્ટિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું એક મૂર્તિમાન સ્વરૂપ તેમના સમક્ષ પ્રગટ થયું।

Verse 5

पुरोभूते ततस्तस्मिन् देवो नारायणः स्वयम् । प्रविशन्तं ददर्शाथ त्रैलोक्यं तस्य देहतः ॥ ३१.५ ॥

જ્યારે તે પ્રાકટ્ય આગળ આવ્યું, ત્યારે સ્વયં દેવ નારાયણ તેમાં પ્રવેશ કરતા દેખાયા; અને તેમના દેહમાંથી ત્રિલોક પ્રગટ થયું।

Verse 6

ततः सस्मार भगवान् वरदानं पुरातनम् । वागादीनां ततस्तुष्टः प्रादात् तस्य पुनर्वरम् ॥ ३१.६ ॥

પછી ભગવાને પ્રાચીન વરદાનનું સ્મરણ કર્યું; અને વાણી વગેરે થી પ્રસન્ન થઈ તેને ફરી એક વર આપ્યો।

Verse 7

सर्वज्ञः सर्वकर्त्ता त्वं सर्वलोकनमस्कृतः । त्रैलोक्यविघ्ननाशाच्च त्वं भव विष्णुः सनातनः ॥ ३१.७ ॥

તમે સર્વજ્ઞ છો, સર્વકર્તા છો અને સર્વ લોકોથી નમસ્કૃત છો. ત્રિલોકના વિઘ્નનાશ માટે તમે સનાતન વિષ્ણુ થાઓ।

Verse 8

देवानां सर्वदा कार्यं कर्त्तव्यं ब्रह्मणस्तथा । सर्वज्ञत्वं च भवतु तव देव न संशयः ॥ ३१.८ ॥

દેવતાઓનું કાર્ય સદા કરવું જોઈએ, તેમજ બ્રહ્માનું પણ. હે દેવ, તને સર્વજ્ઞત્વ પ્રાપ્ત થાઓ—એમાં શંકા નથી।

Verse 9

एवमुक्त्वा ततो देवः प्रकृतिस्थो बभूव ह । विष्णुरप्यधुना पूर्वां बुद्धिं सस्मार च प्रभुः ॥ ३१.९ ॥

આમ કહી દેવ પ્રકૃતિસ્થ થયો. અને પ્રભુ વિષ્ણુએ પણ હવે પૂર્વની બુદ્ધિનું સ્મરણ કર્યું।

Verse 10

तदा सञ्चिन्त्य भगवान् योगनिद्रां महातपाः । तस्यां संस्थाप्य भगवानिन्द्रियार्थोद्भवाः प्रजाः । ध्यात्वा परेण रूपेण ततः सुष्वाप वै प्रभुः ॥ ३१.१० ॥

ત્યારે મહાતપસ્વી ભગવાને યોગનિદ્રાનું ચિંતન કર્યું. તે અવસ્થામાં ઇન્દ્રિયવિષયોથી ઉત્પન્ન પ્રજાઓને સ્થાપિત કરીને, પરમ રૂપનું ધ્યાન કરી પ્રભુ ખરેખર નિદ્રામાં પ્રવેશ્યા.

Verse 11

तस्य सुप्तस्य जठरान्महत्पद्मं विविसृष्टम् । सप्तद्वीपवती पृथ्वी ससमुद्रा सकानना ॥ ३१.११ ॥

તેમના નિદ્રિત અવસ્થામાં તેમના જઠરથી એક મહાન પદ્મ પ્રગટ થયું; અને સાત દ્વીપવાળી પૃથ્વી સમુદ્રો તથા વનો સહિત પ્રાદુર્ભૂત થઈ।

Verse 12

तस्य रूपस्य विस्तारं पातालं नालसंस्थितम् । कर्णिकायां तथा मेरुस्तन्मध्ये ब्रह्मणो भवः ॥ ३१.१२ ॥

તે રૂપના વિસ્તારમાં પાતાળ નાળ (ડાંઠ)માં સ્થિત છે; તેમજ કર્ણિકામાં મેરુ છે. તેના મધ્યમાં બ્રહ્માની ઉત્પત્તિનું સ્થાન છે.

Verse 13

एवं दृष्ट्वा परं तस्य शरीरस्य तु सम्भवम् । मुमुचे तच्छरीरस्थो वायुर् वायुं समं सृजत् ॥ ३१.१३ ॥

આ રીતે તે શરીરના આગળના સંભવને જોઈ, તે શરીરમાં રહેલો વાયુ મુક્ત થયો; અને તેણે પોતાના સમાન વાયુને સર્જ્યો।

Verse 14

अविद्याविजयं चेमं शङ्खरूपेण धारय । अज्ञानच्छेदनार्थाय खङ्गं तेऽस्तु सदा करे ॥ ३१.१४ ॥

આ અવిద્યા-વિજયને શંખરૂપે ધારણ કર; અને અજ્ઞાનનું છેદન કરવા માટે તારા હાથમાં સદા ખડ્ગ રહો.

Verse 15

कालचक्रमिमं घोरं चक्रं त्वं धारयाच्युत । अधर्मगजघातार्थं गदां धारय केशव ॥ ३१.१५ ॥

હે અચ્યુત, આ ભયંકર કાળચક્ર—સુદર્શન ચક્ર—તમે ધારણ કરો. હે કેશવ, અધર્મરૂપ ગજનો ઘાત કરવા ગદા ધારણ કરો.

Verse 16

मालेयं भूतमाता ते कण्ठे तिष्ठतु सर्वदा । श्रीवत्सकौस्तुभौ चेमौ चन्द्रादित्यच्छलेन ह ॥ ३१.१६ ॥

હે ભૂતમાતા, આ માળા સદૈવ તમારા કંઠે સ્થિત રહે. અને ચંદ્ર-સૂર્યના છદ્મથી આ બે—શ્રીવત્સ અને કૌસ્તુભ—તમામાં વિરાજમાન રહે.

Verse 17

मारुतस्ते गतिर्वीर गरुत्मान् स च कीर्तितः । त्रैलोक्यगामिनी देवी लक्ष्मीस्तेऽस्तु सदाश्रये । द्वादशी च तिथिस्तेऽस्तु कामरूपी च जायते ॥ ३१.१७ ॥

હે વીર, મારુત (વાયુ) તમારી ગતિ બને અને ગરુત્માન (ગરુડ) પણ તમારા માટે કીર્તિત થાય. હે સદાશ્રય, ત્રૈલોક્યગામિની દેવી લક્ષ્મી તમારી થાય. તમારી દ્વાદશી તિથિ થાય અને (ભક્ત) ઇચ્છારૂપી બનવા સમર્થ થાય.

Verse 18

घृताशनो भवेद्यस्तु द्वादश्यां त्वल्परायणः । स स्वर्गवासी भवतु पुमान् स्त्री वा विशेषतः ॥ ३१.१८ ॥

જે અલ્પ સાધનવાળો થઈને દ્વાદશીએ ઘી ને આહાર રૂપે ગ્રહણ કરે, તે પુરુષ હોય કે વિશેષ કરીને સ્ત્રી—સ્વર્ગવાસી બને.

Verse 19

एष विष्णुस्तवाख्यातो मूर्तयो देवदानवान् । हन्ति पाति शरीराणि सृजत्यन्यानि चात्मनः ॥ ३१.१९ ॥

આ રીતે તને વર્ણવાયેલો એ જ વિષ્ણુ છે—દેવો અને દાનવોમાં મૂર્તિરૂપે. તે શરીરોનો સંહાર કરે છે, રક્ષા કરે છે, અને પોતામાંથી અન્ય રૂપો/શરીરો પણ સર્જે છે.

Verse 20

युगे युगे सर्वगोऽयं वेदान्ते पुरुषो ह्यसौ । न हीनबुद्ध्या वक्तव्यो मनुष्योऽयं कदाचन ॥ ३१.२० ॥

યુગે યુગે આ પુરુષ સર્વવ્યાપી છે; વેદાંતમાં પણ એ જ પરમ પુરુષ તરીકે ઉપદેશિત છે. હીન બુદ્ધિથી તેને ક્યારેય માત્ર મનુષ્ય કહેવું નહીં.

Verse 21

य एवँ शृणुयात् सर्गं वैष्णवं पापनाशनम् । स कीर्तिमिह संप्राप्य स्वर्गलोके महीयते ॥ ३१.२१ ॥

જે પાપનાશક કહેવાતા આ વૈષ્ણવ સૃષ્ટિવર્ણનને શ્રદ્ધાથી સાંભળે છે, તે આ લોકમાં કીર્તિ પામે છે અને સ્વર્ગલોકમાં સન્માનિત થાય છે.