Adhyaya 211: Methods for the Removal of Sin and the Eulogy of Prabodhinī Ekādaśī/Dvādaśī
Pāpanāśopāya-varṇanaṃ tathā Prabodhinī-Ekādaśī/Dvādaśī-māhātmyaṃ
Ritual-Manual (Vrata-Māhātmya) with Ethical-Discourse
આ અધ્યાયમાં નારદ ધર્મરાજ યમને સર્વના, ખાસ કરીને શૂદ્રોના પણ, કલ્યાણ માટે માર્ગદર્શન માંગે છે. યમ પોતાની સમદૃષ્ટિ જણાવી પાપનાશ માટેના પ્રાયશ્ચિત્ત ઉપાયોનું વર્ણન કરે છે—પંચગવ્ય સેવન, ગૌસંબંધિત સ્નાન અને આદર-સેવા, ગોપૂજા/પરિક્રમા, સૂર્યોપાસના, તેમજ શુભ મુહૂર્તો અને નિશ્ચિત તિથિ-નક્ષત્રયોગોમાં કરવાના નિયમકર્મ. ત્યારબાદ વરાહ–પૃથ્વી સંવાદમાં પૃથ્વી કલિયુગમાં નૈતિક પતન અને ગંભીર સામાજિક અપરાધોથી પીડિત લોકો કેવી રીતે સદ્ગતિ પામે તે પૂછે છે. વરાહ એકાદશી/દ્વાદશી વ્રત, ખાસ કરીને કાર્તિકની પ્રબોધિની એકાદશી/દ્વાદશીનું માહાત્મ્ય, સંયમ-પૂજા-દાનયુક્ત શિસ્તબદ્ધ ધર્માચાર તરીકે નિર્દેશે છે, જે માનવ વર્તન સ્થિર કરે અને પૃથ્વીના કલ્યાણને વધારશે।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 211
Verse 1
पुनः पापनाशोपायवर्णनम् ॥ ऋषिपुत्र उवाच ॥ एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं धर्मराजस्य नारदः ॥ इदं भावेन भक्त्या च पुनर्वचनमब्रवीत् ॥
ફરી પાપનાશના ઉપાયનું વર્ણન. ઋષિપુત્રે કહ્યું—ધર્મરાજના આ શુભ વચન સાંભળી નારદે ભાવ અને ભક્તિ સાથે ફરી આ વચન કહ્યું.
Verse 2
नारद उवाच ॥ समः सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च ॥ धर्मराज महाबाहो पितृतुल्यपराक्रम ॥
નારદે કહ્યું—સ્થાવર અને જંગમ સર્વ ભૂતો પ્રત્યે તમે સમભાવ રાખો છો. હે ધર્મરાજ, મહાબાહો, પિતૃસમાન પરાક્રમી.
Verse 3
ब्राह्मणानां हितार्थाय यदुक्तं मे प्रदक्षिणम् ॥ इदं श्रेयतमाख्यानं श्रुतं श्रुतपरं पदम् ॥
બ્રાહ્મણોના હિતાર્થે પ્રદક્ષિણ વિષે મને જે કહેવામાં આવ્યું—આ અતિ શ્રેયસ્કર આખ્યાન છે; શ્રુતિ-પરંપરાનું પરમ પ્રામાણ્ય ઉપદેશરૂપે શ્રુત થયેલું છે।
Verse 4
त्रयो वर्णा महाभाग यज्ञसामान्यभागिनः ॥ शूद्रा वेदपवित्रेभ्यो ब्राह्मणैस्तु बहिष्कृताः ॥
હે મહાભાગ! ત્રણ વર્ણો યજ્ઞના સામાન્ય ભાગના ભાગીદાર છે; પરંતુ શૂદ્રો વૈદિક પવિત્ર કર્મોથી બ્રાહ્મણો દ્વારા બહિષ્કૃત થાય છે।
Verse 5
यथैव सर्वसमता तव भूतेषु मानद ॥ तथैव तेषामपि हि श्रेयो वाच्यं महामते ॥
હે માનદ! જેમ તું સર્વ ભૂતો પ્રત્યે પૂર્ણ સમતા રાખે છે, તેમ જ તેમના માટે પણ જે શ્રેયસ્કર છે તે અવશ્ય કહેવું જોઈએ, હે મહામતે।
Verse 6
यथा कर्म हितं वाक्यं शूद्राणामपि कथ्यताम् ॥ यम उवाच ॥ अहं ते कथयिष्यामि चातुर्वर्ण्यस्य नित्यशः ॥
શૂદ્રો માટે પણ કર્મ અનુસાર હિતકારક ઉપદેશ કહેવો જોઈએ. યમે કહ્યું—હું તને ચાતુર્વર્ણ્યના નિત્ય તત્ત્વને સતત સમજાવીશ।
Verse 7
यद्धितं धर्मयुक्तं च नित्यं भवति सुव्रत ॥ केवलं श्रुतिसंयोगाच्छ्रद्धया नियमेन च ॥
હે સુવ્રત! જે હિતકારક અને ધર્મયુક્ત છે તે શ્રુતિ-સંયોગ, શ્રદ્ધા અને નિયમપાલનથી નિત્ય સ્થિર બને છે।
Verse 8
करोति पापनाशार्थमिदं वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ गावः पवित्रा मङ्गल्या देवानामपि देवताः ॥
પાપનાશ માટે આ કર્મ કરવામાં આવે છે; હું કહું છું—સાંભળો. ગાયો પવિત્ર અને મંગલમય છે; દેવોમાં પણ દેવતાસમાન પૂજ્ય છે.
Verse 9
यस्ताः शुश्रूषते भक्त्या स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥ सौम्ये मुहूर्ते संयुक्ते पञ्चगव्यं तु यः पिबेत् ॥
જે ભક્તિપૂર્વક તે ગાયોનું સેવન કરે છે, તે પાપોથી મુક્ત થાય છે. અને જે શુભ, સૌમ્ય તથા યોગ્ય સંયોગવાળા મુહૂર્તે પંચગવ્ય પીવે છે…
Verse 10
सर्वतीर्थफलṃ प्राप्य स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥ प्रस्रवेण च यः स्नायाद्रोहिण्यां मानवॆ द्विज ॥
સર્વ તીર્થોના ફળને પ્રાપ્ત કરીને તે પાપોથી મુક્ત થાય છે. અને રોહિણી નક્ષત્રે, હે માનવ, હે દ્વિજ, પ્રસ્રવ—વહેતા ઝરણાથી જે સ્નાન કરે છે…
Verse 11
सर्वपापकृतान्दोषान्दहत्याशु न संशयः ॥ धेनुस्तनाद्विनिष्क्रान्तां धारां क्षीरस्य यो नरः ॥
આ સર્વ પાપોથી ઉત્પન્ન દોષોને તત્કાળ દહન કરે છે—એમાં શંકા નથી. જે પુરુષ ધેનુના સ્તનમાંથી નીકળેલી દૂધની ધારાને (ગ્રહણ/ઉપયોગ) કરે છે…
Verse 12
शिरसा प्रतिगृह्णाति स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥ ब्राह्मणस्तु सदा स्नातो भक्त्या परमया युतः ॥
જે મસ્તક નમાવી તેને ગ્રહણ કરે છે, તે પાપોથી મુક્ત થાય છે. બ્રાહ્મણ સદા સ્નાનથી શુદ્ધ રહી, પરમ ભક્તિથી યુક્ત થઈ આચરણ કરે છે.
Verse 13
नमस्येत्प्रयतो भूत्वा स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥ उदयान्निःसृतं सूर्यं भक्त्या परमया युतः ॥
સંયમિત બની નમસ્કાર કરવો; તે પાપોથી મુક્ત થાય છે. સૂર્યોદયે ઉદિત થયેલા સૂર્યને પરમ ભક્તિથી નમન કરવું.
Verse 14
नमस्येत्प्रयतो भूत्वा स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥ दध्यक्षताञ्जलीभिस्तु त्रिभिः पूजयते शुचिः ॥
સંયમિત બની નમસ્કાર કરવો; તે પાપોથી મુક્ત થાય છે. શુદ્ધ રહી દહીં-મિશ્રિત અક્ષતની ત્રણ અંજલીઓથી પૂજા કરવી.
Verse 15
तस्य भानुः प्रसन्नश्च ह्यशुभं यत्समर्जितम् ॥ तस्य भानुः स संदह्य दूरीकुर्यात्सदा द्विज ॥
તેના પર ભાનુ પ્રસન્ન થાય છે; જે અશુભ સંચિત થયું હોય તે તેનો સૂર્ય દહન કરીને સદા દૂર કરી દે છે, હે દ્વિજ.
Verse 16
तावकं दधिमिश्रं तु पात्रे औदुम्बरे स्थितम् ॥ सोमाय पौर्णमास्यां हि दत्वा पापैः प्रमुच्यते ॥
ઉદુંબરના પાત્રમાં રાખેલું દહીં-મિશ્રિત તે અર્પણ પૌર્ણમાસીએ સોમને અર્પણ કરવાથી પાપોથી મુક્તિ મળે છે.
Verse 17
अरुन्धतीं बुधं चैव तथा सर्वान्महामुनीन् ॥ अभ्यर्च्य वेदविधिना तेभ्यो दत्त्वा च तावकम् ॥
અરુન્ધતી, બુધ તથા સર્વ મહામુનિઓને વૈદિક વિધિ મુજબ અર્ચન કરીને, તેમને પણ તે અર્પણ આપવાથી (મનુષ્ય) શુદ્ધ થાય છે.
Verse 18
एकाग्रमानसो भूत्वा यो नमस्येत्कृताञ्जलिः ॥ किल्बिषं तस्य वै सर्वं तत्क्षणादेव नश्यति ॥
જે એકાગ્ર મનથી અંજલિ જોડીને નમસ્કાર કરે છે, તેના સર્વ કિલ્બિષ (પાપદોષ) તે ક્ષણે જ નાશ પામે છે।
Verse 19
विषुवेषु च योगेषु शुचिर्दत्त्वा पयो नरः ॥ तस्य जन्मकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥
વિષુવ તથા યોગના પવિત્ર દિવસોમાં શુદ્ધ રહીને જે મનુષ્ય દૂધ દાન કરે છે, તેનું જન્મકૃત પાપ તે ક્ષણે જ નાશ પામે છે।
Verse 20
प्राचीनीग्राङ्कुशान् कृत्वा स्थापयित्वा वृषं नरः ॥ द्विजैः सह नमस्कृत्य सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
પૂર્વમુખી અંકુશસમાન ચિહ્નોની રચના કરીને અને વૃષભ સ્થાપી, દ્વિજોની સાથે નમસ્કાર કરવાથી મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।
Verse 21
दक्षिणावर्तसव्येन कृत्वा प्राक्स्रोतसं नदीम् ॥ कृत्वा अभिषेकं विधिवत्ततः पापात्प्रमुच्यते ॥
દક્ષિણાવર્ત (જમણી પરિક્રમા) વિધિથી નદીનો પ્રવાહ પૂર્વમુખી કરીને અને નિયમપૂર્વક અભિષેક કર્યા પછી મનુષ્ય પાપથી મુક્ત થાય છે।
Verse 22
दक्षिणावर्तशङ्खेन कृत्वा चैव करे जलम् ॥ शिरसा तद्गृहीत्वा तु विप्रो हृष्टमनाः शुचिः ॥
દક્ષિણાવર્ત શંખથી હાથમાં જળ લઈને, તેને શિરસ પર ગ્રહણ કરીને, શુદ્ધ અને હર્ષિત મનવાળો વિપ્ર (આ કર્મ) કરે છે।
Verse 23
तस्य जन्मकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥ प्राक्स्रोतसं नदीं गत्वा नाभिमात्रजले स्थितः ॥
તેનું જન્મથી સંચિત પાપ તે જ ક્ષણે નાશ પામે છે. પૂર્વવાહિની નદીમાં જઈ તે નાભિપર્યંત જળમાં સ્થિત રહે છે.
Verse 24
स्नात्वा कृष्णतिलैर्मिश्राः दद्यात्सप्ताञ्जलीर्नरः ॥ प्राणायामत्रयं कृत्वा ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ॥
સ્નાન કરીને મનુષ્ય કાળા તલ મિશ્રિત જળની સાત અંજલિ અર્પણ કરે. ત્રણ પ્રાણાયામ કરીને તે બ્રહ્મચારી અને જીતેન્દ્રિય બને.
Verse 25
यावज्जीवकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥ अच्छिद्रपद्मपत्रेण सर्वरत्नोदकेन तु ॥
જીવનભર કરેલું પાપ તે જ ક્ષણે નાશ પામે છે—છિદ્રરહિત કમળપાનથી અને ‘સર્વરત્નોદક’ કહેવાતા જળથી.
Verse 26
त्रिधा यस्तु नरः स्नायात्सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि गुह्याद्गुह्यतरं मुने ॥
જે મનુષ્ય ત્રણ વખત સ્નાન કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે. અને વધુમાં, હે મુનિ, ગુહ્ય કરતાં પણ વધુ ગુહ્ય વાત હું તને કહું છું.
Verse 27
कार्त्तिकेऽमलपक्षे तु स्मृता ह्येकादशी तिथिः ॥ भुक्तिमुक्तिप्रदा या तु नाम्ना ख्याता प्रबोधिनी ॥
કાર્ત્તિક માસના શુદ્ધ (અમલ) પક્ષમાં એકાદશી તિથિ સ્મરણীয় છે. તે ભુક્તિ અને મુક્તિ આપનારી, ‘પ્રબોધિની’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 28
ये उपोष्यन्ति विधिवन्नारायणपरायणाः ॥ न तेषामशुभं किञ्चिज्जन्मकोटिकृतं मुने ॥
જે વિધિપૂર્વક ઉપવાસ કરે છે અને નારાયણપરાયણ છે, હે મુને, તેમના માટે કરોડો જન્મોમાં કરેલું પણ કોઈ અશુભ કશુ જ બાકી રહેતું નથી।
Verse 29
एकादशीं समाश्रित्य पुरा पृष्टो महेश्वरः ॥ वाराहरूपी धरया सर्वलोकहिताय वै ॥
એકાદશીના પ્રસંગે પ્રાચીનકાળે મહેશ્વરને પ્રશ્ન પૂછાયો હતો; અને ધરા (પૃથ્વી)એ પણ સર્વ લોકના હિત માટે નિશ્ચયે વરાહરૂપ ભગવાનને પૂછ્યું।
Verse 30
धरण्युवाच ॥ अस्मिन्कलियुगे घोरे नराः पापरताः प्रभो ॥ ब्रह्मस्वहरणे युक्ता तथा ब्राह्मणघातकाः ॥
ધરાએ કહ્યું—હે પ્રભુ, આ ઘોર કલિયુગમાં મનુષ્યો પાપમાં રત છે; તેઓ બ્રહ્મસ્વ (પવિત્ર સંપત્તિ) હરણમાં લાગેલા છે અને બ્રાહ્મણઘાતક પણ છે।
Verse 31
गुरुद्रोहरता देव मित्रद्रोहरतास्तथा ॥ स्वामिद्रोहरताश्चैव परदाराभिमर्शकाः ॥
હે દેવ, તેઓ ગુરુદ્રોહી છે, મિત્રદ્રોહી પણ; સ્વામિદ્રોહી પણ છે અને પરસ્ત્રીને અશુદ્ધ રીતે સ્પર્શ/અપમાન કરનાર છે।
Verse 32
परद्रव्यापहरणे संसक्ताश्च सुरेश्वर ॥ अभक्ष्यभक्षणरता वेदब्राह्मणनिन्दकाः
હે સુરેશ્વર, તેઓ પરદ્રવ્ય અપહરણમાં આસક્ત છે; અભક્ષ્ય ભક્ષણમાં રત છે અને વેદ તથા બ્રાહ્મણોની નિંદા કરે છે।
Verse 33
दाम्भिका भिन्नमर्यादा नायमस्तीति वादिनः ॥ असत्प्रतिग्रहे सक्ता अगम्यागमने रताः
તેઓ દંભી છે, સ્થાપિત મર્યાદાઓ તોડનારા; “આ (ધર્મવ્યવસ્થા) નથી” એમ વાદ કરનારા; અયોગ્ય દાન-ગ્રહણમાં આસક્ત અને જેમની પાસે ગમન નિષિદ્ધ છે ત્યાં ગમનમાં રત રહે છે.
Verse 34
एतैश्चान्यैश्च पापैश्च संसक्ता ये नरा विभो ॥ किमासाद्य गतिर्देव तेषां वद सुरेश्वर
હે વિભો! જે મનુષ્યો આ તથા અન્ય પાપોમાં આસક્ત છે—હે દેવ, તેઓ શું પ્રાપ્ત કરીને કઈ ગતિ પામે છે? હે સુરેશ્વર, કહો.
Verse 35
श्रीवराह उवाच ॥ साधु देवि महाभागे यत्पृष्टोऽहं वरानने ॥ रहस्यं ते प्रवक्ष्यामि लोकानां हितकाम्यया
શ્રીવરાહ બોલ્યા—હે મહાભાગ્યવતી દેવી, હે વરાનને! તું ઉત્તમ પ્રશ્ન કર્યો છે. લોકહિતની ઇચ્છાથી હું તને એક રહસ્ય ઉપદેશ કહું છું.
Verse 36
महापातकयुक्ता ये नराः सुकृतवर्जिताः ॥ तेषां मया हितार्थाय निर्मितं तच्छृणुष्व मे
જે મનુષ્યો મહાપાતકોથી યુક્ત અને સુકૃતથી રહિત છે—તેમના હિત માટે મેં એક ઉપાય રચ્યો છે; તે મારી પાસેથી સાંભળો.
Verse 37
तामुपोष्य नरा भद्रे महापापरताश्च ये ॥ पुण्यपापविनिर्मुक्ता गच्छन्ति पदमव्ययम्
હે ભદ્રે! જે મનુષ્યો—મહાપાપમાં રત હોય તોય—તે (વ્રત/ઉપવાસ)નું ઉપવાસ કરીને પુણ્ય અને પાપ બંનેથી મુક્ત થઈ અવિનાશી પદને પામે છે.
Verse 38
उपायोऽतः परो नान्यो विद्यते हि वसुन्धरे ॥ एकादशीं विना येन सर्वपापक्शयो भवेत्
હે વસુંધરે! આથી પર કોઈ શ્રેષ્ઠ ઉપાય નથી. એકાદશી વિના એવો બીજો સાધન નથી કે જેના દ્વારા સર્વ પાપોનો ક્ષય થાય.
Verse 39
यथा शुक्ला तथा कृष्णा ह्युपोष्या सा प्रयत्नतः ॥ शुक्ला भक्तिप्रदा नित्यं कृष्णा मुक्तिं प्रयच्छति
જેમ શુક્લપક્ષની એકાદશી, તેમ જ કૃષ્ણપક્ષની એકાદશી પણ પ્રયત્નપૂર્વક ઉપવાસથી પાળવી જોઈએ. શુક્લા નિત્ય ભક્તિ આપે છે, કૃષ્ણા મુક્તિ પ્રદાન કરે છે.
Verse 40
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कर्त्तव्या द्वादशी सदा ॥ यदीच्छेद्वैष्णवं लोकं गन्तुं वै भूतधारिणि
અતએવ, હે ભૂતધારિણી (પૃથ્વી)! જો વૈષ્ણવ લોકમાં જવું ઇચ્છે, તો સર્વ પ્રયત્નથી સદા દ્વાદશીનું પાલન કરવું જોઈએ.
Verse 41
मनसा वचसा चैव कर्मणा समुपार्जितम् ॥ पापं मासकृतं पुंसां दहत्येकादशी कृता
મન, વાણી અને કર્મ દ્વારા મનુષ્યો એક માસમાં જે પાપ સંચય કરે છે, એકાદશીનું વ્રત કરવાથી તે દગ્ધ થઈ નાશ પામે છે.
Verse 42
दहन्तीह पुराणानि भूयोभूयो वरानने ॥ न भोक्तव्यं न भोक्तव्यं सम्प्राप्ते हरिवासरे
હે વરાનને! હરિવાસર (એકાદશી) આવી પહોંચે ત્યારે વારંવાર કહેવામાં આવ્યું છે—ભોજન ન કરવું, ન કરવું; કારણ કે તે સમયે ખાવાથી પુરાણોમાં કહેલા પુણ્યો અહીં ફરી ફરી દગ્ધ થાય છે.
Verse 43
यदीच्छथ नराः गन्तुं तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ न भोक्तव्यं न भोक्तव्यं तदा केशववासरे
જો મનુષ્યો વિષ્ણુના પરમ પદે જવા ઇચ્છે, તો કેશવ-વાસરે (પવિત્ર દિવસે) ભોજન ન કરવું, ન કરવું।
Verse 44
ऊर्ध्वबाहुर्विरौम्येष प्रलापं मे शृणुष्व तम् ॥ आराधयस्व विश्वेशमेकादश्यामतन्द्रितः
હું બાહુ ઊંચા કરીને આ ઘોષણા કરું છું; મારી વાત સાંભળો: એકાદશીએ બેદરકારી વિના વિશ્વેશનું આરાધન કરો।
Verse 45
न शङ्खेन पिबेत्तोयं न हन्यान्मत्स्यसूकरौ ॥ एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुभयोऽपि
શંખથી પાણી ન પીવું; માછલી અને સૂકરનો વધ ન કરવો। એકાદશીએ—શુક્લ અને કૃષ્ણ બંને પક્ષોમાં—ભોજન ન કરવું।
Verse 46
किं तेन न कृतं पापं दुर्वृत्तेनात्मघातिना ॥ एकादश्यां विशालाक्षि भुक्तं येन विजानता
હે વિશાલાક્ષિ! જે દુર્વૃત્ત, આત્મઘાતી મનુષ્ય જાણીને એકાદશીએ ભોજન કરે છે, તેણે કયું પાપ નથી કર્યું?
Verse 47
एकादशीं च यः शुक्लामसमर्थं उपोषितुम् ॥ तदा नक्तं प्रकर्तव्यं तथाऽयाचितमेव वा
અને જે શુક્લપક્ષની એકાદશીએ ઉપવાસ કરવા અસમર્થ હોય, તેણે ત્યારે નક્ત-વ્રત કરવું; અથવા માત્ર અયાચિત (માગ્યા વિના મળેલું) જ ગ્રહણ કરવું।
Verse 48
एकभक्तेन दानेन कर्तव्यं द्वादशीव्रतम् ॥ न करोति यदा भूमे व्रतं वा दानमेव वा
એક વખત ભોજન કરીને અને દાન સહિત દ્વાદશી વ્રત કરવું જોઈએ. હે ભૂમે, જ્યારે કોઈ વ્રત પણ ન કરે કે દાન પણ ન કરે—
Verse 49
एका सा द्वादशी पुण्या उपोष्या सा प्रबोधिनी ॥ तस्यामाराध्य विश्वेशं जगतामीश्वरश्वरम्
એ એક દ્વાદશી પુણ્યદાયિની છે; તે દિવસે ઉપવાસ કરવો જોઈએ; એ જ પ્રબોધિની છે. તે દિવસે જગતના ઈશ્વરોના ઈશ્વર વિશ્વેશનું આરાધન કરીને—
Verse 50
प्राप्नोति सकलं चैतद्द्वादशद्वादशीफलम् ॥ पूर्वाभाद्रपदायोगे सैव या द्वादशी भवेत
જ્યારે એ જ દ્વાદશી પૂર્વાભાદ્રપદ નક્ષત્ર-યોગમાં આવે છે, ત્યારે મનુષ્ય આ બધું—બાર દ્વાદશીઓનું ફળ—પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 51
अतीव महती तस्यां सर्वं कृतमिहाक्षयम् ॥ उत्तराभाद्रसहिता यदि सैकादशी भवेत
તે પ્રસંગે મહિમા અતિ મહાન છે; અહીં કરેલું બધું અક્ષય બને છે—જો તે એકાદશી ઉત્તરાભાદ્ર સાથે આવે તો.
Verse 52
तदा कोटिगुणं पुण्यं केशवात् लभते फलम् ॥ सकृद्देवेऽर्च्चिते तस्यां लभते भूतधारिणि
ત્યારે પુણ્ય કરોડગણું વધે છે અને કેશવ પાસેથી તેનું ફળ મળે છે. હે ભૂતધારિણી (ભૂમિ), તે દિવસે દેવનું એકવાર પૂજન કરવાથી પણ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 53
यथा प्रबोधिनी पुण्या तथा यस्यां स्वपेद्धरिः ॥ उपोष्या हि महाभागे त्वनन्तफलदा हि सा
જેમ પ્રબોધિની તિથિ પુણ્યદાયી છે, તેમ જ જે તિથિએ હરિ શયન કરે છે એમ કહેવાય છે તે તિથિ પણ પુણ્યદાયી છે. હે મહાભાગે, તે દિવસે ઉપવાસ અવશ્ય કરવો, કારણ કે તે અનંત ફળ આપનાર છે.
Verse 54
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन द्वादशीं समुपोषयेत् ॥ यदीच्छेत्तु विशालाक्षि शाश्वतीं गतिमात्मनः
અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી દ્વાદશી તિથિએ સંપૂર્ણ રીતે ઉપવાસ કરવો જોઈએ. હે વિશાલાક્ષિ, જો કોઈ પોતાને માટે શાશ્વત ગતિ/ચિરંજીવી ગંતવ્ય ઇચ્છે, તો આ જ ઉપાય છે.
Verse 55
एकादशी सोमयुता कार्त्तिके मासि भामिनि ॥ उत्तराभाद्रसंयोगे अनन्तफलदा हि सा
હે ભામિની, કાર્તિક માસમાં એકાદશી જો સોમવાર સાથે યુક્ત હોય અને ઉત્તરાભાદ્રપદા નક્ષત્રનો સંયોગ પણ થાય, તો તે વ્રત નિશ્ચયે અનંત ફળ આપનાર બને છે.
Verse 56
तस्यां यत्क्रियते भद्रे तदनन्तगुणं स्मृतम् ॥ एकादशी भौमयुता यदा स्याद्भूतधारिणि
હે ભદ્રે, તે સમયે જે કંઈ કરવામાં આવે તે અનંત ગુણથી ફળદાયી ગણાય છે. હે ભૂતધારિણી, જ્યારે એકાદશી ભૌમ (મંગળવાર) સાથે યુક્ત થાય…
Verse 57
स्नात्वा देवे समभ्यर्च्य प्राप्नोति परमं फलम् ॥ प्राप्नोति सकलं चैव द्वादशद्वादशीफलम्
સ્નાન કરીને અને દેવનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને મનુષ્ય પરમ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે. તેમજ દ્વાદશ અને દ્વાદશી વ્રતનું સંપૂર્ણ ફળ પણ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 58
जलपूर्णं तथा कुम्भं स्थापयित्वा विचक्षणः ॥ पञ्चरत्नसमोपेतं घृतपात्रयुतं तथा
જળથી ભરેલો કુંભ સ્થાપી વિવેકી સાધક તેને પંચરત્નોથી યુક્ત અને ઘૃતપાત્રসহ પણ તૈયાર કરે।
Verse 59
तस्योपरि न्यसेन्मत्स्यस्वरूपं तु जनार्दनम् ॥ निष्कमात्रसुवर्णेन घटितं तु वरानने
તેના ઉપર મત્સ્યસ્વરૂપ જનાર્દનને સ્થાપિત કરવો। હે વરાનને, તે નિષ્કમાત્ર સોનાથી ઘડાયેલો હોવો જોઈએ।
Verse 60
पञ्चामृतेन संस्नाप्य कुंकुमेन विलेपितम् ॥ पीतवस्त्रयुगच्छन्नं छत्रोपानद्युगान्वितम्
પંચામૃતથી સ્નાન કરાવી કુંકુમથી લેપન કરીને, તેને પીળા વસ્ત્રોની જોડીથી ઢાંકી, છત્ર અને પાદુકા-યુગલ સહિત કરવું।
Verse 61
पूजयेत् कमलैर्देवि मद्भक्तः संयतेन्द्रियः ॥ मत्स्यं कूर्मं वराहं च नरसिंहं च वामनम्
હે દેવી, ઇન્દ્રિયસંયમી મારા ભક્તે કમળોથી મત્સ્ય, કૂર્મ, વરાહ, નરસિંહ અને વામનનું પૂજન કરવું।
Verse 62
रामं रामं च कृष्णं च बुद्धं चैव च कल्किनम् ॥ एवं दशावतारांश्च पूजयेद्भक्तिसंयुतः ॥
ભક્તિથી યુક્ત થઈ રામ, પરશુરામ, કૃષ્ણ, બુદ્ધ અને કલ્કિ—આ રીતે દશાવતારોનું પૂજન કરવું।
Verse 63
रात्रौ चोत्थापनं कार्यं देवदेवस्य सुव्रते ॥ प्रभाते विमले स्नात्वा भक्त्या सम्पूज्य केशवम् ॥
હે સુવ્રતે, રાત્રે દેવદેવનું ઉત્થાપનવિધિ કરવી જોઈએ. પ્રભાતે નિર્મળ સ્નાન કરીને ભક્તિપૂર્વક કેશવની પૂજા કરવી.
Verse 64
अनेनैव विधानेन कुर्यादेकादशीव्रतम् ॥ तस्य पुण्यं भवेद्यत्तु तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥
આ જ વિધાનથી એકાદશી વ્રત કરવું જોઈએ. તેનાથી જે પુણ્ય થાય છે, હે વસુંધરે, તે સાંભળો.
Verse 65
पुष्पधूपादिनैवेद्यैः फलैर्नानाविधैः शुभैः ॥ ततस्तु पूजयेद्विद्वानाचार्यं भक्तिसंयुतः ॥
પુષ્પ, ધૂપ, નૈવેદ્ય તથા નાનાવિધ શુભ ફળોથી; ત્યારબાદ ભક્તિસંયુક્ત વિદ્વાને આચાર્યનું પૂજન કરવું જોઈએ.
Verse 66
अलङ्कारोपहारैश्च वस्त्राद्यैश्च स्वशक्तितः ॥ पूजयित्वा विधानेन तं देवं प्रतिपादयेत् ॥
અલંકાર, ઉપહાર તથા વસ્ત્રાદિ સ્વશક્તિ મુજબ; વિધાનપૂર્વક પૂજા કરીને તે દેવને નિયમ પ્રમાણે અર્પણ/પ્રતિપાદન કરવું.
Verse 67
जगदादिर्जगद्रूपो जगदादिरनादिमान् ॥ जगदादिर्जगद्योनिः प्रीयतां मे जनार्दनः ॥
જે જગતનો આદિ છે, જગતરૂપ છે; જે જગતનો આદિ હોવા છતાં અનાદિ છે; જે જગતનો આદિ અને જગતયોનિ/સ્ત્રોત છે—એ જનાર્દન મારા પર પ્રસન્ન થાઓ.
Verse 68
यदि वक्त्रसहस्राणां सहस्राणि भवन्ति तैः ॥ सङ्ख्यातुं नैव शक्यन्ते प्रबोधिन्यास्तथा गुणाः ॥
જો હજારોના હજારો મુખ પણ હોય, તો પણ તેમના દ્વારા પ્રબોધિનીના ગુણોનું સંપૂર્ણ ગણન કરવું શક્ય નથી।
Verse 69
तथाप्युद्देशमात्रेण शक्त्या वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ चन्द्रतारार्कसङ्काशमधिष्ठायानुजीविभिः ॥
તથાપિ, માત્ર સંકેતરૂપે, મારી શક્તિ મુજબ કહું છું—સાંભળો. ચંદ્ર-તારા-સૂર્ય સમાન તેજસ્વી પદ પ્રાપ્ત કરી, અનુચરો સાથે ત્યાં નિવાસ કરે છે।
Verse 70
सहैव यानमागच्छेन्मम लोकं वसुन्धरे ॥ ततः कल्पसहस्रान्ते सप्तद्वीपेश्वरो भवेत् ॥
હે વસુંધરા, દિવ્ય યાન સાથે તે મારા લોકમાં પહોંચે છે; ત્યારબાદ હજાર કલ્પોના અંતે તે સાત દ્વીપોનો અધિપતિ બને છે।
Verse 71
आयुरारोग्यसम्पन्नो जन्मातीतो भवेत् ततः ॥ ब्रह्मघ्नश्च सुरापश्च स्तेयी च गुरुतल्पगः ॥
ત્યારબાદ તે દીર્ઘ આયુષ્ય અને આરોગ્યથી સંપન્ન થઈ જન્મચક્રથી પરે જાય છે. બ્રાહ્મણહંતક, સુરાપાન કરનાર, ચોર અને ગુરુશય્યા લંઘન કરનાર પણ (આ ફળના અધિકારી ગણાય છે)।
Verse 72
पश्ये च धीमानधनोऽपि भक्त्या स्पृशेन्मनुष्यं इह चिन्त्यमानः॥ शृणोति भक्तस्य मतिं ददाति विकल्मषः सोऽपि दिवं प्रयाति॥
હું જોઉં છું કે બુદ્ધિમાન પુરુષ પણ, ગરીબ હોવા છતાં, અહીં ભક્તિથી સ્મરવામાં આવે તો મનુષ્ય દ્વારા સ્પર્શિત (સહાય) થઈ શકે છે. તે ભક્તની વાત સાંભળે છે અને સમજ આપે છે; કલ્મષરહિત થઈ તે પણ સ્વર્ગને પામે છે।
Verse 73
दुःस्वप्नः प्रशममुपैति पठ्यमाने माहात्म्ये भवभयहारके नरस्य॥ यः कुर्याद्व्रतवरमेतदव्ययाया बोधिन्याः किमुत फलं तु तस्य वाच्यम्॥
ભવભય હરણારું આ માહાત્મ્ય પઠન થતું હોય ત્યારે દુઃસ્વપ્નો શમન પામે છે. જે કોઈ અવ્યયા બોધિનીનું આ ઉત્તમ વ્રત કરે, તેનું ફળ તો શું કહીએ—અતિ અવર્ણનીય છે.
Verse 74
ते धन्यास्ते कृतार्थाश्च तैरेव सुकृतं कृतम्॥ तैरात्मजन्म सफलं कृतं ये व्रतकाःरकाः॥
તેઓ ધન્ય છે, તેઓ કૃતાર્થ છે; એમના દ્વારા જ સુકૃત સિદ્ધ થયું છે. જે વ્રતનું આચરણ કરે છે, તેમણે પોતાનું જન્મ સફળ કર્યું છે.
Verse 75
नारायणाच्युतानन्त वासुदेवेत यो नरः॥ सततं कीर्त्तयेद्भूमे याति मल्लयतां प्रिये॥
હે ભૂમિ! જે મનુષ્ય સતત ‘નારાયણ, અચ્યુત, અનંત, વાસુદેવ’ એમ કીર્તન કરે છે, તે, પ્રિયે, મલ્લયતા પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 76
किं पुनः श्रद्धया युक्तः पूजयेनमामनन्यधीः॥ गुरूपदिष्टमार्गेण याति मल्लयतां नरः॥
તો પછી તો કેટલું વધુ—શ્રદ્ધાયુક્ત, અનન્યબુદ્ધિથી, ગુરુએ ઉપદેશેલા માર્ગે મારી પૂજા કરનાર મનુષ્ય મલ્લયતા પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 77
तस्य यज्ञवराहस्य विष्णोरमिततेजसः॥ प्रयाणं ये च कुर्वन्ति ते पूज्याः सततं सुरैः॥
તે યજ્ઞ-વરાહ, અમિત તેજવાળા વિષ્ણુના પ્રયાણ સમયે જે વિધિ-સંસ્કાર કરે છે, તેઓ દેવતાઓ દ્વારા પણ સદા પૂજ્ય રહે છે.
Verse 78
तस्मात् सुनियतैर्भाव्यं वैष्णवं मार्गमास्पदम्॥ दुर्ल्लभं वैष्णवत्वं हि त्रिषु लोकेषु सुन्दरी॥
અતએવ સુનિયમથી યુક્ત થઈ વૈષ્ણવ માર્ગને આધારરૂપે આશ્રય કરવો જોઈએ. હે સુન્દરી, ત્રણે લોકમાં વૈષ્ણવત્વ ખરેખર દુર્લભ છે.
Verse 79
जन्मान्तरसहस्रेषु समाराध्य वृषध्वजम्॥ वैष्णवत्वं लभेत्कश्चित्सर्वपापक्शये सति॥
હજારો જન્માંતરોમાં વૃષધ્વજ (શિવ)ની સમ્યક આરાધના કરીને, સર્વ પાપક્ષય થયા પછી જ કોઈક વૈષ્ણવત્વ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 80
पापक्शयमवाप्नोति चेश्वराराधने कृते॥ ज्ञानमन्विच्छता रुद्रं पूजयेत्परमेश्वरम्॥
ઈશ્વરની આરાધના કરવામાં આવે ત્યારે પાપક્ષય પ્રાપ્ત થાય છે. જ્ઞાનની શોધ કરનારએ પરમેશ્વર રુદ્રની પૂજા કરવી જોઈએ.
Verse 81
संस्मृतः कीर्तितो वापि दृष्टः स्पृष्टोऽपि वा प्रिये॥ पुनाति भगवद्भक्तश्चाण्डालोऽपि यदृच्छया॥
હે પ્રિયે, ભગવાનના ભક્તને સ્મરણ કરાય, કીર્તન કરાય, જોવાય કે સ્પર્શ પણ કરાય—તો તે પવિત્ર કરે છે; અચાનક મળેલો ચાંડાલ પણ (ભક્ત હોય તો) પાવન કરે છે.
Verse 82
एतज्ज्ञात्वा तु विद्वद्भिः पूजनीयो जनार्दनः॥ वेदोक्तविधिना भद्रे आगमोक्तेन वा सुधीः॥
આ વાત જાણીને વિદ્વાનોએ જનાર્દનની પૂજા કરવી જોઈએ—હે ભદ્રે, વેદોક્ત વિધિથી અથવા આગમોક્ત વિધિથી; આ જ સુધીજનનું આચરણ છે.
Verse 83
यम उवाच॥ एतच्छ्रुत्वा महाभागा धरणी संहितव्रता॥ समाराध्य जगन्नाथं विधिना तल्लयङ्गता॥
યમે કહ્યું—આ સાંભળીને મહાભાગા ધરણી, વ્રતમાં દૃઢ રહી, વિધિપૂર્વક જગન્નાથની આરાધના કરીને તેમામાં લીન થઈ ગઈ।
Verse 84
महापातकभागी स्यात्सुगतिं नाप्नुयात्क्वचित्॥ उपवासासमर्थानां तथैव पृथुलोचने॥
મનુષ્ય મહાપાતકનો ભાગી બને છે અને ક્યાંય સుగતિ પામતો નથી; હે વિશાલનેત્રે, ઉપવાસ કરવા અસમર્થ લોકો વિષે પણ એ જ કહેવાયું છે।
Verse 85
अतो यत्नेन वै साध्यं वैष्णवत्वं विपश्चिता॥ ये वैष्णवा महात्मानो विष्णुपूजनतत्पराः॥
અતએવ, હે વિપશ્ચિત, પ્રયત્નપૂર્વક વૈષ્ણવત્વ સાધવું જોઈએ; જે વૈષ્ણવ મહાત્માઓ વિષ્ણુપૂજનમાં તત્પર રહે છે।
Verse 86
तेषां नैवास्त्ययं लोको यान्ति तत्परमं पदम्॥ ये सकृद्द्वादशीमेतामुपोष्यन्ति विधानतः॥
તેમના માટે આ (સામાન્ય) લોક અંતિમ નથી; જે વિધિપૂર્વક આ દ્વાદશીએ એકવાર પણ ઉપવાસ કરે છે, તેઓ તે પરમ પદે જાય છે।
Verse 87
प्रबोधनाख्यां सुधियस्ते यान्ति परमं पदम्॥ न यमं यातनादण्डान्नरकं न च किङ्करान्॥
પ્રબોધના નામની (દ્વાદશી)નું પાલન કરનાર બુદ્ધિમાનો પરમ પદે જાય છે; તેઓ યમને, યાતનાદંડને, નરકને કે (યમના) કિંકરોને મળતા નથી।
Verse 88
पश्यन्ति द्विजशार्दूल इति सत्यं मयोदितम्॥ एतत्ते सर्वमाख्यातं यथादृष्टं यथाश्रुतम्॥
“હે દ્વિજશાર્દૂલ, તેઓ (આમાંથી કશુંય) નથી જોતા”—આ સત્ય મેં કહ્યું છે. મેં જેમ જોયું અને જેમ સાંભળ્યું તેમ બધું તને જણાવ્યું છે।
Verse 89
कथितं मे महाभाग यत्त्वया परिपृच्छितम्॥ स्वयम्भुवा यथा प्रोक्तं गुह्याख्यानं महामुने॥
હે મહાભાગ, તું જે પૂછ્યું હતું તે બધું મેં કહ્યું—સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા) જેમ બોલ્યા તેમ આ ગુહ્યાખ્યાન, હે મહામુને।
Verse 90
तत्ते सर्वं समासेन व्याख्यातं धर्मवत्सल॥
હે ધર્મવત્સલ, તે સમગ્ર વિષય મેં તને સંક્ષેપમાં સમજાવ્યો છે।
Verse 91
यावज्जीव कृतात्पापात्तत्क्षणादेव मुच्यते॥ लाङ्गूलेनोद्धृतं तोयं मूर्ध्ना गृह्णाति यो नरः॥
જે મનુષ્ય પૂંછડી વડે ઉદ્ધૃત થયેલું જળ પોતાના મસ્તક પર ગ્રહણ કરે છે, તે જીવનભર કરેલા પાપમાંથી તે ક્ષણે જ મુક્ત થાય છે।
Verse 92
द्विजं शुश्रूषते यस्तु तर्पयित्वातिभक्तितः ॥ नमस्येत्प्रयतो भूत्वा स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥
જે દ્વિજ (બ્રાહ્મણ)ની સેવા કરે છે, અતિભક્તિથી તેને તૃપ્ત કરીને, પછી સંયમી બની નમસ્કાર કરે છે—તે પાપોથી મુક્ત થાય છે।
Verse 93
या सा विष्णोः परा मूर्तिरव्यक्तानेकरूपिणी ॥ सा क्षिप्ता मानुषे लोके द्वादशी मुनिपुङ्गव ॥
હે મુનિશ્રેષ્ઠ! વિષ્ણુની તે પરમ મૂર્તિ—અવ્યક્ત છતાં અનેકરૂપિણી—માનવ લોકમાં ‘દ્વાદશી’ રૂપે પ્રગટ કરાઈ છે.
Verse 94
या सा विष्णोः परा शक्तिरव्यक्तानेकरूपिणी ॥ सा मर्त्ये निर्मिता भूमे द्वादशीरूपधारिणी ॥
હે ભૂમિ! વિષ્ણુની તે પરમ શક્તિ—અવ્યક્ત છતાં અનેકરૂપિણી—મર્ત્ય લોકમાં ‘દ્વાદશી’ રૂપ ધારણ કરીને રચાઈ છે.
Verse 95
स ब्रह्महा सुरापश्च स स्तेयी गुरुतल्पगः ॥ एकादश्यां तु यो भुङ्क्ते पक्षयोरुभयोऽपि ॥
બંને પક્ષોમાં એકાદશીએ જે ભોજન કરે છે, તે બ્રાહ્મણહંતા, સુરાપાન કરનાર, ચોર અને ગુરુતલ્પગ સમાન ગણાય છે.
Verse 96
शयने बोधने चैव हरेस्तु परिवर्तने ॥ उपोष्यैव विधानॆन नरो निर्मलतां व्रजेत् ॥
હરિના શયન, બોધન તથા પરિવર્તન (પરિવર્તની) સમયે વિધાન મુજબ ઉપવાસ કરવાથી મનુષ્ય નિર્મળતા પામે છે.
Verse 97
पुष्पैर्धूपैस्तथा दीपनैवद्यैर्विविधैरपि ॥ सम्पूज्यैवमलङ्कारैर्विविधैरुपशोभितम् ॥
પુષ્પો, ધૂપ, દીપ અને વિવિધ નૈવેદ્યોથી આ રીતે સમ્યક પૂજા કરીને, અને નાનાવિધ અલંકારોથી શોભિત કરીને (દેવતાને) વધુ તેજસ્વી બનાવવામાં આવે છે.
Verse 98
पापान्येतानि सर्वाणि श्रवणेनैव नाशयेत् ॥
આ સર્વ પાપો માત્ર શ્રવણથી જ નાશ પામે છે।
Verse 99
मामाराध्य तथा याति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ वैष्णवा हि महाभागाः पुनन्ति सकलं जगत् ॥
મને વિધિપૂર્વક આરાધીને તે વિષ્ણુના પરમ પદને પ્રાપ્ત થાય છે. કારણ કે વૈષ્ણવો—મહાભાગ્યશાળી—સમગ્ર જગતને પવિત્ર કરે છે।
Frequently Asked Questions
The text frames moral repair as achievable through disciplined restraint and regulated ritual action: expiatory practices (notably cow-associated purifications and solar veneration) culminate in the prescription of Ekādaśī/Dvādaśī observance—especially Prabodhinī—as a repeatable ethical technology for reducing harmful conduct in Kali-yuga and re-aligning social life with dharma.
Key markers include Kārttika (month) and its śukla-pakṣa Ekādaśī known as Prabodhinī; the paired Dvādaśī context; references to pauṇamāsī (full-moon observance), viṣuva (solstice/equinox points), specified muhūrta (auspicious time), and astral conjunction notes involving Rohiṇī and Uttarabhādrapadā (as stated in the text’s timing claims).
Pṛthivī’s question positions Earth as a concerned witness to human misconduct. Varāha’s response links terrestrial well-being to human self-regulation: fasting, reduced consumption on Harivāsara, and structured worship/dāna are presented as practices that curb socially destructive behaviors, implying an early ecological-ethical logic where restraint and reverence support the stability of the inhabited world (Pṛthivī).
The chapter references Nārada and Dharmarāja (Yama) in the opening dialogue, then centers Varāha and Pṛthivī. It also invokes Mahādeva/Īśvara (as a prior point of inquiry about Ekādaśī), and enumerates the daśāvatāra sequence (Matsya, Kūrma, Varāha, Narasiṃha, Vāmana, Rāma, Kṛṣṇa, Buddha, Kalkin) as liturgical-cultural figures rather than dynastic lineages.