Adhyaya 187: Determination of the Origin and Procedure of the Ancestral Offering (Pitṛyajña/Śrāddha)
Pitṛyajña-śrāddhotpatti-nirṇayaḥ
Ritual-Manual (Śrāddha/Antyeṣṭi) with Cosmological Frame and Ethical-Discourse on Grief
આ અધ્યાયમાં પૃથ્વી (ધરણી) વરાહને પિતૃયજ્ઞ/શ્રાદ્ધનું ગુહ્ય તત્ત્વ—ફળ, વિધિ, ઉત્પત્તિ, પ્રયોજન અને આંતરિક અર્થ—સમજાવવા વિનંતી કરે છે. વરાહ પ્રથમ બ્રહ્માંડિય ભૂમિકા આપે છે: આદિ અંધકાર, શેષ પર તેમની યોગનિદ્રા, અને પછી બ્રહ્મા–વિષ્ણુ–હર રૂપે ત્રિવિધ પ્રાકટ્ય; બ્રહ્મા દ્વારા સર્જન અને સમાજના વર્ણક્રમનો ઉદ્ભવ. ત્યારબાદ નિમિ વંશમાં અત્રેય ઋષિની કથા આવે છે—કઠોર તપ પછી પુત્રના અવસાનથી શોકગ્રસ્ત અત્રેય સાત પ્રકારનું ભોજનદાન અને પિંડદાન રચી દે છે, પછી વિધિભ્રંશની ચિંતા થાય છે. નારદ મર્ત્યત્વ અને ગુણધર્મનો ઉપદેશ આપી શોકને ધર્મક્ષયકારી કહી સાંત્વના આપે છે. અંતે અંત્યેષ્ટિ-શ્રાદ્ધની પ્રક્રિયા જણાવે છે—સમયનિર્ણય, દાન (વિશેષે ગોદાન), મૃત્યુક્ષણમાં મંત્રયુક્ત મધુપર્ક, સ્મૃત તીર્થોથી સ્નાન, દાહની દિશા, અને મૃત્યુપશ્ચાત આશૌચ નિયમો; આ ધર્મ માનવસમાજને સ્થિર રાખે છે અને પૃથ્વીની વ્યવસ્થાને આધાર આપે છે.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 187
Verse 1
अथ सृष्टिपितृयज्ञौ ॥ सूत उवाच ॥ एवं नारायणाच्छ्रुत्वा सा मही संशितव्रता ॥ कराभ्यामञ्जलिं कृत्वा माधवं पुनरब्रवीत् ॥
હવે સૃષ્ટિ અને પિતૃયજ્ઞનો પ્રસંગ. સૂત બોલ્યા—નારાયણ પાસેથી આમ સાંભળી, વ્રતમાં દૃઢ ધરતીએ બંને હાથથી અંજલિ કરીને ફરી માધવને કહ્યું।
Verse 2
धरण्युवाच ॥ श्रुतमेतन्मयाख्यानं क्षेत्रस्य च महत्फलम् ॥ एकं मे परमं गुह्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥
ધરણી બોલી—મેં આ ક્ષેત્રની કથા અને તેનું મહાન ફળ સાંભળ્યું છે. મારી એક પરમ ગુહ્ય વાત બાકી છે; ભવાન કૃપા કરીને તે કહો.
Verse 3
पितृयज्ञस्य माहात्म्यं सोमदत्तो नराधिपः ॥ मृगयां समुपागम्य यत्त्वया पूर्वभाषितम् ॥
પિતૃયજ્ઞના મહાત્મ્ય વિષે—નરાધિપ રાજા સોમદત્ત મૃગયા માટે જઈ, તેના વિષે તમે અગાઉ જે કહ્યું હતું, તે જ।
Verse 4
को गुणः पितृयज्ञस्य कथमेव प्रयुज्यते ॥ केन चोत्पादितं श्राद्धं कस्मिन्नर्थे किमात्मकम् ॥
પિતૃયજ્ઞનો લાભ શું છે અને તે યથાવિધી કેવી રીતે કરાય? શ્રાદ્ધ કોણે સ્થાપ્યું, કયા હેતુથી, અને તેનું સ્વરૂપ શું છે?
Verse 5
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण वदस्व मे ॥ श्रीवराह उवाच ॥ साधु भूमे महाभागे यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥
હું આ વાત વિસ્તારે સાંભળવા ઇચ્છું છું; મને કહો. શ્રીવરાહ બોલ્યા—સાધુ, હે મહાભાગી ભૂમિ, તું મને આ રીતે પૂછે છે તે શુભ છે.
Verse 6
मोहितासि वरारोहे भाराक्रान्ता वसुन्धरे ॥ दिव्यां ददामि ते बुद्धिं शृणु सुन्दरि तत्त्वतः ॥
હે વરારોહે, હે વસુંધરે, તું મોહિત છે અને ભારથી આક્રાંત છે. હું તને દિવ્ય બુદ્ધિ આપું છું; હે સુંદરિ, તત્ત્વથી સાંભળ.
Verse 7
कथयिष्यामि ते ह्येवं श्राद्धोत्पत्तिविनिश्चयम् ॥ आदौ स्वर्गस्य चोत्पत्तिं देवानां च वरानने ॥
આ રીતે હું તને શ્રાદ્ધની ઉત્પત્તિ વિષેનો નિશ્ચિત નિર્ણય કહું છું. હે સુમુખી, પ્રથમ સ્વર્ગની અને દેવતાઓની ઉત્પત્તિ વર્ણવીશ.
Verse 8
निष्प्रभेऽस्मिन्निरालोके सर्वतस्तमसावृते ॥ स्रष्टुं वै बुद्धिरुत्पन्ना त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥
આ નિષ્પ્રભ, પ્રકાશરહિત લોકમાં, સર્વત્ર અંધકારથી આવૃત હોવા છતાં, ચર-અચર સહિત ત્રિલોક સર્જવાનો સંકલ્પ ઉદ્ભવ્યો.
Verse 9
सोऽहं च शेषपर्यङ्के एकश्चैव पराङ्मुखः ॥ स्वपामि च वरारोहे अनन्तशयने ह्यहम् ॥
અને હું—એકલો, પરાઙ્મુખ થઈ—શેષના પર્યંક પર શયન કરું છું; હે સુશ્રોણી, હું અનંતશયન પર જ વિશ્રામ કરું છું.
Verse 10
युगं युगसहस्राणि यास्यन्ति च गतानि च ॥ न त्वं मम विजानासि ज्ञातुं मायां यशस्विनि ॥
યુગોના યુગસહસ્રો પસાર થશે અને અનેક પસાર પણ થઈ ગયા છે; છતાં હે યશસ્વિની, મારી માયા જાણવાને તું તેને સમજી શકતી નથી.
Verse 11
धारितं मम सुश्रॊणि दिवा पञ्चशतानि च ॥ वाराहं रूपमादाय न जानासि हि भामिनि ॥
હે સુશ્રોણી, પાંચસો દિવસ મેં (આ ભાર) ધારણ કર્યો છે; છતાં હે ભામિની, વારાહરૂપ ધારણ કર્યાપછી પણ તું મને ઓળખતી નથી.
Verse 12
यन्मां पृच्छसि वै ज्ञातुमात्मानं च यशस्विनि ॥ एकमूर्त्तिस्त्रिधा जातो ब्रह्मविष्णुहरात्मकः ॥
હે યશસ્વિની, તું મને મારા સ્વરૂપને જાણવા પૂછે છે—હું એકમૂર્તિ હોવા છતાં ત્રિવિધ પ્રગટ થયો છું; બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને હર સ્વભાવવાળો છું.
Verse 13
क्रोधहेतोर्मया सृष्ट ईश्वरॊऽसुरनाशनः ॥ मम नाभ्यामभूत्पद्मं पद्मगर्भः पितामहः ॥
ક્રોધના હેતુથી મેં અસુરનાશક એવા ઈશ્વરને સર્જ્યો; અને મારી નાભિમાંથી કમળ ઉત્પન્ન થયું—કમળગર્ભ પિતામહ (બ્રહ્મા)।
Verse 14
एवं त्रयो वयं देवाः कृत्वा ह्येकाणर्वां महीम् ॥ तिष्ठामः परमप्रीत्या मायां कृत्वा तु वैष्णवीम् ॥
આ રીતે અમે ત્રણ દેવોએ પૃથ્વીને એક જ મહાસાગર બનાવી; અને વૈષ્ણવી માયા રચીને પરમ પ્રીતિથી સ્થિત રહ્યા।
Verse 15
सर्वं तज्जलपूर्णं तु न चाज्ञायते किञ्चन ॥ वटमेकं वर्जयित्वा विष्णुमूलं यशोद्रुमम् ॥
બધું જ પાણીથી ભરેલું હતું અને કશુંય જાણી શકાતું નહોતું; માત્ર એક વડવૃક્ષ સિવાય—વિષ્ણુમૂલ ધરાવતું તે યશસ્વી વૃક્ષ।
Verse 16
तिष्ठाम वटवृक्षेऽहं मायया बालरूपधृक् ॥ पश्यामि च जगत्सर्वं त्रैलोक्यं यन्मया कृतम् ॥
હું વડવૃક્ષ પર સ્થિત રહ્યો, માયાથી બાળરૂપ ધારણ કરીને; અને મેં મારા દ્વારા રચાયેલું સમગ્ર જગત—ત્રૈલોક્ય—જોયું.
Verse 17
वारयामि वरारोहे जानासि त्वं धरे शुभे ॥ कालेन तु तदा देवि कृत्वा वै वडवामुखम् ॥
હે વરારોહે! હું આને રોકું છું; હે શુભ ધરા! તું જાણે છે. પછી યોગ્ય કાળે, હે દેવી, ‘વડવામુખ’ (ઘોડી-મુખ) રૂપ રચાયું.
Verse 18
विनिस्सृतं जलं तत्र मायया तदनन्तरम् ॥ प्रलये च विनिवृत्ते ब्रह्मा लोकपितामहः ॥
ત્યારબાદ ત્યાં માયાથી જળ તરત જ વહેવા લાગ્યું. અને પ્રલય નિવૃત્ત થતાં, લોકપિતામહ બ્રહ્મા પ્રગટ થયા/કાર્યમાં પ્રવૃત્ત થયા.
Verse 19
एवमुक्तो मया देवि गृह्य तत्र कमण्डलुम् ॥ उपस्पृश्य शुचिर्भूत्वा ब्रह्मा चोत्पादयन्सुरान् ॥
હે દેવી! મેં એમ કહ્યે પછી, બ્રહ્માએ ત્યાં કમંડલુ લીધું; આચમન/ઉપસ્પર્શ કરીને શુદ્ધ બની દેવતાઓની ઉત્પત્તિ કરવા લાગ્યા.
Verse 20
आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च मरुद्गणाः ॥ तारणार्थं च सर्वेषां ब्राह्मणान्भुवि दैवतान् ॥
આદિત્યો, વસુઓ, રુદ્રો, બે અશ્વિનો અને મરુદગણો—અને સર્વના ત્રાણ/રક્ષણ માટે ભૂમિ પર બ્રાહ્મણોને દૈવસ્વરૂપે સ્થાપ્યા.
Verse 21
बाहुभ्यां क्षत्रमुत्पन्नं वैश्याः ऊरुविनिःसृताः ॥ पद्भ्यां विनिःसृताः शूद्राः सर्ववर्णोपचारकाः
બાહુઓમાંથી ક્ષત્ર (ક્ષત્રિય-ધર્મ) ઉત્પન્ન થયું; ઊરુઓમાંથી વૈશ્યો નિસ્સૃત થયા. પગમાંથી શૂદ્રો ઉત્પન્ન થયા, જે સર્વ વર્ણોની સેવા-ઉપચાર કરે છે.
Verse 22
देवताश्चासुरा देवि जातास्ते ब्रह्मणस्तथा ॥ देवता ह्यसुराः सर्वे तपोवीर्यबलान्विताः
હે દેવી, દેવતાઓ અને અસુરો પણ બ્રહ્માથી જ ઉત્પન્ન થયા. દેવતા તથા અસુર—બધાં જ તપ, તેજ અને બળથી યુક્ત હતા.
Verse 23
दित्यां च जनिताः पुत्रा असुराः सुरशत्रवः ॥ प्रजापतिश्चाजनयदृषींश्चैव तपोधनान्
અને દિતિમાંથી પુત્રો જન્મ્યા—દેવતાઓના શત્રુ એવા અસુરો. તેમજ પ્રજાપતિએ તપોધન ઋષિઓને પણ ઉત્પન્ન કર્યા.
Verse 24
तेजसा भास्कराकाराः सर्वे शास्त्रविदो द्विजाः ॥ तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च जनिता ब्रह्मसूनुना
તેજથી સૂર્યસમાન સ્વરૂપવાળા તેઓ બધા દ્વિજ અને શાસ્ત્રવિદ હતા. તેમના પુત્રો અને પૌત્રો પણ બ્રહ્માના પુત્ર દ્વારા ઉત્પન્ન થયા.
Verse 25
निमेस्तु वंशसम्भूतो आत्रेय इति विश्रुतः ॥ जातमात्रो महात्मा स श्रीमांश्चापि तपोनिधिः
નિમિના વંશમાંથી ‘આત્રેય’ તરીકે પ્રસિદ્ધ એક મહાત્મા ઉત્પન્ન થયો. જન્મમાત્રથી જ તે શ્રીમાન અને તપનો નિધિ હતો.
Verse 26
आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च मरुद्गणाः ॥ देवतास्तु त्रयस्त्रिंशददित्यां जनयन्पुरा
આદિત્યો, વસુઓ, રુદ્રો, બે અશ્વિની અને મરુદ્ગણ—આ ત્રેત્રીસ દેવતાઓ પ્રાચીનકાળે અદિતિમાંથી ઉત્પન્ન થયા.
Verse 27
एकचित्तं समाधाय तपश्चरति निश्चलः ॥ पञ्चाग्निर्वायुभक्षश्च एकपादोर्ध्वबाहुकः
મનને એકાગ્ર સમાધિમાં સ્થિર કરીને તે અચળ રહી તપ કરે છે—પંચાગ્નિ વચ્ચે, વાયુને આહાર બનાવી, એક પગ પર ઊભો રહી, બાહુઓ ઊર્ધ્વે ઉઠાવી।
Verse 28
वर्षाणां च सहस्राणि तपस्तप्त्वा वसुन्धरे ॥ मृत्युकालमनुप्राप्तस्ततः पञ्चत्वमागतः
હે વસુંધરે! હજારો વર્ષો સુધી તપ કરીને, જ્યારે મૃત્યુનો સમય આવ્યો, ત્યારે તે પંચતત્ત્વમાં લીન થયો।
Verse 29
नष्टं च तं सुतं दृष्ट्वा निमेः शोक उपाविशत् ॥ पुत्रशोकाभिसंयुक्तो दिवा रात्रौ च चिन्तयन्
પુત્ર નષ્ટ થયો તે જોઈને નિમિને શોક ઘેરી વળ્યો. પુત્રશોકથી પીડિત થઈ તે દિવસ-રાત ચિંતન કરતો રહ્યો।
Verse 30
निमिः कृत्वा ततः शोकं विधानात्तत्र माधवि ॥ तं मनोगतसंकल्पं त्रिरात्रे प्रत्यपद्यत
પછી, હે માધવી! નિમિએ ત્યાં વિધાન મુજબ શોકસંબંધિત અનુષ્ઠાન કરીને, ત્રણ રાત્રિઓમાં પોતાના અંતઃસંકલ્પને ફરી પ્રાપ્ત કર્યો।
Verse 31
तस्य प्रतिविशुद्धस्य माघमासे तु द्वादशीम् ॥ मानसं सृज्य विषयं बुद्धिर्विस्तारगामिनी
તે સંપૂર્ણ રીતે શુદ્ધ થયેલા માટે, માઘ માસની દ્વાદશીએ—વિષયને મનમાં રચીને—બુદ્ધિનો વિસ્તાર થયો।
Verse 32
स निमिश्चिन्तयामास श्राद्धकल्पं समाहितः ॥ यानि तस्यैव भोज्यानि मूलानि च फलानि च
તે સમાહિત થઈ શ્રાદ્ધ-કલ્પનું મનનમાં વિચાર્યું—તેને યોગ્ય ભોજ્ય કયા, એટલે મૂળ અને ફળ।
Verse 33
यानि कानि च भक्ष्याणि नवश्च रससंभवः ॥ यानि तस्यैव चेष्टानि सर्वमेतदुदाहरेत्
જે જે ભક્ષ્ય પદાર્થો હતા, અને રસ/સ્વાદમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી નવી તૈયારી, તેમજ તેને યોગ્ય આચરણ—આ બધું સ્પષ્ટ રીતે જણાવવું જોઈએ।
Verse 34
आमन्त्र्य ब्राह्मणं पूर्वं शुचिर्भूत्वा समाहितः ॥ दक्षिणावर्ततः सर्वमकरोदृषिसत्तमः
પ્રથમ બ્રાહ્મણને આદરપૂર્વક આમંત્રિત કરીને, શુચિ અને એકાગ્ર બની, શ્રેષ્ઠ ઋષિએ સર્વ કર્મ દક્ષિણાવર્ત (ઘડિયાળ દિશામાં) કર્યા।
Verse 35
सप्तकृत्वस्ततस्तत्र युगपత్సमुपाविशत् ॥ दत्त्वा तु मांसशाकानि मूलानि च फलानि च
પછી ત્યાં તેણે સાત વાર વિધિપૂર્વક આસન ગ્રહણ કરીને, માંસ અને શાક, તેમજ મૂળ અને ફળ અર્પણ કર્યા।
Verse 36
पूजयित्वा तु विप्रान्स सप्तकृत्वश्च सुन्दरि ॥ कृत्वा तु दक्षिणाग्रांश्च कुशांश्च प्रयतः शुचिः
હે સુન્દરી, વિપ્રોને સાત વાર પૂજીને, અને દક્ષિણાના અગ્રભાગો તથા કુશા ગોઠવીને, તે નિયમિત અને શુચિ રહ્યો।
Verse 37
एवं दिने गते भद्रे ह्यस्तं प्राप्ते दिवाकरे ॥ ब्रह्म कर्मोत्तमं दिव्यं भावसाध्यमुपासत
આ રીતે, હે ભદ્રે! દિવસ વીતી ગયો અને સૂર્ય અસ્ત થયો ત્યારે, ભાવથી સાધ્ય એવા પરમ દિવ્ય બ્રહ્મકર્મનું તેણે ઉપાસન કર્યું।
Verse 38
एकाकी यतचित्तात्मा निराशी निष्परिग्रहः ॥ शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः
તે એકલો, ચિત્ત અને આત્માને સંયમમાં રાખીને, નિરાશ અને નિષ્પરિગ્રહ બની, શુદ્ધ સ્થાને પોતાના માટે સ્થિર આસન સ્થાપે છે।
Verse 39
नात्युच्चं नातिनीचं च चेलाजिनकुशोत्तरम् ॥ तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तो जितेन्द्रियः
આ આસન ન બહુ ઊંચું હતું ન બહુ નીચું; ઉપરથી વસ્ત્ર, મૃગચર્મ અને કુશા પાથરેલાં હતાં. ત્યાં મનને એકાગ્ર કરીને, ચિત્ત સંયમિત અને ઇન્દ્રિયજિત બની (તે સ્થિત થયો)।
Verse 40
उपविश्यासनेऽयुञ्जद्योगमात्मविशुद्धये ॥ समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलः स्थितः
આસન પર બેસીને તેણે આત્મવિશુદ્ધિ માટે યોગનો અભ્યાસ કર્યો; કાય, શિર અને ગ્રીવાને સમ રાખીને તે અચલ અને સ્થિર રહ્યો।
Verse 41
संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥ प्रकाशात्मा विगतभीर् ब्रह्मचारी व्रते स्थितः ॥
પોતાની નાસિકાના અગ્ર પર દૃષ્ટિ સ્થિર કરીને અને દિશાઓ તરફ ન જોતા, અંતઃપ્રકાશથી યુક્ત, નિર્ભય બની, તે બ્રહ્મચારી વ્રતમાં સ્થિત રહ્યો।
Verse 42
संयम्य मयि चित्तं यो युक्त आसीत मत्परः ॥ प्रयुञ्जीत तदात्मानं मद्भक्तो नान्यमानसः ॥
જે મારા માં ચિત્તને સંયમિત કરીને, યોગયુક્ત થઈ મને જ પરમ લક્ષ્ય માની આસનસ્થ રહે છે—એ મારો ભક્ત, અન્ય ક્યાંય મન ન રાખીને, તે એકનિષ્ઠ સાધનામાં પોતાને સંપૂર્ણ રીતે લગાડે।
Verse 43
एवं निवृत्तसंध्यायां ततो रात्रिरुपागता ॥ पुनश्चिन्तितुमारब्धः शोकसंविग्नमानसः ॥
આ રીતે સંધ્યા-વિધિ પૂર્ણ થતાં રાત્રિ આવી પહોંચી; અને શોકથી વ્યાકુળ મનવાળો તે ફરી વિચાર કરવા લાગ્યો।
Verse 44
कृत्वा तु पिण्डसंकल्पं पश्चात्तापं चकार ह ॥ अकृतं मुनिभिः सर्वं किं मया तदनुष्ठितम् ॥
પિંડદાનનો સંકલ્પ કરીને તે પશ્ચાત્તાપ કરવા લાગ્યો—“જે બધાં મુનિઓએ કર્યું નથી, તે મેં કેમ કર્યું?”
Verse 45
निवापकर्म ह्यशुचि पुत्रार्थे विनियोजितम् ॥ अहो स्नेहप्रभावेण मया चाकृतबुद्धिना ॥
“નિવાપકર્મ ખરેખર અશુચિ ગણાય છે, છતાં પુત્રાર્થે તેનો ઉપયોગ થાય છે; અહો, સ્નેહના પ્રભાવથી મેં અપરિપક્વ બુદ્ધિથી એવું કર્યું।”
Verse 46
किं वक्ष्यन्ति च मां सर्वे ये वै पितृपदे स्थिताः ॥ एवं विचिन्त्यमानस्य गता रात्रिर्वसुन्धरे ॥
“જે પિતૃપદમાં સ્થિત છે તે બધા મને શું કહેશે?”—આ રીતે વિચારતાં વિચારતાં, હે વસુંધરા, તેની રાત્રિ વીતી ગઈ।
Verse 47
पूर्वसन्ध्यानु सम्प्राप्ता उदिते च दिवाकरे ॥ सन्ध्याविधिं विनिवर्त्य हुत्वाग्नीन् द्विजसत्तमः ॥
પૂર્વસંધ્યા આવી અને સૂર્ય ઉદિત થયો ત્યારે, શ્રેષ્ઠ દ્વિજએ સંધ્યાવિધિ પૂર્ણ કરીને વિધિપૂર્વક અગ્નિઓમાં આહુતિ અર્પી।
Verse 48
पुनश्चिन्तां प्रपन्नः स आत्रेयो ह्यतिदुःखितः ॥ एकाकी भाषते तत्र शोकपीडितमानसः ॥
ફરી તે આત્રેય અત્યંત દુઃખિત થઈ ચિંતામાં પડ્યો; ત્યાં એકલો, શોકથી પીડિત મનથી તે બોલવા લાગ્યો।
Verse 49
धिग्वयो धिक्च मे कर्म धिग्बलं धिक्च जीवितम् ॥ पुत्रं सर्वसुखैर्युक्तं जीवितं हि न दृश्यते ॥
ધિક્ છે ભાગ્યને, ધિક્ છે મારા કર્મને, ધિક્ છે બળને અને ધિક્ છે જીવનને. પુત્રરૂપ સર્વસુખયુક્ત જીવન તો મને દેખાતું નથી।
Verse 50
नरकं पूतिकाख्यातं हृदि दुःखं विदुर्बुधाः ॥ परित्राणं ततः पुत्रादिच्छन्तीह परत्र च ॥
બુદ્ધિમાનો ‘પૂતિકા’ નામના નરકને હૃદયની આંતરિક પીડા તરીકે જાણે છે; તેથી લોકો પુત્ર દ્વારા અહીં અને પરલોકમાં પણ પરિત્રાણ ઇચ્છે છે।
Verse 51
पूजयित्वा तु देवांश्च दत्त्वा दानं त्वनेकशः ॥ हुत्वाग्निं विधिवच्चैव स्वर्गं तु लभते नरः
દેવતાઓની પૂજા કરીને, અનેકવાર દાન આપી અને વિધિપૂર્વક અગ્નિમાં હોમ કરીને મનુષ્ય સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 52
पुत्रेण लभते येन पौरत्रेण च पितामहाः ॥ अथ पुत्रस्य पौरत्रेण मोदन्ते प्रपितामहाः
પુત્ર દ્વારા જે લાભ પ્રાપ્ત થાય છે તે મળે છે; પૌત્ર દ્વારા પિતામહો લાભ પામે છે. અને પુત્રના પૌત્ર દ્વારા પ્રપિતામહો આનંદિત થાય છે.
Verse 53
पुत्रेण श्रीमता हीनं नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ एतस्मिन्नन्तरे देवि नारदो द्विजसत्तमः
‘સમૃદ્ધ પુત્ર વિના હું જીવવા ઇચ્છતો નથી.’ એ સમયે, હે દેવી, દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ નારદ આવી પહોંચ્યા.
Verse 54
जगाम तापसारण्यं ऋष्याश्रमविभूषितम् ॥ सर्वकामयुतं रम्यं बहुपुष्पफलोदकम्
તે તપસ્વીઓના અરણ્યમાં ગયો, જે ઋષિઓના આશ્રમોથી શોભિત હતું—રમ્ય, સર્વ ઇચ્છિત સાધનોથી યુક્ત, અને અનેક પુષ્પ, ફળ તથા જળથી સમૃદ્ધ।
Verse 55
तस्मै दत्त्वा पाद्यमर्घ्यं आसने चोपवेश्य च ॥ उपविश्यासने देवि नारदो वाक्यमब्रवीत्
તેમને પાદ્ય અને અર્ઘ્ય અર્પણ કરીને તથા આસન પર બેસાડીને, પછી પોતે પણ આસન પર બેસી, હે દેવી, નારદે વચન કહ્યું.
Verse 56
नारद उवाच ॥ निमे शृणु महाप्राज्ञ शोकमुत्सृज्य दूरतः ॥ अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावान्नावबुध्यसे
નારદ બોલ્યા—હે મહાપ્રાજ્ઞ, મારી વાત સાંભળો અને શોકને દૂર ત્યજી દો. શોક ન કરવાનાં માટે તમે શોક કરો છો; પ્રજ્ઞાવાન હોવા છતાં તમે યથાર્થ સમજતા નથી.
Verse 57
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥ मृतं वा यदि वा नष्टं यो यान्तमनुशोचति
પંડિતો ન તો મૃત માટે શોક કરે છે, ન તો જીવતા માટે. કોઈ મરી ગયો હોય કે ગુમ થયો હોય—જે ગયો છે તેના માટે જે શોક કરે, તે તેને પાછો લાવી શકતો નથી.
Verse 58
अमित्रास्तस्य हृष्यन्ति स चापि न निवर्त्तते ॥ अमरत्वं न पश्यामि त्रैलोक्ये सचराचरे
તેના શત્રુઓ આનંદ કરે છે, અને તે પણ પાછો ફરતો નથી. ચર-અચર સહિત ત્રિલોકમાં મને ક્યાંય અમરત્વ દેખાતું નથી.
Verse 59
देवतासुरगन्धर्वा मानुषा मृगपक्षिणः ॥ सर्वे कालवशं यान्ति सर्वे कालमुदीक्षते
દેવો, અસુરો, ગંધર્વો, મનુષ્યો, પશુઓ અને પક્ષીઓ—બધા કાળના વશમાં જાય છે; બધા કાળની રાહ જુએ છે.
Verse 60
जातस्य सर्वभूतस्य कालो मृत्युरुपस्थितः ॥ अवश्यं चैव गन्तव्यं कृतान्तविहितेन च
જન્મેલા દરેક પ્રાણી પાસે કાળરૂપ મૃત્યુ નજીક જ ઊભું છે. અને કૃતાંતના વિધાન મુજબ પ્રસ્થાન અનિવાર્ય છે.
Verse 61
तव पुत्रो महात्मा वै श्रीमान्नाम श्रियो निधिः ॥ पूर्णं वर्षसहस्रं तु तपः कृत्वा सुदुष्चरम्
તમારો પુત્ર નિશ્ચયે મહાત્મા છે—સ્વભાવથી શ્રીમાન, જાણે લક્ષ્મીનો ખજાનો. તેણે અતિ દુષ્કર તપ કરીને પૂરાં એક હજાર વર્ષ તપસ્યા કરી.
Verse 62
मृत्युकालमनुप्राप्य गतो दिव्यां परां गतिम् ॥ एतत्सर्वं विदित्वा तु नानुशोचितुमर्हति
મૃત્યુકાળ પ્રાપ્ત થતાં તે દિવ્ય અને પરમ ગતિને પામ્યો. આ સર્વ જાણીને શોક કરવો યોગ્ય નથી.
Verse 63
नारदेनैवमुक्ते तु श्रुत्वा स द्विजसत्तमः ॥ प्रणम्य शिरसा पादौ निमिरुद्विग्नमानसः
નારદે આમ કહ્યું તે સાંભળી શ્રેષ્ઠ દ્વિજ નિમિ, મન હજુ ઉદ્વિગ્ન રાખીને, શિર નમાવી (નારદના) ચરણોમાં પ્રણામ કર્યો.
Verse 64
अहो मुनिवरश्रेष्ठ अहो धर्मविदां वर ॥ सान्त्वितोऽस्मि त्वया विप्र वचनैर्मधुराक्षरैः
અહો! મુનિવરોમાં શ્રેષ્ઠ! અહો! ધર્મવિદોમાં અગ્રણી! હે વિપ્ર, તારા મધુર અક્ષરવાળા વચનોથી હું સાંત્વના પામ્યો છું.
Verse 65
प्रणयात्सौहृदाद्वापि स्नेहाद्वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ शोको निरन्तरं चित्ते ममैद्धृदि वर्तते
પ્રણયથી, સૌહૃદથી અથવા સ્નેહવશ હું કહું છું—તે સાંભળો. શોક મારા હૃદયમાં વસીને મારા ચિત્તમાં સતત રહે છે.
Verse 66
कृतस्नेहस्य पुत्रार्थे मया संकल्प्य यत्कृतम् ॥ तर्पयित्वा द्विजान्सप्त अन्नाद्येन फलेन च
પુત્ર માટે સ્નેહાસક્ત થયેલા મેં સંકલ્પ કરીને જે કર્યું તે એ કે અન્નાદિ અને ફળોથી સાત દ્વિજોને તૃપ્ત કર્યા.
Verse 67
पश्चाद्विसर्जितं पिण्डं दर्भानास्तीर्य भूतले ॥ उदकानयनं चैव ह्यपसव्येन वासितम्
પછી મેં ભૂમિ પર દર્ભ પાથરી પિંડનું વિસર્જન કર્યું અને અપસવ્ય ભાવથી બેસીને ઉદક-આનયન પણ કર્યું।
Verse 68
शोकस्य तु प्रभावेण एतत्कर्म मया कृतम् ॥ अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरणं द्विज
હે દ્વિજ! શોકના પ્રભાવથી મેં આ કર્મ કર્યું; મને ભય છે કે આ આર્યો દ્વારા અનુષ્ઠિત નથી, સ્વર્ગદાયક નથી અને અપકીર્તિ કરાવનારું છે।
Verse 69
नष्टबुद्धिस्मृतिसत्त्वो ह्यज्ञानॆन विमोहितः ॥ न च श्रुतं मया पूर्वं न देवैॠषिभिः कृतम्
મારી બુદ્ધિ, સ્મૃતિ અને સ્થિરતા નષ્ટ થઈ ગઈ હતી; અજ્ઞાનથી હું મોહિત થયો હતો। આ મેં પહેલાં સાંભળ્યું નહોતું, અને દેવો કે ઋષિઓએ પણ કર્યું નથી।
Verse 70
भयं तीव्रं प्रपश्यामि मुनिशापात्सुदारुणात् ॥ नारद उवाच ॥ न बेतव्यं द्विजश्रेष्ठ पितरं शरणं व्रज
અત્યંત દારુણ મુનિશાપથી ઉત્પન્ન થયેલું તીવ્ર ભય હું જોઈ રહ્યો છું। નારદ બોલ્યા—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! ભય ન કર; પિતૃઓની શરણમાં જા।
Verse 71
अधर्मं न च पश्यामि धर्मो नैवात्र संशयः ॥ नारदेनैवमुक्तस्तु निमिर्ध्यानमुपाविशत् ॥
“અહીં મને અધર્મ દેખાતો નથી; નિઃસંદેહ આ જ ધર્મ છે.” નારદે એમ કહ્યે પછી નિમિ ધ્યાનમાં બેસી ગયો।
Verse 72
कर्मणा मनसा वाचा पितरं शरणं गतः ॥ ततोऽतिचिन्तयामास वंशकर्त्तारमात्मनः ॥
કર્મ, મન અને વાણીથી તેણે પિતાની શરણ લીધી; ત્યારબાદ પોતાના વંશના કર્તા વિષે ઊંડું ચિંતન કર્યું।
Verse 73
पुत्रमाश्वासयामास वाग्भिरिष्टाभिरव्ययैः ॥ निमे संकल्पितस्तेऽयं पितृयज्ञस्तपोधन ॥
તેને પ્રિય અને અવિનાશી વચનો વડે પુત્રને આશ્વાસન આપ્યું—“હે નિમિ, હે તપોધન, આ પિતૃયજ્ઞ તારા માટે સંકલ્પિત થયો છે।”
Verse 74
पितृयज्ञेति निर्दिष्टा धर्मोऽयं ब्रह्मणा स्वयम् ॥ ततो ह्यतितरो धर्मः क्रतुरेकः प्रतिष्ठितः ॥
‘પિતૃયજ્ઞ’ તરીકે નિર્દિષ્ટ આ ધર્મ સ્વયં બ્રહ્માએ દર્શાવ્યો; અને તેમાંથી એક શ્રેષ્ઠતર ધર્મ એકમાત્ર યજ્ઞ-ક્રતુ રૂપે પ્રતિષ્ઠિત થયો।
Verse 75
कृतः स्वयम्भुवा पूर्वं श्राद्धं यो वित्तवित्तमः ॥ शृण्वतो नारदस्यापि विधिं विधिविदां वरः ॥
પૂર્વે સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા) એ શ્રાદ્ધની સ્થાપના કરી—ધનવાનોમાં પણ અગ્રગણ્ય; અને વિધિવિદોમાં શ્રેષ્ઠે, નારદ સાંભળતો હતો ત્યારે પણ, તેની વિધિ સમજાવી।
Verse 76
श्राद्धकर्मविधिं चैव प्रेतकर्म च या क्रिया ॥ शृणुषु सुन्दरि तत्त्वेन यथा दाता सपुत्रकः ॥
“હે સુન્દરી, શ્રાદ્ધકર્મની વિધિ તથા પ્રેતકર્મની ક્રિયાઓ તત્ત્વપૂર્વક સાંભળ—જેથી દાતા પુત્રসহ યથાવિધિ આચરણ કરે।”
Verse 77
मम चैव प्रसादेन तस्य बुद्धिं ददाम्यहम् ॥ जातस्य सर्वभूतस्य कालमृत्युरुपस्थितः ॥
મારી કૃપાથી હું તેને બુદ્ધિ આપું છું. જન્મેલા દરેક પ્રાણી પાસે કાળ અને મૃત્યુ નજીક ઊભાં રહે છે.
Verse 78
अवश्यमेव गन्तव्यं धर्मराजस्य शासनात् ॥ अमरत्वं न पश्यामि पिपीलादीनि जन्तवः ॥
ધર્મરાજ (યમ) ના શાસનથી નિશ્ચિત જ જવું પડે છે. કીડી વગેરે જીવોમાં પણ હું અમરત્વ નથી જોતો.
Verse 79
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः ध्रुवं जन्म मृतस्य च ॥ मोक्षः कर्मविशेषेण प्रायश्चित्तेन च ध्रुवम् ॥
જન્મેલા માટે મૃત્યુ નિશ્ચિત છે અને મરેલા માટે જન્મ પણ નિશ્ચિત છે. વિશેષ કર્મોથી તથા પ્રાયશ્ચિત્તથી મોક્ષ પણ નિશ્ચિત છે.
Verse 80
सत्त्वं रजस्तमश्चैव त्रयः शारीरजाः स्मृताः ॥ अल्पायुशो नराः पश्चाद्भविष्यन्ति युगक्षये ॥
સત્ત્વ, રજસ અને તમસ—આ ત્રણેય શરીરજન્ય ગુણો તરીકે સ્મૃત છે. પછી યુગક્ષય સમયે મનુષ્યો અલ્પાયુ બનશે.
Verse 81
सात्त्विकं नावबुद्ध्यन्ति कर्मदोषेण तामसः ॥ तामसं नरकं विन्द्यात्तिर्यग्योनिं च राक्षसीम् ॥
કર્મદોષને કારણે તામસ સ્વભાવવાળા સાત્ત્વિક તત્ત્વને સમજી શકતા નથી. તમસનો આશ્રય લેનાર નરક, તિર્યક યોનિ અને રાક્ષસી યોનિ પામે છે.
Verse 82
क्रूरो भीरुर्विषादी च हिंसको निरपत्रपः ॥ अज्ञानान्धश्च पैशाचमेतॆषां तामसा गुणाः ॥
ક્રૂર, ભીરુ, વિષાદગ્રસ્ત, હિંસક, નિર્લજ્જ, અજ્ઞાનથી અંધ અને પૈશાચિક પ્રવૃત્તિવાળો—આ તમોગુણથી આચ્છન્ન લોકોના ગુણો છે.
Verse 83
तामसं तद्विजानीयादुच्यमानो न बुद्ध्यति ॥ दुर्मदोऽश्रद्धधानश्च विज्ञेयास्तामसा नराः ॥
ઉપદેશ આપ્યા છતાં જે ન સમજે તેને તામસ જાણવો. દુર્મદથી મત્ત અને અશ્રદ્ધાવાન લોકો તામસ પુરુષો તરીકે ઓળખવા યોગ્ય છે.
Verse 84
प्रबलो वाचि युक्तश्चाचलबुद्धिः सदायतः ॥ शूरः सर्वेषु व्यक्तात्मा विज्ञेया राजसा नराः ॥
જે પ્રબળ હોય, વાણીમાં સંયમિત હોય, બુદ્ધિમાં ચંચળ હોય અને સદા બાહ્ય પ્રવૃત્તિમાં તત્પર રહે; જે શૂર હોય અને સર્વમાં આત્મભાવ વ્યક્ત કરે—એવા લોકો રાજસ કહેવાય છે.
Verse 85
क्षान्तो दान्तो विशुद्धात्मा विज्ञेयः श्रद्धयान्वितः ॥ तपःस्वाध्यायशीलश्च एतेषां सात्त्विका गुणाः ॥
જે ક્ષમાશીલ, ઇન્દ્રિયદમનવાળો, અંતઃકરણથી શુદ્ધ અને શ્રદ્ધાયુક્ત હોય; તથા તપ અને સ્વાધ્યાયમાં રત હોય—આ સાત્ત્વિકોના ગુણો છે.
Verse 86
एवं सञ्चिन्तयानस्तु न शोकं कर्तुमर्हसि ॥ त्यज शोकं महाभाग शोकः सर्वविनाशनः ॥
આ રીતે વિચારતાં તારે શોક કરવો યોગ્ય નથી. હે મહાભાગ, શોક ત્યજી દે; શોક સર્વનો નાશ કરનાર છે.
Verse 87
शोको दहति गात्राणि बुद्धिः शोकेन नश्यति ॥ लज्जा धृतिश्च धर्मश्च श्रीः कीर्तिश्च स्मृतिर्नयः ॥
શોક અંગોને દહે છે; શોકથી બુદ્ધિ નાશ પામે છે. લજ્જા, ધૃતિ, ધર્મ, શ્રી, કીર્તિ, સ્મૃતિ અને ન્યાયબુદ્ધિ—આ બધું પણ શોકથી લુપ્ત થાય છે.
Verse 88
त्यजन्ति सर्वधर्मं च शोकेनोपहृतं नरम् ॥ एवं शोकं त्यजित्वा तु निःशोको भव पुत्रक ॥
શોકથી આચ્છન્ન મનુષ્ય પ્રત્યે લોકો સર્વ કર્તવ્યો પણ ત્યજી દે છે. તેથી, હે પુત્ર, શોક ત્યજીને નિઃશોક થા.
Verse 89
मूढः स्नेहप्रभावेण कृत्वा हिंसानृते तथा ॥ पच्यते नरके घोरे ह्यात्मदोषैर्वसुन्धरे ॥
મૂઢ મનુષ્ય સ્નેહના પ્રભાવથી હિંસા અને અસત્ય કરી બેસે છે; હે વસુંધરા, પોતાના દોષોથી જ તે ઘોર નરકમાં દહે છે.
Verse 90
स्नेहं सर्वेषु संयम्य बुद्धिं धर्मे नियोजयेत् ॥ धर्मलोक हितार्थाय शृणु सत्यं ब्रवीम्यहम् ॥
સર્વ પ્રત્યેનો સ્નેહ/આસક્તિ સંયમમાં રાખીને બુદ્ધિને ધર્મમાં લગાવવી જોઈએ. ધર્મલોકના હિત માટે સાંભળો—હું સત્ય બોલું છું.
Verse 91
कण्ठस्थानं गते जीवे भीतिविभ्रान्तमानसः ॥ ज्ञात्वा च विह्वलं तत्र शीघ्रं निःसारयेद्गृहात् ॥ १०१ ॥ कुशास्तरणशायी च दिशः सर्वा न पश्यति ॥ लब्धस्मृतिर्मुहूर्तं तु यावज्जीवो न पश्यति ॥
જ્યારે જીવ કણ્ઠસ્થાને પહોંચે છે ત્યારે મન ભયથી વ્યાકુળ અને ભ્રમિત થાય છે. તે સમયેની વિહ્વળતા જાણીને તેને તાત્કાલિક ઘરથી બહાર કાઢવો જોઈએ. કુશના આસ્તરણ પર સુવડાવતાં તે દિશાઓ જોઈ શકતો નથી; અને ક્ષણમાત્ર સ્મૃતિ પાછી આવે તો પણ જીવને સ્પષ્ટ બોધ થતો નથી.
Verse 92
वाचयेत्स्नेहभावेन भूमिदेवा द्विजातयः ॥ सुवर्णं च हिरण्यं च यथोत्पन्नेन माधवि ॥
સ્નેહભાવ અને આદરથી ‘ભૂમિદેવ’ એવા દ્વિજોથી (વિદ્વાન બ્રાહ્મણોથી) પાઠ કરાવવો; અને હે માધવી, જેવું પ્રાપ્ત થયું હોય તે પ્રમાણે સોનું તથા ધન અર્પણ કરવું।
Verse 93
परलोकहितार्थाय गोप्रदानं विशिष्यते ॥ सर्वदेवमया गाव ईश्वरेणावतारिताः ॥
પરલોકહિત માટે ગોદાન વિશેષ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે; ગાયો સર્વદેવમયી કહેવાય છે, જેમને ઈશ્વરે જગતમાં અવતરિત કર્યા છે।
Verse 94
अमृतं क्षरयन्त्यश्च प्रचरन्ति महीतले ॥ एतासां चैव दानेन शीघ्रं मुच्येत किल्बिषात् ॥
તેો ધરતી પર ફરતાં ફરતાં જાણે અમૃત ઝરાવે છે એમ કહેવાય છે; આવી ગાયોનું દાન કરવાથી મનુષ્ય ઝડપથી પાપ (કિલ્બિષ)માંથી મુક્ત થાય છે।
Verse 95
पश्चाच्छ्रुतिपथं दिव्यमुत्कर्णेन च श्रावयेत् ॥ यावत्प्राणान्प्रमुञ्चेत कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥
ત્યારબાદ કાન ઊંચો કરીને દિવ્ય ‘શ્રુતિ-પથ’નું શ્રવણ કરાવવું, જ્યાં સુધી તે પ્રાણ ત્યાગ ન કરે—આ અતિ દુષ્કર કર્તવ્ય કરીને।
Verse 96
दृष्ट्वा सुविह्वलं ह्येनं मम मार्गानुसारिणम् ॥ प्रयाणकाले तु नरो मन्त्रेण विधिपूर्वकम् ॥
તેને અત્યંત વ્યાકુળ—મારા માર્ગનો અનુસારી—જોઈને, પ્રયાણકાળે મનુષ્યે વિધિપૂર્વક મંત્ર દ્વારા (કર્મ) કરવું।
Verse 97
मन्त्रेणानेन कर्तव्यं सर्वसंसारमोक्षणम् ॥ मधुपर्कं त्वरन् गृह्य चेमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥
આ મંત્ર દ્વારા સર્વ સંસારબંધનથી મુક્તિ કરાવવી જોઈએ. મધુપર્ક ત્વરિત લઈ આ મંત્ર ઉચ્ચારવો.
Verse 98
मन्त्रः— ॐ गृह्णीष्व मे सुविमलं मधुपर्कमाद्यं संसारनाशनकरं त्वमृतेन तुल्यम् ॥ नारायणेन रचितं भगवत्प्रियाणां दाहे च शान्तिकरणं सुरलोकपूज्यम् ॥
મંત્ર— ‘ૐ—મારા તરફથી અર્પિત આ અતિ નિર્મળ, શ્રેષ્ઠ મધુપર્ક સ્વીકારો; તે સંસારબંધનનો નાશ કરનાર, અમૃત સમાન છે. ભગવત્પ્રિયજન માટે નારાયણે રચેલું; દાહ (પીડા) માં પણ શાંતિ કરનાર અને દેવલોકમાં પૂજ્ય છે.’
Verse 99
एवं विनिस्सृते प्राणे संसारं च न गच्छति ॥ नष्टसंज्ञं समुद्धिश्य ज्ञात्वा मृत्युवशङ्गतम् ॥
આ રીતે પ્રાણ નીકળી ગયા પછી તે ફરી સંસારમાં જતો નથી. તે સંજ્ઞાહીન થઈ મૃત્યુના વશમાં ગયો છે એમ જાણી, તેને ઉદ્દેશીને યોગ્ય ક્રિયાઓ કરવી જોઈએ.
Verse 100
महावनस्पतिं गत्वा गन्धान्श्च विविधानपि ॥ घृततैलसमायुक्तं कृत्वा वै देहशोधनम् ॥
મહાવૃક્ષ પાસે જઈ અને વિવિધ સુગંધ દ્રવ્યો પણ લઈને, ઘી અને તેલ સાથે મેળવીને દેહશોધન અવશ્ય કરવું જોઈએ.
Verse 101
तेजोऽव्ययकरं चास्य तत्सर्वं परिकल्प्य च ॥ दक्षिणायां शिरः कृत्वा सलिले सन्निधाप्य च
તેના માટે તેજને અક્ષય કરનાર તે સર્વ વસ્તુઓ યોગ્ય રીતે ગોઠવીને, માથું દક્ષિણ દિશામાં રાખી, અને જળની નજીક સ્થાપિત કરવું.
Verse 102
तीर्थाद्यावाहनं कृत्वा स्नापनं तस्य कारयेत् ॥ गयादीनि च तीर्थानि ये च पुण्याः शिलोच्चयाः
તીર્થજળ વગેરેનું આવાહન આદિ કરીને, તેનું સ્નાન કરાવવું. ગયા વગેરે તીર્થો તથા પુણ્ય શિલોચ્ચયો (પવિત્ર શૈલસમૂહો)નું પણ સ્મરણ/આવાહન કરવું.
Verse 103
कुरुक्षेत्रं च गङ्गा च यमुना च सरिद्वरा ॥ कौशिकी च पयोष्णी च सर्वपापप्रणाशिनी
કુરુક્ષેત્ર, ગંગા, યમુના—નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ—અને કૌશિકી તથા પયોષ્ણી; તીર્થસ્તુતિમાં આ બધાં સર્વપાપનાશિની કહેવાય છે.
Verse 104
गण्डकी भद्रनामाच सरयूरबलदा तथा ॥ वनानि नव वाराहे तीर्थे पिण्डारके तथा
ગંડકી, ભદ્રનામા નામની (નદી), સરયૂ અને બલદા; તેમજ વારાહ-તીર્થનાં નવ વનો અને પિંડારક નામનું સ્થાન પણ (સ્મરણীয়).
Verse 105
पृथिव्यां यानि तीर्थानि चत्वारः सागरास्तथा ॥ सर्वाणि मनसा ध्यात्वा स्नानमेवं तु कारयेत्
પૃથ્વી પરનાં સર્વ તીર્થો અને તેમ જ ચારેય સાગરો—આ બધાનું મનથી ધ્યાન કરીને, આ રીતે સ્નાન કરાવવું/કરવું.
Verse 106
प्राणैर्हृतं तु तं ज्ञात्वा चितां कृत्वा विधानतः ॥ तस्या उपरि संस्थाप्य दक्षिणाग्रं शिरस्तथा
તે પ્રાણરહિત થયો છે એમ જાણી, વિધાન મુજબ ચિતા રચી, તેના ઉપર (દેહને) સ્થાપિત કરવો અને શિર પણ દક્ષિણાભિમુખ રાખવું.
Verse 107
दिव्यानग्निमुखान्ध्यात्वा गृहीय हस्ते हुताशनम् ॥ प्रज्वाल्य विधिवत्तत्र मन्त्रमेतमुदाहरेत्
અગ્નિમુખ દિવ્ય દેવતાઓનું ધ્યાન કરીને, હાથમાં અગ્નિ લઈને, ત્યાં વિધિપૂર્વક પ્રજ્વલિત કરી આ મંત્ર ઉચ્ચારવો।
Verse 108
धर्माधर्मसमायुक्तो लोभमोहमसमावृतः ॥ दह चैत्तस्य गात्राणि देवलोकं स गच्छतु
ધર્મ-અધર્મથી યુક્ત અને લોભ-મોહથી આવૃત—હે અગ્નિ, તેના અંગો દહન કર; તે દેવલોકને જાય।
Verse 109
एवमुक्त्वा ततः शीघ्रं कृत्वा चैव प्रदक्षिणाम् ॥ ज्वलमानं तदा वह्निं शिरःस्थाने प्रदापयेत्
આ રીતે કહીને, પછી તરત પ્રદક્ષિણા કરીને, ત્યારબાદ જ્વલમાન અગ્નિને શિરઃસ્થાને પ્રયોગ કરવો।
Verse 110
चातुर्वर्ण्येषु संस्कारमेवं भवति पुत्रक ॥ गात्राणि वाससी चैव प्रक्षाल्य विनिवर्तयेत्
હે પુત્ર, ચાતુર્વર્ણ્યમાં આ સંસ્કાર આ રીતે જ થાય છે. અંગો અને વસ્ત્રો પણ ધોઈને પાછા ફરવું।
Verse 111
मृतं नाम तथोद्दिश्य दद्यात्पिण्डं महीतले॥ तदाप्रभृति चाशौचं देवकर्म न कारयेत्॥
મૃતકનું નામ લઈને અને તેને જ ઉદ્દેશીને જમીન પર પિંડ અર્પણ કરવો. ત્યારથી આશૌચ લાગુ પડે; દેવકર્મ ન કરાવવું।
Verse 112
निद्रां मायामयीं कृत्वा जागर्मि च स्वपामि वा॥ विष्णुमायामयं कृत्वा जानासि त्वं न धारिणि॥
માયામયી નિદ્રા રચીને હું ક્યારેક જાગું છું, ક્યારેક સૂઉં છું. પરંતુ વિષ্ণુની માયાથી બનેલું હોય ત્યારે પણ, હે ધારિણી, તું તેને ઓળખતી નથી.
Verse 113
चातुर्वर्णस्य वक्ष्यामि यश्च स्वायंभुवोऽब्रवीत्॥ नेमिप्रभृतिनामेवं येन श्राद्धं प्रवर्त्तते॥
હું ચાતુર્વર્ણ્યનો નિયમ કહું છું, જે સ્વાયંભુવ મનુએ પણ કહ્યું—નેમિ વગેરે નામપરંપરા દ્વારા, જેના કારણે શ્રાદ્ધની પ્રથા પ્રવર્તે છે.
Verse 114
तत एतेन मन्त्रेण दद्याद्वै मधुपर्ककम्॥ मृत्युकाले तु पुरुषो परलोकसुखावहम्॥
પછી આ મંત્રથી મધુપર્ક અર્પણ કરવો જોઈએ. મૃત્યુકાળે તે મનુષ્ય માટે પરલોકમાં સુખ આપનાર સાધન બને છે.
Verse 115
कृत्वा सुदुष्करं कर्म जानता वाप्यजानता॥ मृत्युकालवशं प्राप्य नरः पञ्चत्वमागतः॥
અતિ દુષ્કર કર્મ કરીને—જાણીને કે અજાણીને—મૃત્યુકાળના વશમાં આવી મનુષ્ય પંચત્વને પામે છે, એટલે પંચમહાભૂતોમાં લીન થાય છે.
Verse 116
मुहूर्त्तं ध्यानमास्थाय भाषितो वचनं मया॥ शीघ्रमुत्पादय ब्रह्मन् देवतासुरमानुषान्॥
એક મુહૂર્ત ધ્યાનમાં સ્થિત રહી મેં આ વચન કહ્યું: ‘હે બ્રહ્મન, ઝડપથી દેવતાઓ, અસુરો અને મનુષ્યોને ઉત્પન્ન કર.’
Verse 117
शीर्णपर्णाम्बुभक्षश्च शिशिरे च जलेशयः॥ स कृच्छ्रे फलभक्षश्च पुनश्चान्द्रायणं चरन्॥
તે સુકાં પાંદડાં અને જળ પર જ જીવન નિર્વાહ કરતો અને શિશિર ઋતુમાં જળમાં શયન કરતો. કૃચ્છ્ર વ્રતમાં તે ફક્ત ફળાહાર કરતો અને ફરી ચાન્દ્રાયણ વ્રતનું આચરણ કરતો.
Verse 118
प्रददौ श्रीमते पिण्डं नामगोत्रमुदाहरन्॥ तत्कृत्वा स मुनिश्रेष्ठो धर्मसंकल्पमात्मनः॥
નામ અને ગોત્ર ઉચ્ચારીને તેણે તે શ્રીમાન (વંદનીય)ને પિંડ અર્પણ કર્યો. તે કરીને મુનિશ્રેષ્ઠે પોતાના અંતરમાં ધર્માનુરૂપ સંકલ્પ બાંધ્યો.
Verse 119
कथं ते मुनयः शापात्प्रदहेयुर्न मामिति॥ सदेवासुरगन्धर्वपिशाचोरगराक्षसाः॥
તે વિચાર્યો—“એ મુનિઓ શાપથી મને કેવી રીતે દહાવી શકે?” ત્યારે દેવો, અસુરો, ગંધર્વો, પિશાચો, ઉરગો (નાગો) અને રાક્ષસો વગેરે સત્તાઓ એકત્રિત થયા.
Verse 120
तत्प्रविश्याश्रमपदं भ्राजमानं स्वतेजसा॥ तं दृष्ट्वा पूजयामास स्वागतेनाथ धर्मवित्॥
તે પોતાના તેજથી ઝળહળતા તે આશ્રમસ્થાને પ્રવેશ્યો. તેને જોઈ ધર્મજ્ઞે ‘સ્વાગતમ્’ કહી વાણીથી તેનું સન્માન કર્યું.
Verse 121
भीतो गद्गदया वाचा निःश्वसंश्च मुहुर्मुहुः ॥ सव्रीडो भाषते विप्रः कारुण्येन समन्वितः ॥
ભયભીત થઈ, ગદ્ગદ વાણીથી અને વારંવાર નિઃશ્વાસ લેતો, તે વિપ્ર લજ્જિત હોવા છતાં કરુણાથી પરિપૂર્ણ થઈ બોલે છે.
Verse 122
ध्यायमानस्ततोऽप्याशु आजगाम तपोधनम् ॥ पुत्रशोकेन संतप्तं पुत्रं दृष्ट्वा तपोधनम् ॥
તે ધ્યાનમાં લીન હોવા છતાં પણ તત્કાળ તપોધન ઋષિ પાસે પહોંચ્યો. પુત્રશોકથી સંતપ્ત પુત્રને જોઈ તે તપોધન પણ શોકાકુલ થયો.
Verse 123
सात्त्विकं मुक्तियानाय यान्ति वेदविदो जनाः ॥ धर्मज्ञानं तथैश्वर्यं वैराग्यमिति सात्त्विकम् ॥
વેદવિદ જન સાત્ત્વિક ભાવ દ્વારા મુક્તિના માર્ગે આગળ વધે છે. ધર્મ, જ્ઞાન, ઐશ્વર્ય/આત્મ-અધિકાર અને વૈરાગ્ય—આને સાત્ત્વિક કહે છે.
Frequently Asked Questions
The text frames śoka (grief) as a destabilizing force that erodes dharma, memory, and discernment, and it pairs this critique with an ethical-ritual response: channeling loss into regulated pitṛyajña/śrāddha and disciplined conduct. Nārada’s counsel emphasizes universal mortality under kāla and interprets human dispositions through the guṇas, encouraging restraint and dharma-oriented action rather than improvised or fear-driven rites.
A specific calendrical marker appears when Atreya’s ritual reflection is linked to Māgha-māsa and a dvādaśī (12th lunar day). The procedural sections also mark transitions by sandhyā (twilight rites), the moment of prāṇa-viyoga (death), and immediate post-death periods (aśauca) during which deva-karmas are restricted.
By staging the instruction as Pṛthivī’s inquiry and embedding ritual order within cosmogony, the chapter presents social-ritual regulation as part of maintaining terrestrial stability. The repeated appeal to rivers, tīrthas, and water-based purification (including mental recollection of sacred waters) functions as an ecological-ritual map: human death practices are tied to landscapes and hydrological systems, implying that ethical life and end-of-life rites are integrated with the stewardship and sacralization of Earth’s waters and regions.
The narrative references Nimi (as progenitor context), the sage Atreya (identified as a descendant within Nimi’s lineage), and Nārada as the instructing sage. It also includes cosmogonic figures—Brahmā (Padmagarbha/Pitāmaha) and the triadic deity model (Brahmā–Viṣṇu–Hara)—and a varṇa-origin account (kṣatra from arms, vaiśya from thighs, śūdra from feet) used to situate ritual authority and social function.