Adhyaya 26: The Sun’s Assumption of Form and the Gods’ Hymn of Pacification

Verse 1

प्रजापाल उवाच । शरीरस्य कथं मूर्तिग्रहणं ज्योतिषो द्विज । एतन्मे संशयं छिन्धि प्रणतस्य द्विजोत्तम ॥ २६.१ ॥

પ્રજાપાલ બોલ્યા—હે દ્વિજ! જ્યોતિ તત્ત્વના સંબંધમાં શરીર કેવી રીતે મૂર્ત (સ્થૂલ) સ્વરૂપ ધારણ કરે છે? હે બ્રાહ્મણોત્તમ! હું પ્રણામ કરું છું; મારી શંકા દૂર કરો.

Verse 2

महातपाः उवाच । योऽसावात्मा ज्ञानशक्तिरेको एव सनातनः । स द्वितीयं यदा चैच्छत् तदा स्वात्मस्थितो ज्वलत् ॥ २६.२ ॥

મહાતપા બોલ્યા—તે આત્મા એક જ છે, સનાતન છે અને તેની શક્તિ જ્ઞાન છે. જ્યારે તેણે બીજા તત્ત્વની ઇચ્છા કરી, ત્યારે તે પોતાના આત્મામાં સ્થિત રહી તેજથી પ્રજ્વલિત થયો.

Verse 3

यः सूर्य इति भास्वांस्तु अन्योन्येन महात्मनः । लोलीभूतानि तेजांसि भासयन्ति जगत्त्रयम् ॥ २६.३ ॥

જે ‘સૂર્ય’ કહેવાય છે તે તેજસ્વી છે; મહાત્મા જ્યોતિઓના પરસ્પર સંયોગથી ચંચળ થયેલા વિવિધ તેજ ત્રિલોકને પ્રકાશિત કરે છે।

Verse 4

तस्मिन् सर्वे सुराः सिद्धा गणाः सर्वे महर्षिभिः । समं सूता इति विभो तस्मात् सूर्यो भवान् स्तुतः ॥ २६.४ ॥

ત્યાં સર્વ દેવો, સિદ્ધો અને સર્વ ગણો મહર્ષિઓ સાથે એકસ્વરે વિભુને કહ્યું—“તમે સૂત (સારથી/પ્રેરક) છો”; તેથી, હે પ્રભુ, તમે સૂર્યરૂપે સ્તુત થાઓ છો।

Verse 5

लोलिभूतस्य तस्याशु तेजसोऽभूच्छरीरकम् । पृथक्त्वेन रविः सोऽथ कीर्त्यते वेदवादिभिः ॥ २६.५ ॥

તે ચંચળ થયેલા તેજમાંથી ઝડપથી એક અલગ દેહરૂપ ઊભું થયું; અને તે ભિન્ન અવસ્થામાં વેદવચનના પ્રવક્તાઓ તેને ‘રવિ’ કહે છે।

Verse 6

भासयन् सर्वलोकांस्तु यतोऽसावुत्थितो दिवि । अतोऽसौ भास्करः प्रोक्तः प्रकर्षाच्च प्रभाकरः ॥ २६.६ ॥

કારણ કે તે સર્વ લોકોને પ્રકાશિત કરે છે અને આકાશમાં ઉદય પામે છે, તેથી તેને ‘ભાસ્કર’ કહેવામાં આવે છે; અને તેની પરમ તેજસ્વિતાને કારણે તેને ‘પ્રભાકર’ પણ કહે છે।

Verse 7

दिवा दिवस इत्युक्तस्तत्कारित्वाद् दिवाकरः । सर्वस्य जगतस्त्वादिरादित्यस्तेन उच्यते ॥ २६.७ ॥

તેને ‘દિવા’ અને ‘દિવસ’ પણ કહે છે; અને તે સર્જે છે તેથી ‘દિવાકર’ કહેવાય છે. સમગ્ર જગતનો આદિ હોવાથી તેને ‘આદિત્ય’ પણ કહેવામાં આવે છે।

Verse 8

एतस्य द्वादशादित्याः संभूतास्तेजसा पृथक् । प्रधान एव सर्वेषां सर्वदा स विबुध्यते ॥ २६.८ ॥

તેમાથી બાર આદિત્યો ઉત્પન્ન થયા, દરેક પોતપોતાના તેજથી અલગ. તે સર્વમાં સદા અગ્રગણ્ય તરીકે જ સમજાય છે.

Verse 9

तं दृष्ट्वा जगतो व्याप्तिं कुर्वाणं परमेश्वरम् । तस्यैवान्तः स्थिताः देवा विनिष्क्रम्य स्तुतिं जगुः ॥ २६.९ ॥

પરમેશ્વર જગતમાં સર્વત્ર પોતાની વ્યાપ્તિ વિસ્તારી રહ્યા છે એમ જોઈ, તેમના અંદર સ્થિત દેવો બહાર નીકળી સ્તુતિ ગાવા લાગ્યા.

Verse 10

देवा ऊचुः । भवान् प्रसूतिर् जगतः पुराणः क्षयामलैव प्रदहन् जगन्ति । समुत्थितो नाथ शमं प्रयाहि मा देवलोकान् प्लुष कर्मसाक्षिन् ॥ २६.१० ॥

દેવોએ કહ્યું—તમે જગતના આદિ સ્ત્રોત, પુરાતન પ્રસૂતિ છો; પ્રલયાગ્નિ સમાન તમે લોકોને દહો છો. હે નાથ, ઉદ્ભવીને હવે શમને પામો; હે કર્મસાક્ષી, દેવલોકોને દાઝાવશો નહીં.

Verse 11

त्वया ततं सर्वत एव तेजः प्रतापिना सूर्य यजुःप्रवृत्ते । तिग्मं रथाङ्गं तव देवकल्पं कालाख्यमध्वान्तकरं वदन्ति ॥ २६.११ ॥

હે સૂર્ય, તમારા પ્રતિાપથી સર્વત્ર તેજ વ્યાપ્યું છે અને યજુઃપરંપરા અનુસાર પ્રવર્તે છે. તમારા તીક્ષ્ણ રથચક્રસમાન દિવ્ય મંડળને તેઓ ‘કાલ’—અંધકારહર—કહે છે.

Verse 12

प्रभाकरसक्त्वं रविरादिदेव आत्मा समस्तस्य चराचरस्य । पितामहसक्त्वं वरुणो यमश्च भूतं भविष्यच्च वदन्ति सिद्धाः ॥ २६.१२ ॥

તેઓ ઘોષણા કરે છે કે આદિદેવ રવિ, પ્રભાકર-સ્વરૂપ, સર્વ ચરાચરનો આત્મા છે. અને સિદ્ધો કહે છે કે વરુણ અને યમ પિતામહ-તત્ત્વથી સંયુક્ત થઈ ભૂત અને ભવિષ્ય બંનેને આવરી લે છે.

Verse 13

ध्वान्तं प्रणु त्वं सुरलोकपूज्य प्रयाहि शान्तिं पितरो वदन्ति । वेदान्तवेद्योऽसि मखेषु देव त्वं हूयसे विष्णुरसि प्रसह्य । इति स्तुतस्तैः सुरनाथ भक्त्या प्रपाहि शम्भो न इति प्रसह्य ॥ २६.१३ ॥

હે સુરલોકમાં પૂજ્ય! અંધકાર દૂર કર; પિતૃઓ કહે છે—“શાંતિમાં પ્રસ્થાન કર।” તું વેદાંતથી જ્ઞેય છે; યજ્ઞોમાં, હે દેવ, તને જ આહ્વાન કરીને હુતિ અપાય છે—તું પૂર્ણ પરાક્રમે વિષ્ણુ જ છે. દેવાધિપતિના નેતૃત્વ હેઠળ દેવોએ ભક્તિથી સ્તુતિ કરીને આગ્રહપૂર્વક કહ્યું—“હે શંભુ, અમારી રક્ષા કર।”

Verse 14

एवमुक्तस्तदा देवैः सौम्यां मूर्तिमथाकरॊत् । प्रकाशत्वं जगामाशु देवतानां महाप्रभः ॥ २६.१४ ॥

દેવોએ તે સમયે એમ કહ્યે પછી, તે મહાપ્રભુએ સૌમ્ય મૂર્તિ ધારણ કરી; અને તરત જ દેવતાઓ માટે પ્રકાશસ્વરૂપ બન્યો.

Verse 15

एतत्सर्वं सुराणां तु दहनं शामितं पुरा । सप्तम्यां खलु सूर्येण मूर्त्तित्वं कृतवान् भुवि ॥ २६.१५ ॥

દેવતાઓનું આ સર્વ દહન (ક્લેશ) અગાઉ શમિત થયું હતું; અને ખરેખર સપ્તમીના દિવસે સૂર્ય દ્વારા તે પૃથ્વી પર મૂર્તિમાન બન્યું.

Verse 16

एतां यः पुरुषो भक्त्या उपास्ते सूर्यमर्चयेत् । भास्करेण च तस्यासौ फलमिष्टं प्रयच्छति ॥ २६.१६ ॥

જે પુરુષ ભક્તિપૂર્વક આ રીતે સૂર્યની ઉપાસના અને અર્ચના કરે છે, તેને ભાસ્કર સ્વયં ઇચ્છિત ફળ આપે છે.

Verse 17

एतत् ते कथितं राजन् सूर्याख्यानं पुरातनम् । आदिमन्वन्तरे वृत्तं मातरः शृणु सांप्रतम् ॥ २६.१७ ॥

હે રાજન, આ પ્રાચીન સૂર્યાખ્યાન તને કહેલું છે. હવે, હે પૂજ્ય માતા, આદિ મન્વંતરમાં જે બન્યું તે સાંભળ।