Adhyaya 197: The Division of the Gates of Yama’s City and the Description of the Tribunal Hall

Verse 1

ऋषिपुत्र उवाच ॥ दशयोजनविस्तारं ततो द्विगुणमायतम् ॥ प्राकारेण परिक्षिप्तं प्रासादशतशोभितम् ॥

ઋષિપુત્રે કહ્યું—તે દસ યોજન પહોળું અને તેના દ્વિગુણું લાંબું હતું; પ્રાકારથી ઘેરાયેલું, સો પ્રાસાદોથી શોભિત હતું.

Verse 2

समालिखदिवाकाशं प्रदीप्तमिव तेजसा ॥ गोपुरं तूत्तमं तत्र प्रासादशतशोभितम् ॥

તે દિવસે જાણે આકાશને રેખાંકિત કરતું હોય તેમ લાગતું, તેજથી પ્રદીપ્ત સમાન; ત્યાં ઉત્તમ ગોપુર હતું, સો પ્રાસાદોથી શોભિત.

Verse 3

नानायन्त्रैः समाकीर्णं ज्वालामालासमायुतम् ॥ देवतानामृषीणां च ये चान्ये शुभकारिणः ॥

તે વિવિધ યંત્રોથી ભરપૂર હતું અને જ્વાલામાળાઓથી યુક્ત હતું; તે દેવતાઓ, ઋષિઓ તથા અન્ય શુભકર્મ કરનારાઓનું પણ (સ્થાન) હતું.

Verse 4

प्रवेशस्तत्र तेषां हि विहितो धर्मदर्शिनाम् ॥ राजते गोपुरं सर्वं शारदाभ्रचयप्रभम् ॥

નિશ્ચયે ત્યાં પ્રવેશ ધર્મદર્શીઓ માટે વિહિત છે; સમગ્ર ગોપુર શરદઋતુના મેઘસમૂહ જેવી પ્રભાથી ઝળહળે છે.

Verse 5

मानुषाणां सुकृतिनां प्रवेशस्तत्र निर्मितः ॥ अग्निघर्मसमाकीर्णं सर्वदोषसमन्वितम् ॥

સુકૃતિવંત મનુષ્યો માટે ત્યાં પ્રવેશ રચાયો છે; (બીજો એક પ્રદેશ) અગ્નિ અને ઘર્મથી ભરેલો, સર્વ દોષોથી યુક્ત છે.

Verse 6

आयसಂ गोपुरं तत्र दक्षिणं भीमदर्शनम् ॥ रौद्रं प्रतिभयाकारं सुतप्तं दुर्निरीक्षणम् ॥

ત્યાં દક્ષિણનું ગોપુર લોખંડનું હતું, દર્શને ભીમ—રૌદ્ર, ભય-આકારરૂપ, અત્યંત તપ્ત અને નજરે દુર્નિરીક્ષ્ય।

Verse 7

प्रवेशो हि ततस्तेन विहितो रविसूनुना ॥ पापिष्ठानां नृशंसानां क्रव्यादानां दुरात्मनाम् ॥

તે માર્ગે પ્રવેશ રવિપુત્ર (યમ) દ્વારા અત્યંત પાપીઓ—નૃશંસ, માંસભક્ષક અને દુષ્ટમનવાળા—માટે જ નિર્ધારિત હતો.

Verse 8

पापानां चैव सर्वेषां ये चान्ये घातकारकाः ॥ औदुम्बरमवीचीकमुच्चावचमनःकृतम् ॥

અને સર્વ પાપીઓ તથા અન્ય જે હિંસાત્મક કર્મ કરનાર છે—તેમના માટે ઔદુમ્બર અને અવીચી છે, જે વિવિધ રીતે મનને ગૂંચવવા માટે રચાયેલ છે.

Verse 9

गोपुरं पश्चिमं तच्च दुर्निरीक्षं समन्ततः ॥ महता वह्निजालेन समालिप्तं भयानकम् ॥

અને તે પશ્ચિમનું ગોપુર સર્વ તરફથી દુર્નિરીક્ષ્ય હતું; મહાન અગ્નિજાળથી લિપ્ત થઈ ભયંકર લાગતું હતું.

Verse 10

सर्वरत्नमयी दिव्या वैवस्वतनियोजिता ॥ सभा परमसंपन्ना धार्मिकैः सत्यवादिभिः ॥

વૈવસ્વત (યમ)ના અધિન નિમાયેલ, સર્વ રત્નોથી જાણે રચાયેલી તે દિવ્ય સભા પરમ સમૃદ્ધ હતી અને સત્યવાદી ધાર્મિકોથી પરિપૂર્ણ હતી.

Verse 11

जितक्रोधैरलुब्धैश्च वीतरागैस्तपस्विभिः ॥ सा सभा धर्मयुक्तानां सा सभा पापकाणिराम् ॥

ક્રોધજિત, લોભરહિત, વિરાગી તપસ્વીઓની જે સભા છે, તે જ આ સભા. આ ધર્મયુક્તોની સભા છે અને પાપકર્મ કરનારાઓ વિષે પણ વિચાર કરતી સભા છે.

Verse 12

सा सभा सर्वलोकस्य शुभस्यैवाशुभस्य च ॥ कर्मणा सूचितस्याथ सा सभा धर्मसंहिता ॥

એ સભા સર્વ લોકોથી સંબંધિત છે—શુભ અને અશુભ બન્ને સાથે. કર્મ દ્વારા સૂચિત વિષય અનુસાર; તેથી તે સભા ધર્મસંહિતાથી સંયુક્ત છે.

Verse 13

अनिर्वर्त्यं यथा कर्म शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥ निर्विशङ्का निराक्षेपा धर्मज्ञा धर्मपाठकाः ॥

શાસ્ત્રે દર્શાવેલા કર્મ પ્રમાણે જેમ કાર્ય અધૂરું રાખવું ન જોઈએ, તેમ ધર્મજ્ઞ અને ધર્મપાઠક નિઃશંક અને નિરાક્ષેપ રહીને વિચાર કરે છે.

Verse 14

चिन्तयन्ति च कार्याणि सर्वलोकहिताय ते ॥ यथादृष्टं यथाशास्त्रं यथाकालनिवेदकाः ॥

તેઓ સર્વ લોકહિત માટે કાર્યો પર વિચાર કરે છે; જેવું દેખાયું, શાસ્ત્ર મુજબ, અને સમયોચિત રીતે—તેમ જ નિવેદન કરીને નિષ્કર્ષ રજૂ કરે છે.

Verse 15

ततः सर्वे च तत्सर्वं चिन्तयन्ति सुयन्त्रिताः ॥ मनुः प्रजापतिश्चैव पाराशर्यो महामुनिः ॥

પછી તેઓ બધા સુયંત્રિત બની તે સર્વ વિષયો પર વિચાર કરે છે—મનુ, પ્રજાપતિ અને મહામુનિ પારાશર્ય પણ.

Verse 16

अत्रिरौद्दालकिश्चैव आपस्तम्बश्च वीर्यवान् ॥ बृहस्पतिश्च शुक्रश्च गौतमश्च महातपाः ॥

ત્યાં અત્રિ અને ઔદ્દાલકી, તેમજ પરાક્રમી આપસ્તંબ; અને બૃહસ્પતિ તથા શુક્ર; મહાતપસ્વી ગૌતમ—આ બધા હાજર હતા.

Verse 17

शङ्खश्च लिखितश्चैव ह्यङ्गिरा भृगुरेव च ॥ पुलस्त्यः पुलहश्चैव ये चान्ये धर्मपाठकाः ॥

શંખ અને લખિત, તેમજ અંગિરા અને ભૃગુ; પુલસ્ત્ય અને પુલહ પણ; અને અન્ય ધર્મપાઠક-આચાર્યો—તેઓ પણ ત્યાં હાજર હતા.

Verse 18

यमेन सहिताः सर्वे चिन्तयन्ति प्रतिक्रियााम् ॥ सर्वे च कामप्रचुरा ये दिव्या ये च मानुषाः ॥

તેઓ બધા યમ સાથે મળીને યોગ્ય પ્રતિક્રિયા/પ્રાયશ્ચિત્ત વિષે વિચાર કરે છે; અને બધા—દૈવી હોય કે માનવી—ઇચ્છાઓથી સમૃદ્ધ છે.

Verse 19

तेजसा वचसा चैव दुर्निरीक्ष्यो महाबलः ॥ एकस्थमिव सर्वेषां तेजस्तेजस्विनां तदा ॥

તેજ અને વાણીના પ્રભાવથી તે જોવો દુષ્કર હતો, મહાબલવાન; તે સમયે તેજસ્વીઓનું સર્વ તેજ જાણે એક જ સ્થાને એકત્ર થયું હોય તેમ લાગ્યું.

Verse 20

तस्य पार्श्वे महादिव्या ऋषयो ब्रह्मवादिनः ॥ दीप्यमानाः स्ववपुषा वेदवेदाङ्गपारगाः ॥

તેમના પાર्श્વે મહાદિવ્ય ઋષિઓ—બ્રહ્મવાદી—પોતાના તેજથી દીપ્ત, અને વેદ તથા વેદાંગોમાં પારંગત હતા.

Verse 21

वेदार्थानां विचारज्ञाः सत्यधर्मपुरस्कृताः ॥ छन्दःशिक्षाविकल्पज्ञाः सर्वशास्त्रविकल्पकाः ॥

તેઓ વેદાર્થોના વિચારક, સત્ય અને ધર્મને અગ્રસ્થ રાખનાર; છંદ અને શિક્ષા-શાસ્ત્રના વિશ્લેષણમાં નિપુણ તથા સર્વ શાસ્ત્રોના અર્થ-નિર્ણયમાં સમર્થ હતા।

Verse 22

निरुक्तमतिवादाश्च सामगान्धर्वशोभिताः ॥ धातुवादाश्च विविधा निरुक्ताश्चैव नैगमाः ॥

તેઓ નિરુક્ત આધારિત ચર્ચાઓ અને સુસંસ્કૃત વાદ-વિવાદથી યુક્ત; સામગાન અને ગાંધર્વ સંગીતકલા વડે શોભિત; તેમજ ધાતુઓના વિવિધ વિશ્લેષણ અને નૈગમ પરંપરા મુજબ નિરુક્ત-વ્યાખ્યાઓ કરનાર હતા।

Verse 23

तत्र चैव मया दृष्टा ऋषयः पितरस्तथा ॥ भवने धर्मराजस्य प्रगायन्तः कथाः शुभाः ॥

ત્યાં મેં ધર્મરાજના ભવનમાં ઋષિઓ અને પિતૃઓને પણ જોયા; તેઓ શુભ કથાઓનું ગાન કરતા હતા।

Verse 24

तस्य पार्श्वे मया दृष्टः कृष्णवर्णो महाहनुः ॥ उत्तमः प्रकृताकार ऊर्ध्वरोमा निराकृतिः ॥

તેના પાર्श્વે મેં એક કૃષ્ણવર્ણ, વિશાળ જડબાવાળો પુરુષ જોયો—ઉત્તમ દેહધારી, સ્વાભાવિક આકારવાળો, રોમાંચિત (ઊર્ધ્વરોમા) અને વિલક્ષણ રૂપવાળો।

Verse 25

वामबाहुश्च दण्डेन प्रवरेण समन्वितः ॥ विकृतास्यो महादंष्ट्रो नित्यक्रुद्धो भयानकः ॥

તેનો ડાબો હાથ ઉત્તમ દંડથી યુક્ત હતો; મુખ વિકૃત, દંષ્ટ્રા વિશાળ—તે સદા ક્રોધિત અને ભયાનક હતો।

Verse 26

शिक्षार्थे धर्मराजेन सन्दिष्टः स पुनः पुनः ॥ शृणोति चैव कालोऽसौ नित्ययुक्तः सनातनः ॥

શિક્ષાર્થે ધર્મરાજે તેને વારંવાર આદેશ આપ્યો; અને એ કાળ (સમય) નિત્યયુક્ત, સનાતન થઈને ખરેખર સાંભળે છે।

Verse 27

तथान्ये चापरे तत्र शासनॆषु समाहिताः ॥ दृष्टास्तत्र मया तात सर्वतेजोमयी शुभा ॥

એ જ રીતે ત્યાં બીજા લોકો પણ આજ્ઞાઓમાં સમાહિત હતા; અને ત્યાં, હે તાત, મેં સર્વ તેજથી પરિપૂર્ણ એવી શુભ (સત્તા) જોઈ।

Verse 28

अतः परं न कर्त्तव्यं साधनं कथितं बुधैः ॥ बिभ्यन्ति ह्यसुरास्तत्र ऋषयश्च तपोधनाः ॥

અતઃ આથી આગળ કોઈ સાધન કરવું નહીં—એવું બુદ્ધિમાનો કહે છે; કારણ કે ત્યાં અસુરો અને તપોધન ઋષિઓ પણ ભય પામે છે।

Verse 29

असुराश्च सुराश्चैव योगिनश्च महौजसः ॥ नमस्कार्या च पूज्या च मोहिनी सर्वसाधनी ॥

અસુરો અને સુરો, તેમજ મહૌજસ્વી યોગીઓ—બધા નમસ્કાર અને પૂજાને યોગ્ય છે; અને સર્વસાધની મોહિની પણ વંદનીય છે।

Verse 30

तस्याङ्गेभ्यः समुद्भूता व्याधयः क्लेशसम्भवाः ॥ अपराश्च महाघोराः व्याधयः कालनिर्मिताः

તેના અંગોમાંથી ક્લેશથી જન્મેલા રોગો પ્રગટ થયા; અને અન્ય અતિઘોર રોગો પણ—કાળે રચેલા—ઉદ્ભવ્યા।

Verse 31

पौरुषेण समायुक्ताः सर्वलोकनयायताः ॥ प्रकृत्या दुर्विनीतश्च महाक्रोधः सुदारुणः

તેઓ પ્રચંડ પૌરુષથી યુક્ત થઈ સર્વ લોકોમાં પોતાનું શાસન વિસ્તરાવતા; અને સ્વભાવથી અવિનિત—એ ‘મહાક્રોધ’ અતિ ભયાનક હતો.

Verse 32

महासत्त्वो महातेजाः जरामरणवर्जितः ॥ मृत्युर्दृष्टा दुराधर्षो दिव्यगन्धानुलेपनः

મેં મૃત્યુને જોયો—મહાસત્ત્વ અને મહાતેજથી યુક્ત, જરા-મરણથી રહિત; દુર્ધર્ષ, અને દિવ્ય સુગંધોથી અનુલિપ્ત.

Verse 33

गायकाः हासकाश्चैव सर्वजीवप्रबोधकाः ॥ मृत्युनासहिता नित्यं कालज्ञा कालसम्मताः

ત્યાં ગાયક અને હાસ્યકાર પણ હતા, જે સર્વ જીવોને પ્રબોધિત કરતા; તેઓ સદા મૃત્યુના સહચર—કાળના જ્ઞાતા અને કાળના વિધાનને અનુરૂપ.

Verse 34

दिव्याभरणशोभाभिः शोभमानाः सुतेजसः ॥ सवालयवजनच्छन्नैः केचित्तत्र महौजसः

કેટલાક મહૌજસ્વી ત્યાં દિવ્ય આભૂષણોની શોભાથી શોભિત થઈ, તેજસ્વી બની ઝળહળતા હતા; અને વસ્ત્રો તથા ચામરો (પંખા)થી આચ્છાદિત હતા.

Verse 35

पर्यास्तरणसंछन्नेष्वासनेषु तथा परे ॥ पूज्यमाना मया दृष्टाः केचित्तत्र महौजसः

બીજા કેટલાક, પાથરેલા આવરણોથી ઢંકાયેલા શય્યા-આસનો પર બેઠેલા, ત્યાં પૂજાતા મેં જોયા—તેઓ પણ મહૌજસ્વી હતા.

Verse 36

अनेकाश्च नरास्तत्र वेदनाश्च सुदारुणाः ॥ नारीनरसवरूपाश्च मया दृष्टास्त्वनेकशः

ત્યાં અનેક પુરુષો હતા અને વેદનાઓ અતિ ભયંકર હતી; તેમજ સ્ત્રી-પુરુષ સ્વરૂપ ધરાવતા અનેક પ્રાણીઓને પણ મેં વારંવાર જોયા.

Verse 37

तासां हलहलाशब्दः सर्वासां च समन्ततः ॥ धर्मराजसमीपे तु दारयन्ति धरामिमाम्

તેમ સૌમાંથી સર્વ દિશાઓમાં ‘હલહલા’ એવો નાદ ઊઠતો હતો; અને ધર્મરાજની નજીક તેઓ જાણે આ ધરતીને જ ફાડી નાખતા હોય તેમ લાગતું હતું.

Verse 38

कूष्माण्डा यातुधानाश्च राक्षसाः पिशिताशनाः ॥ एकपादा द्विपादाश्च त्रिपादा बहुपादकाः

ત્યાં કૂષ્માંડ, યાતુધાન અને માંસભક્ષી રાક્ષસો હતા—કેટલાક એકપગિયા, કેટલાક દ્વિપગિયા, કેટલાક ત્રિપગિયા અને કેટલાક બહુપગિયા।

Verse 39

एकबाहुर्द्विबाहुश्च त्रिबाहुर्बहुबाहुकः ॥ शङ्कुकर्णा महाकर्णा हस्तिकर्णास्तथाऽपरे

કેટલાક એકબાહુ, કેટલાક દ્વિબાહુ, કેટલાક ત્રિબાહુ અને કેટલાક બહુબાહુ હતા; કેટલાકના કાન શંખ જેવા, કેટલાકના મોટા, અને કેટલાકના હાથી જેવા કાન પણ હતા.

Verse 40

केचित्तु तत्र पुरुषाः सर्वशोभाविशोभिताः ॥ केयूरैर्मुकुटैश्चान्ये चित्रैरङ्गैस्तथाऽपरे ॥

ત્યાં કેટલાક પુરુષો સર્વ પ્રકારની શોભાથી વિભૂષિત હતા; કેટલાક અન્ય કેયૂર અને મુકુટોથી અલંકૃત હતા, અને કેટલાકના અંગો વિચિત્ર અલંકારોથી ચિહ્નિત હતા.

Verse 41

स्रग्विणो बद्धपादाश्च सर्वाभरणभूषिताः ॥ सकुठाराः सकुद्दालाः सचक्राः शूलपाणयः ॥

કેટલાક સ્રગ્વિણ (માળાધારી) હતા, કેટલાકના પગ બંધાયેલા હતા, અને બધા જ સર્વ આભૂષણોથી શોભિત હતા. કેટલાક પાસે કુઠાર અને કુદ્દાલ હતા, કેટલાકે ચક્રાયુધ ધારણ કર્યું હતું, અને કેટલાક શૂલ હાથમાં ધરતા હતા।

Verse 42

सशक्तितोमराः केचित्सधनुष्का दुरासदाः ॥ असिहस्तास्तथा चान्ये तथा मुद्गरपाणयः ॥

કેટલાક શક્તિ અને તોમર ધારણ કરતા હતા; કેટલાક ધનુર્ધર હતા, જેમની નજીક જવું દુષ્કર હતું. અન્ય કેટલાકના હાથમાં તલવાર હતી, અને કેટલાકના હાથમાં ગદા હતી।

Verse 43

सज्जिता दधिहस्ताश्च गन्धहस्ता ह्यनेकशः ॥ विचित्रभक्षहस्ताश्च वस्त्रहस्तास्तथैव च ॥

તેઓ સૌ તૈયાર હતા. કેટલાકના હાથમાં દહીં હતું, અને અનેકના હાથમાં સુગંધિત દ્રવ્યો હતાં. કેટલાકના હાથમાં વિવિધ ભક્ષ્ય પદાર્થો હતાં, અને તેમ જ કેટલાકના હાથમાં વસ્ત્રો હતાં।

Verse 44

धूपान्प्रगृह्य विविधान्वासांसि शुभदर्शनाः ॥ शिबिकाश्च महाशोभा यानानि विविधानि च ॥

વિવિધ ધૂપ અને વસ્ત્રો હાથમાં લઈને તેઓ શુભદર્શન હતા. ત્યાં મહાશોભાવાળી શિબિકાઓ (પાલકીઓ) પણ હતી અને અનેક પ્રકારનાં વાહનો પણ હતાં।

Verse 45

वाजिकुञ्जरयुक्तानि हंसयुक्तानि चापरे ॥ शरभैरृषभैश्चापि हस्तिभिश्च सुदर्शनैः ॥

કેટલાક વાહનો ઘોડા અને હાથીઓથી જોડાયેલા હતા; કેટલાક અન્ય હંસોથી જોડાયેલા હતા. કેટલાક શરભો અને વૃષભોથી પણ, તેમજ અતિ સુદર્શન હાથીઓથી પણ જોડાયેલા હતા।

Verse 46

उज्ज्वला मलिनाश्चैव जीर्णवस्त्रा नवांशुकाः ॥ सुमनाभिमना मूका मारकाः शतमारकाः ॥

કેટલાક ઉજ્જ્વલ હતા અને કેટલાક મલિન; કેટલાક જીર્ણ વસ્ત્રધારી હતા અને કેટલાક નવા વસ્ત્રધારી. ત્યાં સુમન (સદભાવવાળા), અભિમાની, મૂકા, મારક અને શતમારક પણ હતા.

Verse 47

समार्जारी काचवर्णा कृष्णा चैव कलिस्तथा ॥ धर्महस्ता यशोहस्ता कीर्त्तिहस्तास्तथापरे ॥

ત્યાં સમાર્જારી, કાચવર્ણા, કૃષ્ણા અને કલિ (નામવાળા) હતા; તેમજ અન્ય ધર્મહસ્તા, યશોહસ્તા અને કીર્તિહસ્તા (નામવાળા) પણ હતા.

Verse 48

एते पुरोगमास्तत्र कृतान्तस्य महात्मनः ॥ यद्येतानि यजेद्विप्रो नास्ति तस्य पराभवः ॥

આ ત્યાં મહાત્મા કૃતાંત (યમ)ના પુરોગામી હતા. જો કોઈ વિપ્ર (બ્રાહ્મણ) એમની પૂજા કરે, તો તેને પરાભવ થતો નથી.

Verse 49

नमस्कार्याश्च पूज्याश्च आपन्नेन हि नित्यशः ॥ परितुष्य कृता नित्यं विहिताः सार्वलौकिकाः ॥

સંકટમાં પડેલા વ્યક્તિએ એમને નિત્ય નમસ્કાર અને પૂજા કરવી જોઈએ. વિધિપૂર્વક સંતોષ આપવાથી તેઓ લોકવ્યવહારના કાર્યોમાં સદા નિયુક્ત રહે છે.

Verse 50

दुष्कृतिनां प्रवेशार्थं यमेन विहितं स्वयम् ॥ तस्मिन् पुरवरे रम्ये रम्या परम शोभना

દુષ્કર્મીઓના પ્રવેશ માટે યમે પોતે જ આ વ્યવસ્થા સ્થાપી છે. તે રમ્ય શ્રેષ્ઠ નગરમાં પરમ શોભાયમાન, અત્યંત સુંદર એક આકૃતિ હતી.

Verse 51

कुण्डलाभ्यां पिनद्धाभ्यामङ्गदाभ्यां महातपाः ॥ भ्राजते मुकुटस्तस्य ब्रह्मदत्तो महाद्युतिः

હે મહાતપસ્વી, તે બંધાયેલા કુંડળો અને અંગદોથી અલંકૃત છે. તેના મસ્તક પર બ્રહ્મદત્ત, મહાદ્યુતિમય મુકુટ ઝળહળે છે॥

Verse 52

यमेन पूज्यमाना सा दिव्यगन्धानुलेपनैः ॥ संहारः सर्वलोकानां गतीनां च महागतिः

યમ તેને દિવ્ય સુગંધિત લેપનોથી પૂજે છે. તે સર્વ લોકનો સંહાર અને સર્વ ગતિઓની મહાગતિ—પરમ ગંતવ્ય છે॥

Verse 53

कामक्रोधविचारिण्यो नानारूपधराः स्त्रियः ॥ जीवभक्षकरा घोरास्तीव्ररोषा भयानकाः

કામ અને ક્રોધના ક્ષેત્રમાં વિચરતી, નાનારૂપ ધારણ કરનારી સ્ત્રીઓ હતી—જીવભક્ષક, ઘોર, તીવ્ર રોષવાળી અને ભયાનક॥

Verse 54

मयूरैः सारसैश्चैव चक्रवाकैश्च वाजिभिः ॥ एवम्रूपा मया दृष्टास्तत्र चान्ये भयानकाः

મોર, સારસ, ચક્રવાક પક્ષીઓ અને ઘોડાઓ સાથે—એવા રૂપો મેં ત્યાં જોયા; તેમજ અન્ય પણ ભયાનક સત્તાઓ હતી॥