Adhyaya 217: Eulogy of the Merits (Phalaśruti) of the Dharāṇī–Varāha Dialogue
Dharāṇī–Varāha-saṃvāda-phalaśruti-varṇanam
Phalaśruti (Recitation-Merit) and Tīrtha-Comparative Praise
આ અધ્યાયમાં ધારાણી–વરાહ સંવાદની ઔપચારિક ફલશ્રુતિ વર્ણવાઈ છે. તેનો શ્રવણ, પાઠ અને સંરક્ષણ નૈતિક શુદ્ધિ તથા લોકહિત ઉપજાવે છે. સનત્કુમાર કહે છે કે પરમેષ્ઠી/પ્રજાપતિ બ્રહ્માએ પ્રશ્નનો નિર્ણય કરી દીધો છે અને બાકીનું નિરૂપણ પુલસ્ત્યને સોંપ્યું; સંવાદનો ‘સાર’ શિસ્તબદ્ધ વર્ગોએ સતત સાંભળવા માટે છે. આ સંવાદ મંગલકારી, ધર્મ–કામ–અર્થ સાધક, પાપનાશક અને આયુષ્ય-સમૃદ્ધિ વધારનાર છે. શ્રવણ-પાઠનું પુણ્ય મહાયજ્ઞ, દાન અને તીર્થસ્નાન સમાન ગણાયું છે. ગ્રંથ લખવો, ઘરમાં રાખવો અને પૂજવો દીર્ઘકાળ દૈવી અનુગ્રહ ટકાવે છે; તેમજ ધરણી (પૃથ્વી) પ્રત્યે આદર અને રક્ષણને વરાહકથામાં સંસ્કૃતિ-ધર્મ રૂપે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું છે.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 217
Verse 1
अथ धरणीवराहसंवादफलश्रुतिवर्णनम् ॥ सनत्कुमार उवाच ॥ उक्तं भगवता सर्वं यथावत्परमेष्ठिना ॥ पृष्टेन संशयं सम्यक्परं कृत्वार्थनिश्चयम् ॥
હવે ધરણી-વરાહ સંવાદની ફલશ્રુતિનું વર્ણન. સનત્કુમાર બોલ્યા—પરમેષ્ઠી ભગવાને પૂછવામાં આવતાં બધું યથાવત કહ્યું; સંશયને સંપૂર્ણ રીતે દૂર કરીને વિષયનો યોગ્ય નિશ્ચય સ્થાપ્યો।
Verse 2
भगवद्विश्वरूपस्य स्थाणोरप्रतिमौजसः ॥ क्रीडतो लोकनाथस्य कानने मृगरूपिणः ॥
ભગવાનના વિશ્વરૂપનું—સ્થાણુનું, જેના તેજ અપ્રતિમ છે—અને લોકનાથનું, જે મૃગરূপ ધારણ કરીને વનમાં ક્રીડા કરે છે।
Verse 3
यथा शरीरं शृङ्गं च पुण्यक्षेत्रे प्रतिष्ठितम् ॥ हिताय जगतस्तत्र तीर्थानि च यथाभवन् ॥
શરીર અને શૃંગ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં કેવી રીતે પ્રતિષ્ઠિત થયા, અને ત્યાં જગતના હિત માટે તીર્થો કેવી રીતે પ્રગટ થયા—તે કહો.
Verse 4
तन्मे ब्रूहि महाभाग यथातत्त्वं जगत्पते ॥ ब्रह्मोवाच ॥ पुलस्त्यो वक्ष्यते शेषं यदतोऽन्यन्महामुने ॥
હે મહાભાગ, હે જગત્પતે, તે મને યથાતત્ત્વ કહો. બ્રહ્માએ કહ્યું: હે મહામુને, શેષ અને આથી આગળનું પુલસ્ત્ય કહેશે.
Verse 5
सर्वेषामेव तीर्थानामेषां फलविनिश्चयम् ॥ कुरु राज्यं पुरस्कृत्य मुनीनां पुरतो वने ॥
આ સર્વ તીર્થોના ફળનો નિર્ણય કરો; વનમાં મુનિઓની સામે, રાજધર્મને અગ્રે રાખીને તે કરો.
Verse 6
पुत्रो मे मत्समः सम्यग्वेदवेदाङ्गतत्त्ववित् ॥ यच्छ्रुत्वा पुरुषस्तात विमुक्तः सर्वकिल्बिषैः
મારો પુત્ર મારા સમાન છે; તે વેદ અને વેદાંગોના તત્ત્વનો સમ્યક જાણકાર છે. હે તાત, આ સાંભળીને મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.
Verse 7
यशस्वी कीर्त्तिमान्भूत्वा वन्द्यते प्रेत्य चेह च ॥ श्रोतव्यमेतत्सततं चातुर्वर्ण्यैः सुसंयुतैः
યશસ્વી અને કીર્તિમાન બની મનુષ્ય ઇહલોકમાં પણ અને પરલોકમાં પણ વંદનીય થાય છે. ચાતુર્વર્ણ્યમાં સુસંયમયુક્ત જનોએ આને સદા શ્રવણ કરવું જોઈએ.
Verse 8
माङ्गल्यं च शिवं चैव धर्मकामार्थसाधकम् ॥ श्रीभूतिजननं पुण्यमायुष्यं विजयावहम्
આ મંગલમય અને શિવકારી છે, ધર્મ‑કામ‑અર્થની સિદ્ધિ કરાવનાર છે. તે શ્રી અને સમૃદ્ધિ ઉત્પન્ન કરે છે, પુણ્યદાયક છે, આયુષ્ય વધારનાર અને વિજય આપનાર છે.
Verse 9
धन्यं यशस्यं पापघ्नं स्वस्तिकृच्छान्तिकारकम् ॥ श्रुत्वैवं पुरुषः सम्यङ्न दुर्गतिमवाप्नुयात्
આ ધન્ય છે, યશ આપનાર, પાપનાશક, કલ્યાણ અને શાંતિ કરનાર છે. આ રીતે સમ્યક રીતે સાંભળનાર પુરુષ દુર્ગતિને પામતો નથી.
Verse 10
सनत्कुमारं संदिश्य विरराम महायशाः ॥ एतद्वः कथितं सर्वं मया तत्त्वेन सत्तमाः
સનત્કુમારને ઉપદેશ આપી તે મહાયશસ્વી વિરામ પામ્યા. ‘હે સત્તમો, તત્ત્વ અનુસાર આ બધું મેં તમને કહ્યું છે.’
Verse 11
वराहभूमिसंवादं सारमुद्धृत्य सत्तमाः ॥ यश्चैव कीर्त्तयेन्नित्यं श्रृणुयाद्वापि भक्तितः
હે સત્તમો, વરાહ અને ભૂમિના સંવાદનો સાર ઉદ્ધૃત કરીને—જે તેને નિત્ય કીર્તન કરે છે, અથવા ભક્તિપૂર્વક શ્રવણ કરે છે…
Verse 12
सर्वपापविनिर्मुक्तः स याति परमां गतिम् ॥ प्रभासे नैमिषारण्ये गङ्गाद्वारेऽथ पुष्करे
સર્વ પાપોથી નિર્મુક્ત થયેલો તે પુરુષ પરમ ગતિને પામે છે—પ્રભાસે, નૈમિષારણ્યે, ગંગાદ્વારે તથા પુષ્કરે પણ।
Verse 13
प्रयागे ब्रह्मतीर्थे च तीर्थे चामरकण्टके ॥ यत्पुण्यफलमाप्नोति तत्कोटिगुणितं भवेत्
પ્રયાગે, બ્રહ્મતીર્થે અને અમરકંટકના તીર્થમાં—ત્યાં જે પુણ્યફળ મળે તે કરોડગણું વધે છે।
Verse 14
कपिलां द्विजमुख्याय सम्यग्दत्त्वा तु यत्फलम् ॥ प्राप्नोति सकलं श्रुत्वा चाध्यायं तु न संशयः
શ્રેષ્ઠ દ્વિજને વિધિપૂર્વક કપિલા ગાય દાન કરવાથી જે ફળ મળે છે, તે સર્વ આ અધ્યાય સાંભળવાથી પ્રાપ્ત થાય છે—એમાં સંશય નથી।
Verse 15
श्रुत्वाऽस्यैव दशाध्यायं शुचिर्भूत्वा समाहितः ॥ अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां फलं प्राप्नोति मानवः
આ દસ અધ્યાયો સાંભળી, શુદ્ધ બની અને એકાગ્ર થઈ, મનુષ્ય અગ્નિષ્ટોમ તથા અતિરાત્ર યજ્ઞોના સમાન ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 16
यः पुनः सततं शृण्वन्नैरन्तर्येण बुद्धिमान् ॥ पारयेत्परया भक्त्या तस्यापि शृणु यत्फलम् ॥
અને જે બુદ્ધિમાન પુરુષ સતત, વિરામ વિના સાંભળતો રહી પરમ ભક્તિથી (આ ગ્રંથને) પૂર્ણ કરે—તેનું ફળ પણ સાંભળો।
Verse 17
सर्वयज्ञेषु यत्पुण्यं सर्वदानेषु यत्फलम् ॥ सर्वतीर्थाभिषेकेन यत्फलं मुनिभिः स्मृतम् ॥
સર્વ યજ્ઞોમાં જે પુણ્ય છે, સર્વ દાનોમાં જે ફળ છે, અને સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન-અભિષેકથી જે ફળ મુનિઓએ સ્મર્યું છે—
Verse 18
तत्प्राप्नोति न सन्देहो वराहवचनं यथा ॥ यदेतत्पारयेद्भक्त्या मम माहात्म्यमुत्तमम् ॥
તે તે પ્રાપ્ત કરે છે—એમાં સંશય નથી—વરાહના વચન મુજબ, જે ભક્તિથી મારા આ ઉત્તમ માહાત્મ્યનું પારાયણ પૂર્ણ કરે.
Verse 19
तस्य नारायणो देवः सन्तुष्टः स्याद्धि सर्वदा ॥ यश्चैतच्छृणुयाद्भक्त्या नैरन्तर्येण मानवः ॥
તેના માટે દેવ નારાયણ સદૈવ પ્રસન્ન રહે છે—અર્થાત્ જે માનવ ભક્તિથી અને અવિરત રીતે આને સાંભળે છે.
Verse 20
श्रुत्वा तु पूजयेत्शास्त्रं यथा विष्णुं सनातनम् ॥ गन्धपुष्पैस्तथा वस्त्रैर्ब्राह्मणानां च तर्पणैः ॥
શ્રવણ કર્યા પછી શાસ્ત્રનું પૂજન સનાતન વિષ્ણુની જેમ કરવું—ગંધ-પુષ્પોથી, વસ્ત્રોથી, તેમજ બ્રાહ્મણોને તર્પણ આપીને.
Verse 21
यथाशक्ति नृपो ग्रामैः पूजयेत्च वसुन्धरे ॥ श्रुत्वा तु पूजयेद्यः पौराणिकं नियतः शुचिः ॥
યથાશક્તિ નૃપે ગ્રામો (ભૂમિદાન/વસાહતો) દ્વારા વસુંધરાનું પણ પૂજન કરવું જોઈએ. અને જે નિયત તથા શુચિ રહીને સાંભળી પુરાણિક (વક્તા)નું પૂજન કરે છે—
Verse 22
कीर्तयित्वा व्रजेत्त्वर्गं कल्यमुत्थाय मानवः ॥ सूत उवाच ॥ इत्युक्त्वा भगवान्देवः परमेष्ठी प्रजापतिः ॥
આનું કીર્તન કરીને મનુષ્ય શુભ મુહૂર્તે ઊઠીને સ્વર્ગને પામે છે. સૂતે કહ્યું—એવું કહીને ભગવાન દેવ, પરમેષ્ઠી પ્રજાપતિ—
Verse 23
अपुत्रस्य भवेत्पुत्रः सपौत्रस्य सुपौत्रकः ॥ यस्येदं लिखितं गेहे तिष्ठेत्सम्पूज्यते सदा ॥
જેને પુત્ર નથી તેને પુત્ર પ્રાપ્ત થાય; અને જેને પૌત્ર છે તેને સુપૌત્ર મળે—જેનાં ઘરમાં આ લખિત ગ્રંથ રહે છે અને સદા વિધિપૂર્વક પૂજાય છે.
Frequently Asked Questions
The chapter frames the Dharāṇī–Varāha dialogue as a normative instructional text: sustained hearing/recitation and respectful preservation of the teaching are presented as practices that cultivate moral purification (pāpa-kṣaya), social auspiciousness, and ordered life-goals (dharma–kāma–artha). It also advances an implicit Earth-centered ethic by treating the Dharāṇī-related discourse as a civilizational ‘sāra’ worthy of continual study and protection.
No explicit tithi, nakṣatra, month (māsa), or seasonal (ṛtu) markers are given. The recommended practice is framed as continuous (satataṃ; nairantaryeṇa) rather than tied to a calendrical observance.
Direct ecological prescriptions are not detailed here; instead, the chapter elevates the Dharāṇī–Varāha saṃvāda as a foundational teaching whose continual transmission benefits the world (jagat-hitāya). By sacralizing the Earth-centered dialogue and linking it to collective welfare, the text indirectly supports an ethic of terrestrial respect and preservation through cultural memory and disciplined practice.
The narrative references major Purāṇic authorities and transmitters—Brahmā (Parameṣṭhin/Prajāpati), Sanatkumāra, Pulastya, and Sūta—functioning as a lineage of instruction and authentication. A royal figure (nṛpa/rājya context) is also invoked in relation to patronage and honoring the tradition, but no specific dynasty is named.