Adhyaya 182: Installation of a Stone Image (Ritual Procedure for Consecration)

Verse 1

अथ शैलार्चास्थापनम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ यथा तिष्ठामि शैलेषु प्रतिमायामितस्ततः ॥

હવે શૈલ-અર્ચા-સ્થાપન. શ્રીવરાહે કહ્યું— હે વસુંધરે, હું ફરી એક અન્ય વિધાન કહું છું; સાંભળ, હું પર્વતો પર—અહીં-ત્યાં—પ્રતિમારૂપે કેવી રીતે પ્રતિષ્ઠિત રહું છું।

Verse 2

सुरूपां च शिलां दृष्ट्वा निःशल्यां सुपरिक्षिताम् ॥ तत्र दक्षं रूपकारं शीघ्रं च विनियोजयेत् ॥

સુરૂપ, દોષરહિત અને સારી રીતે તપાસેલી શિલા જોઈને, ત્યાં તરત જ કુશળ શિલ્પકારને નિયુક્ત કરવો જોઈએ.

Verse 3

शीघ्रमालिख्य तं तत्र श्वेतवर्तिकया नरः ॥ प्रदक्षिणां ततः कृत्वा पूजयेदक्षतादिभिः ॥

ત્યાં માણસે સફેદ ચોકની વાટિકાથી તેને તરત જ રેખાંકિત/ચિહ્નિત કરવું; પછી પ્રદક્ષિણા કરીને અક્ષત વગેરે વડે પૂજા કરવી.

Verse 4

दीपकं च ततो दद्याद्बलिं दध्योदनेन च ॥ नमो नारायणायेति उक्त्वा मन्त्रमुदीरयेत् ॥

પછી દીપક અર્પણ કરવો અને દધ્યોદન (દહીં-ભાત) વડે બલિ આપવી; ‘નમો નારાયણાય’ કહી મંત્ર ઉચ્ચારવો.

Verse 5

मन्त्रः— योऽसौ भवान्सर्वजनप्रवीरः सोमाग्नितेजाः सुमतिप्रधानः ॥ एतेन मन्त्रेण तु वासुदेव प्रतिष्ठितो वर्धय कीर्तिराशिम् ॥

મંત્ર— “હે પ્રભુ! તમે સર્વ જનમાટે વીરશ્રેષ્ઠ છો; સોમ અને અગ્નિના તેજથી દીપ્ત, અને સુમતિમાં અગ્રસ્થ છો. આ મંત્ર દ્વારા, હે વાસુદેવ, પ્રતિષ્ઠિત થઈ કીર્તિરાશિ વધારો.”

Verse 6

प्रवर अयुतवराह जय जय वर्धस्व ॥ अनेनैव तु मन्त्रेण कर्तव्यं यस्य यादृशम् ॥ एवंरूपं ततः कृत्वा देवं नारायणं प्रभुम् ॥

“હે પ્રવર, હે અયુતવરાહ, જય જય, વૃદ્ધિ પામો.” આ જ મંત્રથી, જે રૂપ માટે જેવો વિધાન હોય તે પ્રમાણે કાર્ય કરવું; પછી તેવો જ આકાર બનાવી પ્રભુ દેવ નારાયણ (ની આગળની વિધિ) કરવી.

Verse 7

ततो वै स्थापयेत् तत्र पूर्वाभिमुखमेव तु ॥ अहोरात्रमुषित्वैवं शुक्लवस्त्रेण भूषितः ॥

પછી ત્યાં તેને પૂર્વાભિમુખ જ સ્થાપિત કરવો. આ રીતે એક દિવસ અને એક રાત વ્રતપૂર્વક રહી, શ્વેત વસ્ત્રોથી શોભિત થવો.

Verse 8

शुक्लयज्ञोपवीती च कृत्वा वै दन्तधावनम् ॥ सर्वगन्धोदकं गृह्य इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥

શ્વેત યજ્ઞોપવીત ધારણ કરીને અને દંતધાવન કરીને, સર્વ સુગંધિઓથી યુક્ત જળ લઈને આ મંત્ર ઉચ્ચારવો.

Verse 9

मन्त्रः— योऽसौ भवांस्तिष्ठति सर्वरूपं मायाबलं सर्वजगत्स्वरूपम् ॥ एतेन मन्त्रेण जगत्स्वरूप सम्पूजितस्तिष्ठसि लोकनाथ ॥

મંત્ર— હે ભગવન્! તમે સર્વરૂપે સ્થિત છો; તમારી શક્તિ માયાબળ છે અને તમારું સ્વરૂપ સમગ્ર જગત છે. આ મંત્રથી, હે જગત્સ્વરૂપ! તમે સંપૂર્ણ પૂજિત થઈ, હે લોકનાથ! સ્થિર રહો.

Verse 10

यो मां संस्थापयेद्भूमे मम कर्मपरायणः ॥ स याति वैष्णवं लोकं नात्र कार्या विचारणा ॥

જે મને પૃથ્વી પર સ્થાપે છે અને મારા કર્મમાં પરાયણ રહે છે, તે વૈષ્ણવ લોકને પામે છે; અહીં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

Verse 11

यावकं पायसं भुक्त्वा अहोरात्रं समापयेत् ॥ ततः पश्चिमसन्ध्यायां दद्याच्चत्वारि दीपकान् ॥

યવક અને પાયસ (ખીર) ભોજન કરીને એક દિવસ-એક રાતનું અનુષ્ઠાન પૂર્ણ કરવું. પછી પશ્ચિમ સંધ્યાએ ચાર દીપ અર્પણ કરવા.

Verse 12

पञ्चगव्यं च गन्धं च वारिणा सह मिश्रयेत् ॥ चतुरः कलशांश्चैव स्थापयेत्पादमूलतः ॥

પંચગવ્ય અને સુગંધિત દ્રવ્યોને જળ સાથે સારી રીતે મિશ્રિત કરવાં. અને દેવમૂર્તિના પાદમૂળે ચાર કલશ સ્થાપિત કરવાં.

Verse 13

गीतवादित्रघोषेण उत्सवं तत्र कारयेत् ॥ ब्राह्मणैः सामगैस्तत्र वेदघोषं तु कारयेत् ॥

ત્યાં ગીત અને વાદ્યોના ઘોષ સાથે ઉત્સવ કરાવવો. અને ત્યાં સામગાન કરનાર બ્રાહ્મણો દ્વારા વેદઘોષ/વેદપાઠ કરાવવો.

Verse 14

ब्रह्माक्षरसहस्राणि पठतां ब्रह्मवादिनाम् ॥ येषां पठितशब्देन शुभगीतस्वरेण च ॥

જે બ્રહ્મવિદ્યા ઉપદેશક છે અને બ્રહ્મ-ગ્રંથના હજારો અક્ષરો પાઠ કરે છે—તેમના પાઠના શબ્દથી તથા શુભ ગાનના સ્વરથી…

Verse 15

पुनरावाहनं कुर्यान्मन्त्रेणानेन सुव्रतः ॥ आगच्छ हे देव सुमन्त्रयुक्तः पञ्चेन्द्रियैः षट्सु तथा प्रधानः ॥

સુવ્રતી આ મંત્રથી પુનરાવાહન કરે—“આવો હે દેવ! સુમંત્રયુક્ત, પંચ ઇન્દ્રિયો સાથે, ષટ્ (તત્ત્વ/વર્ગ) સહીત, તથા પ્રધાન (આદિ-પ્રકૃતિ) સ્વરૂપે આવો.”

Verse 16

एतेषु भूतेषु च संविधाता आवासितस्तिष्ठति लोकनाथ ॥

અને આ ભૂત/તત્ત્વોમાં તે સંવિધાતા—અહીં આવાસિત થઈ—લોકનાથ રૂપે સ્થિત રહે છે.

Verse 17

अनेनैव तु मन्त्रेण समित्तिलघृतेन च ॥ मधुना चैव होतव्यमष्टोत्तरशताहुतिः ॥

આ જ મંત્રથી સમિધા, તલ અને ઘી તથા મધ સાથે એકસો આઠ આહુતિઓ અર્પણ કરવી જોઈએ।

Verse 18

पञ्चगव्यं ततः प्राश्य मन्त्रेण विधिपूर्वकम् ॥ सर्वगन्धैश्च लाजैश्च पञ्चगव्यजलं तथा ॥

પછી મંત્ર સાથે વિધિપૂર્વક પંચગવ્યનું પ્રાશન કરીને, સર્વ સુગંધિઓ, લાજ (ભૂંજેલા ધાન) તથા પંચગવ્ય-જળ સાથે (આગળની વિધિ કરવી)।

Verse 19

ततः प्रासादे स्थाप्योऽहं गीतवादित्रमङ्गलैः ॥ सर्वगन्धान्स्ततो गृहीत्वा इमं मन्त्रं उदाहरेत् ॥

પછી શુભ ગીતો અને વાદ્યોના મંગલ વચ્ચે પ્રાસાદ (મંદિર)માં મારી સ્થાપના કરવી. ત્યારબાદ સર્વ સુગંધિઓ લઈને આ મંત્ર ઉચ્ચારવો।

Verse 20

मन्त्रश्च — योऽसौ भवान्लक्षणलक्षितश्च लक्ष्म्या च युक्तः सततं पुराणः ॥ अत्र प्रासादे सुसमिद्धतेजाः प्रवेशमायाहि नमो नमस्ते ॥

મંત્ર— “હે ભગવન્! શુભ લક્ષણોથી લક્ષિત, લક્ષ્મી સાથે સદા યુક્ત, સનાતન પુરાણ પુરુષ! હે સુસમિદ્ધ તેજસ્વી! આ પ્રાસાદમાં પ્રવેશ કરવા પધારો. તમને વારંવાર નમસ્કાર।”

Verse 21

तत एतेन मन्त्रेण प्रासादं संप्रवेशयेत् ॥ प्रतिमा स्थापितव्या मे मध्ये न तु विपार्श्वतः ॥

પછી આ મંત્રથી પ્રાસાદમાં પ્રવેશ કરાવવો. મારી પ્રતિમા મધ્યમાં સ્થાપવી, બાજુઓમાં નહીં।

Verse 22

एवं संस्थापनं कृत्वा दद्यादुद्वर्तनं विभोः ॥ चन्दनं कुङ्कुमं चैव मिश्रं कालेयकेन च ॥

આ રીતે સ્થાપન કરીને વિભુને ઉદ્વર્તન અર્પણ કરવું—ચંદન અને કુંકુમ, કાલેયક સાથે મિશ્રિત।

Verse 23

एवं चोद्वर्तनं कृत्वा इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥ योऽसौ भवान्सर्वजगत्प्रधानः सम्पूजितो ब्रह्मबृहस्पतिभ्याम् ॥ प्रवन्दितः कारणं मन्त्रयुक्तः सुस्वागतं तिष्ठ सुलोकनाथ ॥

આ રીતે ઉદ્વર્તન કરીને આ મંત્ર ઉચ્ચારવો: “તમે સર્વ જગતના પ્રધાન છો; બ્રહ્મા અને બૃહસ્પતિ દ્વારા સમ્યક પૂજિત છો; કારણતત્ત્વરૂપે પ્રણમ્ય, મંત્રયુક્ત છો. સુસ્વાગત; અહીં સ્થિર રહો, હે સુલોકનાથ।”

Verse 24

एवं संस्थापनं कृत्वा गन्धमाल्यैश्च पूजयेत् ॥ शुक्लवस्त्राणि मे दद्यादिमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥

આ રીતે સ્થાપન કરીને ગંધ અને માળાઓથી પૂજા કરવી. મને શ્વેત વસ્ત્રો અર્પણ કરીને આ મંત્ર ઉચ્ચારવો.

Verse 25

मन्त्रः— वस्त्राणि देवेश गृहाण तानि मया सुभक्त्या रचितानि यानि ॥ इमानि सन्धारय विश्वमूर्त्ते प्रसीद मह्यं च नमो नमस्ते ॥

મંત્ર: “હે દેવેશ! મેં સદ્ભક્તિથી તૈયાર કરેલા આ વસ્ત્રો સ્વીકારો. હે વિશ્વમૂર્તે! આ ધારણ કરો; મારા પર પ્રસન્ન થાઓ—તમને વારંવાર નમસ્કાર।”

Verse 26

एवं वस्त्राणि मे दद्याद्विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ धूपनं मे ततो दद्यात्कुङ्कुमागुरुमिश्रितम् ॥ एवं च धूपनं दद्यादिमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥

આ રીતે વિધિ મુજબ કર્મ કરીને મને વસ્ત્રો અર્પણ કરવા. પછી કુંકુમ અને અગરુ મિશ્રિત ધૂપ મને અર્પણ કરવો. ધૂપ અર્પણ કરતી વેળાએ આ મંત્ર ઉચ્ચારવો.

Verse 27

एवं पूजां ततः कृत्वा प्रापणं च निवेदयेत् ॥ पूर्वोक्तेन विधानेन प्रापणं चोपकल्प्य च ॥

આ રીતે પૂજા કરીને પછી પ્રાપણ નૈવેદ્ય અર્પણ કરવું. અને પૂર્વોક્ત વિધાન મુજબ પ્રાપણ તૈયાર કરીને તેને નિવેદિત કરવું.

Verse 28

पूर्वोक्तेनैव मन्त्रेण दद्यत्प्रापणकं बुधः ॥ प्रापणान्ते चाचमनं दद्याद्देहविशुद्धये ॥

પૂર્વોક્ત એ જ મંત્રથી વિદ્વાન પ્રાપણ અર્પણ કરે. અને પ્રાપણના અંતે દેહશુદ્ધિ માટે આચમન કરે (અથવા કરાવે).

Verse 29

शान्तिजापस्ततः कार्यः सर्वकार्यर्थसिद्धिदः ॥ मन्त्रः— त्वं वै सुशान्तिं कुरु लोकनाथ राज्ञः सराष्ट्रस्य च ब्राह्मणानाम् ॥ बालेषु वृद्धेषु गवाङ्गणेषु कन्यासु शान्तिं च पतिव्रतासु ॥

ત્યારબાદ શાંતિ-જપ કરવો જોઈએ; તે સર્વ કાર્યોના હેતુઓની સિદ્ધિ આપનાર કહેવાય છે. મંત્ર— “હે લોકનાથ! તમે નિશ્ચયે સુશાંતિ કરો—રાજા માટે, તેના રાજ્ય માટે અને બ્રાહ્મણો માટે; બાળકો અને વૃદ્ધોમાં, ગાયો અને ગૃહોમાં, કન્યાઓમાં તથા પતિવ્રતાઓમાં પણ શાંતિ થાઓ.”

Verse 30

रोगा विनश्यन्तु च सर्वतश्च कृषीवलानां च कृषिः सदा स्यात् ॥ सुभिक्षयुक्ताश्च सदा हि लोकाः काले सुवृष्टिर्भविता च शान्तिः ॥

સર્વ તરફથી રોગો નાશ પામે; અને ખેડુતોની ખેતી સદા સમૃદ્ધ રહે. લોકો હંમેશા સుభિક્ષથી યુક્ત રહે; કાળે શુભવૃષ્ટિ થાય—અને શાંતિ રહે.

Verse 31

आगमिष्याम्यहं देवि मन्त्रपाठो मम प्रियः ॥ निःशब्दं च ततः कृत्वा स्थाप्यो भागवतैः सह

“હે દેવી! હું નિશ્ચય આવીશ; મંત્રપાઠ મને પ્રિય છે. ત્યારબાદ નિઃશબ્દતા સ્થાપી, ભાગવત ભક્તો સાથે (પ્રતિમા/દેવતાને) પ્રતિષ્ઠિત કરવી જોઈએ.”

Verse 32

एवं विधिं ततः कृत्वा विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ सम्पूज्य तत्र देवेशं ब्राह्मणान्भोजयेद्व्रती

આ રીતે વિધિ અનુસાર કર્મ કરીને, વ્રતી ત્યાં દેવેશ્વરનું સમ્યક્ પૂજન કરે અને બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવે।

Verse 33

दीनानाथान्प्रतर्प्याथ यथाविभवशक्तितः ॥ य एतेन विधानेन कुर्यात्संस्थापनं मम

પછી પોતાની સમર્થતા અને વૈભવ મુજબ દીનો અને અનાથોને તૃપ્ત કરીને—જે આ વિધાનથી મારી સ્થાપના કરે છે…

Verse 34

यावन्तो मम गात्रेषु जायन्ते जलबिन्दवः ॥ तावद्वर्षसहस्राणि मम लोकेषु तिष्ठति

મારા અંગો પર જેટલા જલબિંદુઓ ઉત્પન્ન થાય છે, તેટલા સહસ્ર વર્ષો સુધી તે મારા લોકોમાં નિવાસ કરે છે।

Verse 35

यो मां संस्थापयेद्भूमे सर्वाहङ्कारवर्जितः ॥ तारितं च कुलं तेन सप्त सप्त च सप्ततिः

જે સર્વ અહંકારથી રહિત થઈ ભૂમિ પર મારી સ્થાપના કરે—તેના દ્વારા તેનું કુલ સાત અને સાત અને સત્તર (પેઢીઓ) સુધી તારવામાં આવે છે।

Verse 36

एतत्ते कथितं भद्रे शैलिकास्थापनं मम ॥ धर्मसन्धारणार्थाय मम भक्तसुखाय च

હે ભદ્રે! તને મારી શિલા-સ્થાપનાની રીત કહી છે—ધર્મને ધારણ કરવા માટે અને મારા ભક્તોના સુખ માટે પણ।

Verse 37

करणधारणप्रवध्यं उदाहरणम् अपराजितम् अजारामर । सम्पूज्य स्नापयात्मानम् अनेन मन्त्रेण ॐ नमो वासुदेवाय ॥ एवं तु स्थापनं कृत्वा शिलायां मम सुन्दरि ॥ ततोऽधिवासनं कार्यं पूर्वप्रोष्ठपदासु च

આ કરણ-ધારણ વગેરે વિધાનનું અપરાજિત ઉદાહરણ છે. વિધિપૂર્વક પૂજા કરીને આ મંત્રથી પોતાને સ્નાન કરાવવું—“ૐ નમો વાસુદેવાય।” હે સુન્દરી, શિલા પર મારું સ્થાપન કરીને, પછી પૂર્વપ્રોષ્ઠપદા નક્ષત્રના દિવસોમાં અધિવાસન-ક્રિયા કરવી જોઈએ.

Verse 38

एवं कृते विधाने भवामि सन्निहितः स्वयम् ॥ व्यतीतायां तु शर्वर्यां प्रभाते विमले ततः

આ રીતે વિધાન કરવામાં આવે તો હું સ્વયં સન્નિહિત થાઉં છું. અને રાત્રિ વીતી જાય પછી, નિર્મળ પ્રભાતે ત્યારે…

Verse 39

मन्त्रः — असावनादिः पुरुषः पुराणो नारायणः सर्वजगत्प्रधानः ॥ गन्धं च माल्यानि च धूपदीपौ गृहाण देवेश नमो नमस्ते

મંત્ર: તે અનાદિ, પુરાતન પુરુષ—નારાયણ, સર્વ જગતનું મુખ્ય તત્ત્વ છે. હે દેવેશ! આ સુગંધ, માળાઓ, ધૂપ અને દીપ સ્વીકારો; તમને વારંવાર નમસ્કાર.