Adhyaya 209: Description of the Greatness of the Pativratā (Marital Fidelity and Ethical Devotion)
Pativratāmāhātmya-varṇana
Ethical-Discourse / Social Conduct (Strīdharma, Gṛhastha-ethics)
વરાહપુરાણના ઉપદેશાત્મક પરિપ્રેક્ષ્યમાં (વરાહ–પૃથ્વી પૃષ્ઠભૂમિ સાથે) એક ઉપસંવાદ આવે છે. નારદ યમને પૂછે છે—ખાસ કરીને કૃષ્ણભક્તો ‘ઉત્તમ ગતિ’ કેવી રીતે મેળવે? યમ કહે છે કે નિયમ, તપ, ઉપવાસ, દાન જેવી બાહ્ય સાધનાઓ ગૌણ છે; મુખ્ય સાધન પતિવ્રતા-ધર્મ છે—પત્નીનું પતિના હિત, વાણી અને દૈનિક જીવનક્રમ સાથે સાવચેત અનુસરણ. વારંવાર કહેવામાં આવ્યું છે કે આવી અડગતા ‘મૃત્યુના દ્વારને નથી જોતી’; શૌચાચાર, ઘરમાર્જન, સંયમ અને ગૃહસ્થ-વ્યવસ્થા નૈતિક પરિવર્તન લાવતી સાધના છે અને સમાજસ્થિરતા દ્વારા પૃથ્વીના સંતુલનને પણ ટેકો આપે છે।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 209
Verse 1
अथ पतिव्रतामाहात्म्यवर्णनम् ॥ नारद उवाच ॥ कर्मणा केन राजेन्द्र तपसा वा तपोधनाः ॥ उत्तमां च गतिं यान्ति कृष्णवासः प्रशंस मे ॥
હવે પતિવ્રતાઓના માહાત્મ્યનું વર્ણન શરૂ થાય છે. નારદ બોલ્યા—હે રાજેન્દ્ર! કયા કર્મથી અથવા કયા તપથી તપોધન ઋષિઓ ઉત્તમ ગતિને પામે છે? હે કૃષ્ણવાસ, મારા માટે તેનું વર્ણન કરીને પ્રશંસા કર।
Verse 2
एवमुक्तस्तु धर्मात्मा नारदेनाब्रवीत्तदा ॥ यम उवाच ॥ न तस्य नियमो विप्र तपो नैव च सुव्रत ॥
નારમાંદે એમ કહ્યે પછી ધર્માત્માએ ત્યારે ઉત્તર આપ્યો. યમ બોલ્યા—હે વિપ્ર, તે (ઉત્તમ ગતિ) માટે ન કોઈ નિયમ છે, ન તપ પણ છે, હે સુવ્રત।
Verse 3
उपवासो न दानं वा न देवो वा महामुने ॥ यादृशी तु भवेद्विप्र शृणु तत्त्वं समासतः ॥
હે મહામુને! ન ઉપવાસ, ન દાન, ન (માત્ર) દેવપૂજા. હે વિપ્ર, કેવો આચાર હોવો જોઈએ તેનું તત્ત્વ સંક્ષેપમાં સાંભળ।
Verse 4
प्रसुप्ते या प्रस्वपिति जागर्ति विबुधे स्वयम् ॥ भुङ्क्ते तु भोजिते विप्र सा मृत्युम् जयति ध्रुवम् ॥
જે સ્ત્રી પતિ સૂઈ જાય ત્યારે સૂએ, તે જાગે ત્યારે પોતે જાગે અને પતિ ભોજન કરી લે પછી જ ભોજન કરે—હે બ્રાહ્મણ—તે નિશ્ચયે મૃત્યુને જીતે છે।
Verse 5
मौने मौना भवेद्या तु स्थिते तिष्ठति या स्वयम् ॥ सा मृत्युम् जायते विप्र नान्यत्पश्यामि किञ्चन ॥
પતિ મૌન હોય ત્યારે જે મૌન રહે અને તે ઊભો રહે ત્યારે જે પોતે ઊભી રહે—હે બ્રાહ્મણ—તે મૃત્યુને જીતે છે; આ સિવાય હું બીજું કંઈ નથી જોતો।
Verse 6
एकदृष्टिरेकमना भर्त्तुर्वचनकारिणी ॥ तस्या बिभीमहे सर्वे ये तथान्ये तपोधन ॥
એક દૃષ્ટિ, એક મન ધરાવી પતિના વચનનું પાલન કરનારી તેણી સામે—હે તપોધન—અમે બધા, તેમજ અન્ય તપસ્વીઓ પણ, ભક્તિભર્યા ભયથી આદર કરીએ છીએ।
Verse 7
देवानामपि सा साध्वी पूज्या परमशोभना ॥ भर्त्रा चाभिहिता यापि न प्रत्याख्यायिनी भवेत् ॥
એ સાધ્વી સ્ત્રી દેવતાઓમાં પણ પૂજ્ય અને પરમ તેજસ્વી છે; અને પતિએ સંબોધી હોય તોય તે તેના વચનને નકારનારી ન બને।
Verse 8
वर्त्तमानापि विप्रेन्द्र प्रत्याख्यातापि वा सदा ॥ न दैवतं सम्प्रयाति पत्युर्न्यं कदाचन ॥
હે વિપ્રેન્દ્ર, તે અલગ રહી રહી હોય અથવા સદા નકારાયેલી હોય તોય, તે ક્યારેય પતિ સિવાય અન્ય કોઈ ‘દૈવત’ પાસે શરણ નથી લેતી।
Verse 9
सा न मृत्युमुखं याति एवं या स्त्री पतिव्रता ॥ एवं या तु भवेद्नित्यं भर्त्तुः प्रियहिते रता ॥
જે સ્ત્રી પતિવ્રતા છે તે મૃત્યુના મુખમાં નથી જતી. જે સદા પતિને પ્રિય અને હિતકારક કાર્યમાં રત રહે છે, તે એવી કહેવાય છે.
Verse 10
एष माता पिता बन्धुरेष मे दैवतं परम् ॥ एवं शुश्रूषते या तु सा मां विजयते सदा ॥
એ જ મારા માટે માતા, પિતા અને બંધુ છે; એ જ મારું પરમ દૈવત છે. જે સ્ત્રી આ રીતે પતિની શুশ્રૂષા કરે છે, તે સદા મને પણ જીતે છે (અગ્ર ગણાય છે).
Verse 11
पतिव्रता तु या साध्वी तस्यां चाहं कृताञ्जलिः ॥ भर्तारमनुध्यायन्ती भर्तारमनुगच्छती ॥
જે સાધ્વી પતિવ્રતા છે, તેને હું પણ અંજલિ જોડીને વંદન કરું છું. તે પતિનું ધ્યાન કરતાં કરતાં પતિને અનુસરે છે.
Verse 12
भर्तारमनुशोचन्ती मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ गीतवादित्रनृत्यानि प्रेक्षणीयान्यनेकशः ॥
પતિ માટે વ્યાકુળ/વિલાપ કરતી તે મૃત્યુદ્વારને નથી જોતી. ગીત, વાદ્ય અને નૃત્ય—અनेक પ્રકારના જોવાલાયક દૃશ્યો—
Verse 13
न शृणोति न पश्येद्या मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ स्नान्ती च तिष्ठती वापि कुर्वन्ती वा प्रसाधनम् ॥
જે (એવા વિનોદ) ન સાંભળે, ન જુએ—તે મૃત્યુદ્વારને નથી જોતી. તે સ્નાન કરતી હોય, ઊભી હોય, અથવા શૃંગાર કરતી હોય—
Verse 14
नान्यं या मनसा पश्येन्मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ देवतार्चयन्तं वा भुज्यमानमपि द्विज ॥
જે સ્ત્રી મનથી અન્ય પુરુષ તરફ નજર ન કરે, તે મૃત્યુના દ્વારને નથી જોતી. પતિ દેવતાઓની પૂજા કરતો હોય કે ભોજન કરતો હોય, હે દ્વિજ।
Verse 15
पतिं न त्यजते चित्तान्मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ भानौ चानुदिते वापि उत्थाय च तपोधन ॥
જે સ્ત્રી ચિત્તથી પતિને ત્યાગતી નથી, તે મૃત્યુના દ્વારને નથી જોતી. અને સૂર્ય ઉગ્યો ન હોય તોય ઊઠીને, હે તપોધન।
Verse 16
गृहं मार्जयते नित्यं मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ चक्षुर्देहश्च भावश्च यस्या नित्यं सुसंवृतम् ॥
જે સ્ત્રી નિત્ય ઘર સાફ કરે છે, તે મૃત્યુના દ્વારને નથી જોતી. જેના નેત્ર, દેહ અને ભાવ સદા સુસંયમિત રહે છે।
Verse 17
शौचाचारसमायुक्ता सापि मृत्युम् न पश्यति ॥ भर्तुर्मुखं प्रपश्येद्या भर्त्तुश्चित्तानुसारिणी ॥
શુચિતા અને સદાચારથી યુક્ત તે પણ મૃત્યુને નથી જોતી. જે પતિના મુખનું દર્શન કરે અને પતિના ચિત્ત અનુસાર ચાલે છે।
Verse 18
वर्तते च हिते भर्त्तुर्मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ एवं कीर्त्तिमतां लोके दृश्यन्ते दिवि देवताः ॥
જે સ્ત્રી પતિના હિતમાં વર્તે છે, તે મૃત્યુના દ્વારને નથી જોતી. આ રીતે કીર્તિમાન લોકો લોકમાં એવા જ દેખાય છે જેમ સ્વર્ગમાં દેવતાઓ।
Verse 19
मया तस्मात्तु विप्रर्षे यथावृत्तं यथाश्रुतम् ॥ गुह्यमेतत्ततो दृष्ट्वा पूजयामि पतिव्रताः ॥
અતએવ, હે બ્રહ્મર્ષિ, જે રીતે બન્યું અને જે રીતે સાંભળ્યું તેમ મેં વર્ણન કર્યું છે. આને ગુપ્ત ઉપદેશ જાણીને હું પતિવ્રતા સ્ત્રીઓનું પૂજન કરું છું.
Verse 20
अनुवेष्टनभावेन भर्त्तारमनुगच्छति ॥ सा तु मृत्युमुखद्वारं न गच्छेद्ब्रह्मसम्भव ॥
નિષ્ઠાપૂર્વકની સેવા-ભાવના અને અડગ સાથથી તે પતિનું અનુસરણ કરે છે. પરંતુ, હે બ્રહ્મસમ્ભવ, તે મૃત્યુના મુખરૂપ દ્વાર સુધી જતી નથી.
Verse 21
मानुषाणां च भार्या वै तत्र देशे तु दृश्यते ॥ कथितैव पुरा विप्र आदित्येन पतिव्रता ॥
અને માનવોની પત્ની પણ તે પ્રદેશમાં દેખાય છે. હે વિપ્ર, પૂર્વકાળે આદિત્યે (સૂર્યે) પતિવ્રતાનું વર્ણન કર્યું હતું.
Frequently Asked Questions
The text prioritizes pativratā-dharma—steady, self-regulated marital fidelity and attention to a spouse’s welfare—over external ascetic markers such as fasting, donations, or formal vows. Yama’s response frames everyday ethical discipline (speech, attention, household order, and restraint) as a decisive cause of elevated post-mortem destiny and moral power.
No tithi, lunar phase, festival calendar, or seasonal timing is specified in the supplied verses. The only temporal cues are daily-routine markers (e.g., rising before sunrise and maintaining continual attentiveness), indicating an ethic of constant practice rather than date-bound ritual performance.
While it does not explicitly discuss rivers, forests, or land-management, it advances a Purāṇic logic in which social order and disciplined household life stabilize the human sphere that rests upon Pṛthivī. By emphasizing cleanliness (śauca), regulated domestic activity, and non-disruptive conduct, the chapter can be read as indirectly supporting terrestrial balance through norms that reduce disorder and promote sustainable household governance.
The chapter references Nārada (sage-messenger figure) and Yama (administrator of death and moral order). It also gestures to a prior exemplum associated with Āditya (the Sun) concerning a pativratā, but no royal genealogy or named human dynasty is provided in the supplied text.