Adhyaya 216: The Sacred Account of Gokarṇa, Śṛṅgeśvara, and Related Tīrthas
Gokarṇaśṛṅgeśvarādi-māhātmya
Ancient-Geography (Tīrtha-Māhātmya) and Ritual Topography
વરાહ–પૃથ્વી સંવાદની અંદર બ્રહ્મા દ્વારા ગોકર્ણ અને શૃઙ્ગેશ્વર આદિ તીર્થોનું માહાત્મ્ય વર્ણવાય છે. ત્ર્યંબક મૃગરূপ ધારણ કરીને પૂર્વસ્થાન છોડે ત્યારે દેવો વિધિપૂર્વક ત્રિભાગ ‘શૃઙ્ગ’ને સ્થિર કરવા પ્રયત્ન કરે છે—વજ્રપાણિ ઇન્દ્ર શિખર સ્થાપે છે અને વિષ્ણુ પાયે દેવતીર્થ સ્થાપિત કરે છે; તેથી ગોકર્ણ અને શૃઙ્ગેશ્વર નામો પ્રસિદ્ધ થાય છે. ત્યારબાદ ગોકર્ણેશ્વરમાં રાવણનું તપ, ત્રિલોકજયનો વર, અને પછી ઇન્દ્રજિત દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત શૃઙ્ગને ઉખેડવાનો પ્રયાસ વર્ણિત છે. અંતે દક્ષિણ-ગોકર્ણને સ્વયંપ્રતિષ્ઠિત શિવસ્થાન તરીકે ભેદ બતાવી, ક્ષેત્રની ‘વ્યુષ્તિ’ તથા સંબંધિત તીર્થોની ઉત્પત્તિ સંક્ષેપે કહી પવિત્ર ભૂગોળને ધરતીની સુવ્યવસ્થિત સ્થિરતા સાથે જોડવામાં આવે છે.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 216
Verse 1
अथ गोकर्णशृङ्गेश्वरादिमाहात्म्यम् ॥ ब्रह्मोवाच ॥ तस्मात्स्थानादपक्रान्ते त्र्यम्बके मृगरूपिणि ॥ अन्योन्यं मन्त्रयित्वा तु मया सह सुरोत्तमाः ॥
હવે ગોકર્ણ અને શૃઙ્ગેશ્વર વગેરે સ્થળોનું માહાત્મ્ય આરંભે છે. બ્રહ્માએ કહ્યું—મૃગરূপ ધારણ કરેલા ત્ર્યંબક તે સ્થાનથી પ્રસ્થાન કર્યા પછી, દેવોમાં શ્રેષ્ઠોએ મારી સાથે પરસ્પર મંત્રણા કરી.
Verse 2
त्रिधाविभक्तं तच्छृङ्गं पृथक्पृथगवस्थितम् ॥ सम्यक्स्थापयितुं देवा विधिदृष्टेन कर्मणा ॥
તે શૃંગ ત્રણ ભાગે વિભક્ત થઈ અલગ અલગ સ્થાનોમાં જુદું જુદું સ્થિત થયું. દેવોએ શાસ્ત્રસંમત વિધિદૃષ્ટ કર્મ દ્વારા તેને યોગ્ય રીતે સ્થાપિત કરવા પ્રયત્ન કર્યો.
Verse 3
स्थापितं देवि नीत्वा वै शृङ्गाग्रं वज्रपाणिना ॥ मया तत्रैव तन्मध्यं स्थापितं विधिवत्प्रभोः ॥
હે દેવી, વજ્રપાણિ દ્વારા શૃંગનો અગ્રભાગ ત્યાં લઈ જઈ સ્થાપિત કરાયો. મેં એ જ સ્થળે તેના મધ્યભાગને પ્રભુ માટે વિધિપૂર્વક સ્થાપિત કર્યો.
Verse 4
देवैर्देवर्षिभिश्चैव सिद्धैर्ब्रह्मर्षिभिस्तथा ॥ गोकर्ण इति विख्यातिः कृता वैशेषिकी वरा ॥
દેવો, દેવર્ષિઓ, સિદ્ધો તથા બ્રહ્મર્ષિઓ દ્વારા એક વિશિષ્ટ અને શ્રેષ્ઠ ખ્યાતિ સ્થાપિત થઈ—‘(આ) ગોકર્ણ’ એમ.
Verse 5
विष्णुना देवतीर्थेन तन्मूलं स्थापितं ततः ॥ तस्य शृङ्गेश्वर इति नाम तत्राभवन्महत् ॥
ત્યારબાદ વિષ્ણુએ દેવતીર્થ સાથે તેના મૂળ (આધાર)ને સ્થાપિત કર્યું. ત્યાં તેનું મહાન નામ ‘શૃંગેશ્વર’ પ્રચલિત થયું.
Verse 6
गोकर्ण आत्मलिङ्ग तत्र तत्रैव भगवान्स्तस्मिन्शृङ्गे त्रिधा स्थिते ॥ सान्निध्यं कल्पयामास भागेनैकेन चोन्मना ॥
ગોકર્ણમાં આત્મલિંગરૂપે ભગવાને—જ્યારે તે શૃંગ ત્રિધા સ્થિત હતું—પોતાના એક અંશ દ્વારા, ઉન્મન થઈ, ત્યાં ત્યાં પોતાનું સાન્નિધ્ય સ્થાપ્યું.
Verse 7
शतं तेन तु भागानामात्मनो निहितं मृगे ॥ तस्माद्द्विकं तु भागानां शृङ्गाणां त्रितये न्यधात् ॥
તે કર્મથી તેણે પોતાના જ સો ભાગો તે મૃગમાં સ્થાપ્યા. ત્યારબાદ તે ભાગોમાંથી બે ભાગો તેણે શિખરોના ત્રયમાં નિયોજિત કર્યા॥
Verse 8
मार्गेण तच्छरीरेण निर्ययौ भगवान्विभुः ॥ शैशिरस्य गिरेः पादं प्रपेदे स्वयमात्मनः ॥
સર્વવ્યાપી ભગવાન એ જ શરીર લઈને માર્ગે નીકળ્યા અને સ્વયં શૈશિર પર્વતના પાદપ્રદેશે પહોંચ્યા॥
Verse 9
शतसङ्ख्या स्मृता व्युष्टिस्तस्मिञ्छैलेश्वरे विभोः ॥ त्रिधा विभक्ते शृङ्गेऽस्मिन्नेकाग्रगतिनिप्रभोः ॥
તે સર્વવ્યાપી વિભુના શૈલેશ્વરમાં ‘વ્યुष્ટિ’ને શતસંખ્યા તરીકે સ્મરવામાં આવે છે. આ ત્રિધા વિભક્ત શિખરમાં એકાગ્ર ગતિ ધરાવતો તેજસ્વી પ્રભુ (વિરાજે છે)॥
Verse 10
देवदानवगन्धर्वाः सिद्धयक्षमहोरगाः ॥ श्लेष्मातकवनं कृत्स्नं सर्वतः परिमण्डलम् ॥
દેવો, દાનવો, ગંધર્વો, સિદ્ધો, યક્ષો અને મહોરગો—બધા (હાજર હતા); અને સમગ્ર શ્લેષ્માતક વન ચારે તરફથી પરિમંડળરૂપે ઘેરાયેલું હતું॥
Verse 11
तीर्थयात्रां पुरस्कृत्य प्रदक्षिण्यं च चक्रतुः ॥ फलान्निर्दिश्य तीर्थानां तथा क्षेत्रफलṃ महत्
તીર્થયાત્રાને અગ્રસ્થાને રાખીને તે બંનેએ પ્રદક્ષિણા કરી; અને તીર્થોના ફળો દર્શાવી, તેમ જ ક્ષેત્રથી ઉત્પન્ન થતું મહાન પુણ્યફળ પણ વર્ણવાયું॥
Verse 12
यथास्थानानि ते तस्मान्निवृत्ताश्च सुरादयः ॥ एवं तस्मान्निवृत्तेषु दैवतेषु तदा ततः
તે સ્થાનથી દેવો વગેરે પોતાના-પોતાના ધામોમાં પરત ગયા. આ રીતે દેવતાઓ નિવૃત્ત થયા પછી, ત્યારબાદ આગળની ઘટના બની.
Verse 13
पौलस्त्यो रावणो नाम भ्रातृभिः सह राक्षसैः ॥ आगम्योग्रेण तपसा देवमाराधयद्विभुम्
પૌલસ્ત્ય વંશનો ‘રાવણ’ નામનો રાક્ષસ પોતાના ભાઈઓ તથા રાક્ષસો સાથે ત્યાં આવ્યો. ઉગ્ર તપસ્યાથી તેણે તે વિભુ દેવની આરાધના કરી.
Verse 14
शुश्रूषया च परया गोकर्णेश्वरमव्ययम् ॥ यदा तु तस्य तुष्टो वै वरदः शंकरः स्वयम्
અને પરમ શૂશ્રૂષાભાવે તેણે અવ્યય ગોકર્ણેશ્વરની સેવા-ઉપાસના કરી. જ્યારે સ્વયં વરદાતા શંકર તેના પર પ્રસન્ન થયા,
Verse 15
तदा त्रैलोक्यविजयं वरं वव्रे स राक्षसः ॥ प्रसादात्तस्य तत्सर्वं वाञ्छितं मनसा हि यत्
ત્યારે તે રાક્ષસે વરરૂપે ત્રિલોકવિજય માગ્યો. તે દેવના પ્રસાદથી મનમાં જે જે ઇચ્છ્યું હતું તે સર્વ પ્રાપ્ત થયું.
Verse 16
अवाप्य च दशग्रीवस्तदिष्टं परमेश्वरात् ॥ त्रैलोक्यविजयायाशु तत्क्षणादेव निर्ययौ
પરમેશ્વર પાસેથી તે વર મેળવી દશગ્રીવ (રાવણ) ત્રિલોકવિજય માટે એ જ ક્ષણે તત્કાળ નીકળી પડ્યો.
Verse 17
त्रैलोक्यं स विनिर्जित्य शक्रं च त्रिदशाधिपम् ॥ तदुत्पाट्यानयामास पुत्रेणेन्द्रजिता सह
તેણે ત્રૈલોક્યને જીત્યા પછી ત્રિદશોના અધિપતિ શક્ર (ઇન્દ્ર)ને પણ પકડી લીધો; તેને મૂળથી ઉપાડી, પુત્ર ઇન્દ્રજિત સાથે લઈ આવ્યો.
Verse 18
शृङ्गाग्रं यत्पुरा नीत्वा स्थापितं वज्रपाणिना ॥ तदुत्पाट्यानयामास पुत्रेणेन्द्रजिता सह
જે શિખરાગ્રને પૂર્વે વજ્રપાણિ (ઇન્દ્ર) લઈ જઈ સ્થાપિત કર્યો હતો, તેને તેણે મૂળથી ઉપાડી, પુત્ર ઇન્દ્રજિત સાથે લઈ આવ્યો.
Verse 19
न शशाक यदा रक्षस्तदुत्पाटयितुं बलात् ॥ वज्रकल्पं समुत्सृज्य तदा लङ्कां विनिर्ययौ
જ્યારે તે રાક્ષસ બળપૂર્વક તેને ઉપાડવામાં અસમર્થ રહ્યો, ત્યારે વજ્રસમાન એક પ્રહાર/અસ્ત્ર છોડીને તે લંકા તરફ નીકળી ગયો.
Verse 20
स तु दक्षिणगोकर्णो विज्ञेयस्ते महामते ॥ स्वयं प्रतिष्ठितस्तत्र स्वयं भूतपतिः शिवः
હે મહામતે, એ જ સ્થાનને તું ‘દક્ષિણ-ગોકર્ણ’ તરીકે જાણ; ત્યાં ભૂતપતિ શિવ સ્વયં પ્રતિષ્ઠિત, સ્વયંપ્રકાશ રૂપે સ્થિત છે.
Verse 21
एतत्ते कथितं सर्वं मया विस्तरतो मुने ॥ यथावदुत्तरस्तस्य गोकर्णस्य महात्मनः ॥
હે મુને, આ બધું મેં તને વિસ્તારે કહ્યું છે; તે મહાત્મા ગોકર્ણ વિષેનું અનુગામી વર્ણન પણ યથાવત રીતે રજૂ કર્યું છે.
Verse 22
दक्षिणस्य च विप्रर्षे तथा शृङ्गेश्वरस्य च ॥ शैलेश्वरस्य च विभो स्थित्युत्पत्तिर्यथाक्रमम् ॥
હે શ્રેષ્ઠ વિપ્રર્ષિ, હે વિભો—દક્ષિણ, શૃંગેશ્વર અને શૈલેશ્વરનાં સ્થાપન તથા ઉત્પત્તિનો ક્રમ મેં યથાક્રમે વર્ણવ્યો છે।
Verse 23
व्यु ष्टिः क्षेत्रस्य महती तीर्थानां च समुद्भवः ॥ प्रोक्तं सर्वं मया वत्स किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥
હે વત્સ, આ ક્ષેત્રનું મહાન પ્રાકટ્ય અને અહીંનાં તીર્થોનો ઉદ્ભવ—આ બધું મેં કહી દીધું છે. હવે તું બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?
Verse 24
ततः सुरासुरगुरुर्देवं भूतमहेश्वरम् ॥ तपसोऽग्रेण संसेव्य वव्रिरे विविधान्वरान् ॥
પછી દેવો અને અસુરોના ગુરુએ, શ્રેષ્ઠ તપ દ્વારા દેવ ભૂતમહેશ્વરની સેવા કરીને, વિવિધ પ્રકારના વર માગ્યા।
Verse 25
तद्यावद्रावणः स्थाप्य मुहूर्त्तमुदधेस् तटे ॥ संध्यामुपासते तत्र लग्नस्तावदसौ भुवि ॥
જ્યાં સુધી રાવણે તેને સમુદ્રકાંઠે એક મુહૂર્ત માટે સ્થાપી ત્યાં સંધ્યા-ઉપાસના કરી, ત્યાં સુધી તે પૃથ્વી પર અડગ રીતે સ્થિર રહ્યું।
Frequently Asked Questions
The chapter primarily models how terrestrial spaces become ‘ordered’ through ritually defined landmarks (sthāpana) and regulated movement (tīrthayātrā, pradakṣiṇā). Power gained through tapas (as in Rāvaṇa’s boon) is narrated alongside attempts to disrupt fixed sacred structures, implying that stability—social and terrestrial—depends on respecting established boundaries and sites.
No explicit tithi or lunar calendrical markers are provided. A temporal marker appears as ‘muhūrta’ (a short time unit) and as sandhyā-upāsanā (twilight worship), indicating practice tied to daily liminal times rather than a festival calendar.
Environmental balance is treated indirectly through sacred topography: the tri-partite śṛṅga is ritually stabilized by divine agents, and later attempts to uproot it dramatize disruption versus containment. The text’s mapping of groves (śleṣmātaka-vana), seashore zones (udadhi-taṭa), and named kṣetras frames the Earth (Pṛthivī) as a landscape whose integrity is maintained by recognized, protected sites and prescribed circumambulation/pilgrimage patterns.
The narrative references Rāvaṇa (Paulastya lineage implied by the epithet ‘Paulastya’), his son Indrajit, Indra (Vajrapāṇi), Brahmā as narrator within the embedded account, Viṣṇu as installer of a devatīrtha, and Śiva/Īśvara (Tryambaka, Bhūtapati) as the central deity of the kṣetra.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.