Adhyaya 194: The Return of Naciketas from Yama’s Abode: Inquiry into Death, Karma, and Dharmic Release

Verse 1

अथ नचिकेतसो आगमनवर्णनम् ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ गतश्च परमं स्थानं यत्र राजा दुरासदः ॥ अर्चितस्तु यथान्यायं दृष्ट्वैव तु विसर्जितः

હવે નચિકેતાના આગમનનું વર્ણન. વૈશમ્પાયન બોલ્યા—તે પરમ સ્થાન પર ગયો જ્યાં દુરસાધ્ય રાજા (યમ) છે; નિયમ મુજબ સન્માનિત થયો અને માત્ર દર્શન થતાં જ વિદાય કરવામાં આવ્યો।

Verse 2

ततो हृष्टमना राजन्पुत्रं दृष्ट्वा तपोनिधिः ॥ परिष्वज्य च बाहुभ्यां मूर्द्धन्याघ्राय यत्नतः

પછી, હે રાજન, તપનો નિધિ—મનમાં હર્ષ લઈને—પુત્રને જોઈ, બંને બાહુઓથી આલિંગન કરી, તેના મસ્તક પર યત્નપૂર્વક ચુંબન (ઘ્રાણ) કર્યું।

Verse 3

दिवं च पृथिवीं चैव नादयामास हृष्टवत् ॥ स संहृष्टमनाः प्रीतस्तानुवाच तपोधनान्

હર્ષપૂર્વક તેણે સ્વર્ગ અને પૃથ્વી બંનેને ગુંજાવ્યાં; પછી હર્ષિત મનથી પ્રીત થઈ તે તપોધન ઋષિઓને સંબોધીને બોલ્યો.

Verse 4

पश्यन्तु मम पुत्रस्य प्रभावं दिव्यतेजसः ॥ यमस्य भवनं गत्वा पुनः शीघ्रमिहागतः

મારા દિવ્ય તેજસ્વી પુત્રનો પ્રભાવ તેઓ જુએ; યમના ભવનમાં જઈ તે ફરી ઝડપથી અહીં આવી ગયો છે.

Verse 5

पितृस्नेहानुभावेन गुरुशुश्रूषयापि च ॥ दैवेन हेतुनाचायं जीवन्दृष्टो मया सुतः

પિતૃસ્નેહના પ્રભાવથી, ગુરુસેવાના કારણે પણ, અને દૈવી હેતુથી પણ—આ પુત્રને મેં જીવતો જોયો છે.

Verse 6

लोके मत्सदृशो नास्ति पुमान्भाग्यसमन्वितः ॥ एष मृत्युमुखं गत्वा मम पुत्र इहागतः

આ લોકમાં મારા જેવો ભાગ્યવાન પુરુષ કોઈ નથી; મારો પુત્ર મૃત્યુના મુખે જઈને પણ અહીં આવ્યો છે.

Verse 7

कच्चित्त्वं न हतो वत्स नैव बद्धो यमालये ॥ कच्चित्ते स शिवः पन्था गच्छतस्तव पुत्रक

વત્સ, તને કોઈ હાનિ તો થઈ નથી ને, અને યમાલયમાં બંધાયો તો નથી ને? પુત્રક, જતા સમયે તારો માર્ગ શુભ રહ્યો ને?

Verse 8

कच्चित्ते व्याधयो घोरा नान्वगच्छन्यमालये ॥ किमपूर्वं त्वया दृष्टं कच्चित्तुष्टो महातपाः

યમાલયમાં ભયંકર વ્યાધિઓ તને પીછો કર્યો નથી ને? તું ત્યાં કઈ અપુર્વ વાત જોઈ? મહાતપસ્વી પ્રસન્ન થયો હતો ને?

Verse 9

कच्चिद्राजा त्वया दृष्टः प्रेतानामधिपो बली ॥ परुषेण न कच्चित्त्वां यमः पश्यति चक्षुषा

તું પ્રેતોના અધિપતિ, બલવાન રાજા યમને જોયો હતો? યમે તને કઠોર નજરે તો નથી જોયો ને?

Verse 10

कच्चिद्दौवारिकास्तत्र न रौद्रास्त्वां यमालये ॥ कच्चिद्राज्ञा विसृष्टं तु न बाधन्तेतरे जनाः

યમાલયમાં ત્યાંના દ્વારપાળ તારા પ્રત્યે ઉગ્ર નહોતા ને? અને રાજાની આજ્ઞાથી મુક્ત થયા પછી બીજા જીવો તને તકલીફ આપતા નહોતા ને?

Verse 11

कच्चित्पन्थास्त्वया लब्धो निर्गमो वा यमालये ॥ अयं मम सुतः प्राप्तः प्रसन्ना मम देवताः

યમાલયમાં તને કોઈ માર્ગ—બહાર નીકળવાનો રસ્તો—મળ્યો હતો? મારો આ પુત્ર પાછો આવ્યો છે; મારા દેવતાઓ મારા પર પ્રસન્ન છે.

Verse 12

ऋषयश्च महाभागा द्विजाश्च सुमहाव्रताः ॥ यन्मे वत्स पुनः प्राप्तो यमलोकाद्दुरासदात् ॥

મહાભાગ ઋષિઓ અને સુમહાવ્રતવાળા દ્વિજોએ (એવું વિચાર્યું)—“મારો વત્સ દુર્લભ યમલોકમાંથી ફરી પાછો આવ્યો છે.”

Verse 13

एवमाभाषमाणं तु श्रुत्वा सर्वे वनौकसः ॥ त्यक्त्वा व्रतानि सर्वाणि नियमांश्च तथैव च ॥

તેમના આવા વચન સાંભળી વનવાસી સૌએ તે ક્ષણે પોતાના સર્વ વ્રતો અને નિયમો પણ ત્યજી દીધા.

Verse 14

जपन्तश्चैव जाप्यानि पूजयन्तश्च देवताः ॥ ऊर्ध्वबाहवः केचित्तिष्ठन्तोऽन्ये सुदारुणम् ॥

કેટલાંક જપ્ય મંત્રોનો જપ કરતા અને કેટલાંક દેવતાઓની પૂજા કરતા; કેટલાંક ઊર્ધ્વબાહુ થઈ ઊભા રહ્યા, જ્યારે અન્યોએ અતિ કઠોર આસનો ધારણ કર્યા.

Verse 15

एकपादेन तिष्ठन्तः पश्यन्तोऽन्ये दिवाकरम् ॥ एवमेव परित्यज्य नियमान्पूर्वसञ्चितान् ॥

કેટલાંક એક પગ પર ઊભા રહ્યા અને કેટલાંક સૂર્યને નિહાળતા રહ્યા; આ રીતે તેમણે અગાઉ સંગ્રહિત નિયમો પણ પરિત્યાગ કર્યા.

Verse 16

वैश्वानरा महाभागास्तपसा संशितव्रताः ॥ आगतास्त्वरितं द्रष्टुं नाचिकेतं सुतं तदा ॥

તપસ્યાથી જેમના વ્રતો વધુ તીક્ષ્ણ થયેલા હતા એવા મહાભાગ તપસ્વીઓ તે સમયે પુત્ર નાચિકેતને જોવા ત્વરિત આવી પહોંચ્યા.

Verse 17

दिग्वाससश्च ऋषयो दन्तोलूखलिनस्तथा ॥ अश्मकूटाश्च मौनाश्च शीर्णपर्णाम्बुभोजनाः ॥

દિગંબર ઋષિઓ, દાંતને ઉલૂખલ સમાન વાપરનારાઓ, પથ્થરથી કૂટનારાઓ, મૌનવ્રતી અને સુકાં પાંદડા તથા પાણી પર જીવતા તપસ્વીઓ પણ હતા.

Verse 18

धूमदाश्च तथा चान्ये तप्यमानाश्च पावके ॥ परिवर्य तथा दृष्ट्वा तस्य पुत्रं तपोनिधिम् ॥

અને ‘ધૂમભોજી’ તથા અન્ય, તેમજ અગ્નિમાં તપ કરતા પણ—ચારે તરફથી ઘેરીને તેમણે તેના પુત્રને જોયો, જે તપશક્તિનો નિધિ હતો.

Verse 19

तं नाचिकेतसं दृष्ट्वा यमलोकादिहागतम् ॥ भीतास्तत्र स्थिताः हृष्टाः केचित्कौतूहलान्विताः ॥

યમલોકથી અહીં આવેલા નાચિકેતને જોઈ કેટલાક ત્યાં ભયભીત થઈ ઊભા રહ્યા; કેટલાક આનંદિત થયા; અને કેટલાક કૌતૂહલથી ભરાયા.

Verse 20

केचिद्विमनसश्चैव केचित्संशयवादिनः ॥ तमूचुः सहिताः सर्वे ऋषिपुत्रं तपोधनम् ॥

કેટલાક નિરાશ હતા અને કેટલાક શંકાવાદી વાતો કરતા હતા; પછી સૌએ મળીને તે ઋષિપુત્રને—તપોધનને—કહ્યું.

Verse 21

ऋषय ऊचुः ॥ भो भो सत्यव्रताचार गुरुशुश्रूषणे रत ॥ नाचिकेतः सुत प्राज्ञ स्वधर्मपरिपालक ॥

ઋષિઓએ કહ્યું: હે હે સત્યવ્રતાચારવાળા, ગુરુસેવામાં રત! હે નાચિકેત, પ્રાજ્ઞ પુત્ર, સ્વધર્મના પરિપાલક!

Verse 22

ब्रूहि सत्यं त्वया दृष्टं श्रुतं च सविशेषकम् ॥ ऋषीणां श्रोतुकामानां पितुश्चैव विशेषतः ॥

તમે જે જોયું છે અને જે સાંભળ્યું છે તે વિશેષ વિગતો સાથે સત્ય કહો—સાંભળવા ઇચ્છતા ઋષિઓ માટે, અને ખાસ કરીને પિતા માટે પણ.

Verse 23

अपि गुह्यं च वक्तव्यं पृष्टे सति विशेषतः ॥ सर्वस्यापि भयं तीव्रं यद्द्वारा प्रतिदृश्यते ॥

વિશેષ કરીને પૂછવામાં આવે ત્યારે ગુપ્ત વાત પણ કહેવી જોઈએ; કારણ કે તે ઉપદેશ દ્વારા સર્વને દેખાતો તીવ્ર ભય સ્પષ્ટ રીતે સમજાય છે.

Verse 24

मृतं नैव परं तात दृश्यते कालमायया ॥ स्वकर्म भुज्यते तात प्रयत्नेन च मानवैः ॥

હે તાત! કાળમાયાના કારણે મૃત્યુની પારનું તત્ત્વ પ્રત્યક્ષ દેખાતું નથી; પરંતુ હે તાત, મનુષ્યો પ્રયત્નથી પોતાના કર્મનું ફળ જ ભોગવે છે.

Verse 25

इह चैव कृतं यत्तु तत्परत्रोपभुज्यते ॥ करोति यदि तत्कर्म शुभं वा यदि वा अशुभम् ॥

અહીં જે કરવામાં આવે છે તે જ પરત્ર ભોગવવામાં આવે છે; કોઈ કર્મ કરે—શુભ હોય કે અશુભ—તેનું ફળ તે પ્રમાણે ભોગવે છે.

Verse 26

तथात्र दृश्यते काले कालस्यैव तु मायया ॥ म्रियते च यथा जन्तुर्यथा गर्भे च तिष्ठति ॥

તેમ જ અહીં કાળમાં, કાળની જ માયાથી એવું દેખાય છે—જીવ કેવી રીતે મરે છે અને કેવી રીતે ગર્ભમાં સ્થિત રહે છે.

Verse 27

तस्य पारं न गच्छन्ति बहवः पारचिन्तकाः ॥ तत्र स्थिते जगत्सर्वं लोभमोहतमोवृतम् ॥

તેના પાર સુધી ઘણા ‘પાર-ચિંતક’ પણ પહોંચી શકતા નથી; તે સ્થિતિ રહે ત્યાં સુધી સમગ્ર જગત લોભ, મોહ અને તમસથી ઢંકાયેલું રહે છે.

Verse 28

धर्मराजस्य किं रूपं कालो वा कीदृशो मुने ॥ किंरूपा व्याधयश्चैव विपाको वापि कीदृशः ॥

હે મુને! ધર્મરાજનું સ્વરૂપ કેવું છે અને કાળ કેવો છે? તેમજ વ્યાધિઓનું સ્વરૂપ શું છે અને કર્મવિપાકનો સ્વભાવ કેવો છે?

Verse 29

किं च कुर्वन्प्रमुच्येत किं वा कर्म समाचरेत् ॥ आस्पदं सर्वलोकस्य तत्कर्म दुरतिक्रमम् ॥

અને કયું કર્તવ્ય કરવાથી મુક્તિ મળે, અથવા કયું કર્મ આચરવું જોઈએ? તે કર્મ સર્વ લોકનો આધાર છે અને તેનું ઉલ્લંઘન કરવું સહેલું નથી.

Verse 30

क्रोधबन्धनजं क्लेशं कर्षणं छेदनं तथा ॥ येन गच्छन्ति विप्रेन्द्र लोके कर्मविदो जनाः ॥

ક્રોધના બંધનથી ઉત્પન્ન થતો ક્લેશ—ખેંચવું અને કાપવું વગેરે—જેનાથી, હે વિપ્રેન્દ્ર, કર્મને જાણનારા લોકો તે લોકમાં (પરલોક માર્ગે) આગળ વધે છે.

Verse 31

जितात्मानः कथं यान्ति कथं गच्छति पापकृत् ॥ यथाश्रुतं यथादृष्टं यथा चैवावधारितम् ॥

જિતાત્મા (આત્મસંયમી) લોકો કેવી રીતે પ્રસ્થાન કરે છે અને પાપકર્તા કેવી રીતે જાય છે? જેમ સાંભળ્યું છે, જેમ જોયું છે, અને જેમ નિશ્ચિત થયું છે—તેમ જ કહો.

Verse 32

वैशम्पायन उवाच॥ ऋषिभिस्त्वेवमुक्तस्तु नाचिकेतो महामनाः ॥ यदुवाच महाराज शृणु तज्जनमेजय

વૈશમ્પાયને કહ્યું—ઋષિઓએ આ રીતે કહ્યે ત્યારે મહામનાવાળા નાચિકેતે ઉત્તર આપ્યો. હે મહારાજ જનમેજય, તેણે જે કહ્યું તે સાંભળો.

Verse 33

प्रणयात्सौहृदात्स्नेहादस्माभिरभिपृच्छितम् ॥ वद सर्वं महाभाग याथातथ्येन विस्तरम्

પ્રણય, સૌહાર્દ અને સ્નેહથી અમે તમને પૂછ્યું છે. હે મહાભાગ, જેવું યથાર્થ સત્ય છે તેવું સર્વ વિગતે કહો.

Verse 34

कच्चिन्न तुष्टो भगवान्स्त्वां दृष्ट्वा स्वयमागतम् ॥ कच्चिच्छीघ्रं विसृष्टोऽसि धर्मराजेन पुत्रक

તમે સ્વયં આવી પહોંચ્યા તે જોઈ ભગવાન પ્રસન્ન થયા હતા કે? અને હે પુત્રક, ધર્મરાજે તમને ઝડપથી વિદાય આપ્યો હતો કે?

Verse 35

उपविष्टास्तथा चान्ये स्थिताश्चान्ये सुयन्त्रिताः ॥ ते सर्वे तं तु पृच्छन्ति ऋषयो वेदपारगाः

કેટલાક બેઠા અને કેટલાક ઊભા રહ્યા—બધા સંયમિત અને સ્થિર. તે બધા વેદપારંગત ઋષિઓએ તેને પ્રશ્ન કર્યા.

Verse 36

चिन्तयेत न चिन्ताऽत्र मृगयन्ति च यद्धितम् ॥ करोति चित्रगुप्तः किं किं च जल्पत्यसौ पुनः

અહીં તેને ચિંતા ન કરવી; તેઓ તો હિતકારક બાબત શોધે છે. ચિત્રગુપ્ત શું કરે છે, અને તે ફરી ફરી શું બોલે છે?