Adhyaya 18: The Origin of Fire and the Liturgical Names of Agni

Verse 1

प्रजापाल उवाच । कथमग्नेः समुत्पत्तिरश्विनोर्वा महामुने । गौर्याः गणपतेर्वापि नागानां वा गुहस्य च ॥ १८.१ ॥

પ્રજાપાલ બોલ્યા—હે મહામુને, અગ્નિની ઉત્પત્તિ કેવી રીતે થઈ? અને અશ્વિનોની કેવી રીતે? તેમજ ગૌરીમાંથી ગણપતિ, નાગો અને ગુહ (કાર્તિકેય)ની ઉત્પત્તિ કેવી રીતે થઈ?

Verse 2

आदित्यचन्द्रमातॄणां दुर्गायाः वा दिशां तथा । धनदस्य च विष्णोर्वा धर्मस्य परमेष्ठिनः ॥ १८.२ ॥

આદિત્ય, ચંદ્ર, માતૃગણ અને દુર્ગા; તેમજ દિશાઓ; અને ધનદ (કુબેર) અથવા વિષ્ણુ, ધર્મ તથા પરમેષ્ઠિ (બ્રહ્મા)—(આ દેવતાઓ વિષે)।

Verse 3

शम्भोर्वापि पितॄणां च तथा चन्द्रमसो मुने । शरीरदेवता ह्येताः कथं मूर्त्तित्वमागताः ॥ १८.३ ॥

હે મુને! શંભુ, પિતૃગણ તથા ચંદ્ર—આ બધા શરીર-સંબંધિત દેવતાઓ છે; તો તેઓ મૂર્તિમાન કેવી રીતે થયા?

Verse 4

किं च तासां मुने भोज्यं का वा संज्ञा तिथिश्च का । यस्याम् यष्टास्त्वमी पुंसां फलं यच्छन्त्यनामयम् । एतन्मे सरहस्यं तु मुने त्वं वक्तुमर्हसि ॥ १८.४ ॥

અને વધુ, હે મુને! તેમના માટે યોગ્ય ભોજ્ય-અર્પણ શું છે? તેમની સંજ્ઞા શું છે અને કઈ તિથિ? કઈ તિથિએ લોકો આ યજન કરે તો તેઓ નિરામય ફળ આપે? આ વાત રહસ્યসহ તમે મને કહો।

Verse 5

महातपा उवाच । योगसाध्यः स्वरूपेण आत्मा नारायणात्मकः । सर्वज्ञः क्रीडतस्तस्य भोगेच्छा चात्मनात्मनि । क्षोभितेऽभून्महाभूते एतच्छब्दं तदद्भुतम् ॥ १८.५ ॥

મહાતપા બોલ્યા—યોગથી સાધ્ય આત્મા સ્વરૂપે નારાયણાત્મક છે. સર્વજ્ઞ હોવા છતાં ક્રીડા કરતી વેળાએ આત્મામાં જ આત્મા પ્રત્યે ભોગેચ્છા ઉત્પન્ન થઈ. મહાભૂત ક્ષોભિત થતાં તે અદ્ભુત ‘એતચ્’ શબ્દ પ્રગટ થયો।

Verse 6

तमप्यप्रीतिमत्तोयं विकारं समरोचयत् । विकुर्वतस्तस्य तदा महानग्निः समुत्थितः । कोटिज्वालापरीवारः शब्दवान् दहनात्मकः ॥ १८.६ ॥

તે જળ પણ અસંતોષથી પરિવર્તનને મંજૂર થયું. ત્યાર પછી તે વિકૃતિ કરતો હતો ત્યારે એક મહાન અગ્નિ ઉત્પન્ન થયો—કોટેકોટી જ્વાળાઓથી ઘેરાયેલો, નાદયુક્ત અને દહનસ્વભાવવાળો।

Verse 7

असावप्यतितेजस्वी विकारं समरोचयत् । विकुर्वतो बभौ वह्नेर्वायुः परमदारुणः । तस्मादपि विकारस्थादाकाशं समपद्यत ॥ १८.७ ॥

તે અતિ તેજસ્વી તત્ત્વે પણ વિકૃતિ પ્રગટ કરી. અગ્નિમાં પરિવર્તન થતાં પરમ દારુણ વાયુ ઉત્પન્ન થયો; અને તે વિકૃત અવસ્થામાંથી આકાશ પ્રાદુર્ભવ્યું.

Verse 8

तच्छब्दलक्षणं व्योम स च वायुः प्रतापवान् । तच्च तेजोऽम्भसा युक्तं श्लिष्टमन्योन्यतस्तदा ॥ १८.८ ॥

ત્યારે શબ્દ-લક્ષણવાળું વ્યોમ (આકાશ) પ્રગટ થયું અને પ્રતિાપવાન વાયુ પણ. તે સમયે જળથી યુક્ત તેજ (અગ્નિ) તેની સાથે પરસ્પર સંલગ્ન બન્યું.

Verse 9

तेजसा शोषितं तोयं वायुना उग्रगामिना । बाधितेन तथा व्योम्ना मार्गे दत्ते तु तत्क्षणात् ॥ १८.९ ॥

તેજથી શોષાયેલું જળ, ઉગ્રગામી વાયુ દ્વારા ધકેલાઈને, તેમજ વ્યોમ (આકાશ) દ્વારા પણ દબાઈને, તે ક્ષણમાં જ પોતાના માર્ગે મૂકાયું.

Verse 10

पिण्डीभूतं तथा सर्वं काठिन्यं समपद्यत । सेयं पृथ्वी महाभाग तेषां वृद्धतरा अभवत् ॥ १८.१० ॥

આ રીતે સર્વે પિંડરૂપ બની કાઠિન્યને પ્રાપ્ત થયું. હે મહાભાગ! આ જ પૃથ્વી તેમની કરતાં વધુ વિસ્તૃત (વૃદ્ધતર) બની.

Verse 11

चतुर्णां योगकाठिन्यादेकैकगुणवृद्धितः । पृथ्वी पञ्चगुणा ज्ञेया तेऽप्येतस्यां व्यवस्थिताः ॥ १८.११ ॥

ચાર (તત્ત્વો)ના સંયોગથી ઉત્પન્ન કાઠિન્ય અને દરેકમાં એક-એક ગુણની વૃદ્ધિથી પૃથ્વીને પંચગુણી જાણવી; અને તે ગુણો પણ આમાં જ સ્થિત છે.

Verse 12

स च काठिन्यकं कुर्वन् ब्रह्माण्डं समपद्यत । तस्मिन् नारायणो देवश्चतुर्मूर्तिश्चतुर्भुजः ॥ १८.१२ ॥

અને તે ઘનતા (કાઠિન્ય) ઉત્પન્ન કરતો કરતો બ્રહ્માંડ—તે મહા અંડ—રૂપે પરિણમ્યો. તેમાં દેવ નારાયણ ચતુર્મૂર્તિ અને ચતુર્ભુજ રૂપે વિરાજમાન હતા.

Verse 13

प्राजापत्येन रूपेण सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । चिन्तयन् नाधिगच्छेत सृष्टिं लोकपितामहः ॥ १८.१३ ॥

પ્રજાપતિનું રૂપ ધારણ કરીને વિવિધ પ્રજાઓ સર્જવા ઇચ્છતા લોકપિતામહ (બ્રહ્મા) વિચાર કરતાં પણ સૃષ્ટિનો ઉપાય પ્રાપ્ત કરી શક્યા નહીં.

Verse 14

ततोऽस्य सुमहान् कोपो जज्ञे परमदारुणः । तस्मात् कोपात् सहस्रार्चिरुत्तस्थौ दहनात्मकः ॥ १८.१४ ॥

ત્યારે તેના અંદર અતિ મહાન અને પરમ ભયંકર ક્રોધ ઉત્પન્ન થયો. તે ક્રોધમાંથી સહસ્ર જ્વાળાવાળો, દહન સ્વભાવયુક્ત અગ્નિતુલ્ય તેજ ઉદ્ભવી ઊભો થયો.

Verse 15

स तं दिधक्षुर्ब्रह्माणं ब्रह्मणोक्तस्तदा नृप । हव्यं कव्यं वहस्वेति ततोऽसौ हव्यवाहनः ॥ १८.१५ ॥

હે નૃપ! તે બ્રહ્માને દહન કરવા ઇચ્છતો હતો; ત્યારે બ્રહ્માએ તેને કહ્યું—“દેવો માટે હવ્ય અને પિતૃઓ માટે કવ્ય વહન કર.” ત્યારથી તે ‘હવ્યવાહન’ કહેવાયો.

Verse 16

ब्रह्माणं क्षुधितः प्रायात् किं करोमि प्रसादि माम् । स ब्रह्मा प्रत्युवाचाथ त्रिधा तृप्तिमवाप्स्यसि ॥ १८.१६ ॥

તે ભૂખથી પીડિત થઈ બ્રહ્મા પાસે ગયો અને બોલ્યો—“હું શું કરું? મારા પર પ્રસન્ન થાઓ.” ત્યારે બ્રહ્માએ ઉત્તર આપ્યો—“તું ત્રણ રીતે તૃપ્તિ પ્રાપ્ત કરીશ.”

Verse 17

दत्तासु दक्षिणास्वादौ तृप्तिर्भूत्वा यतोऽमरान् । नयसे दक्षिणाभागं दक्षिणाग्निस्ततोऽभवत् ॥ १८.१७ ॥

જ્યારે પ્રથમ વખત દક્ષિણા અપાઈ, ત્યારે અમર દેવો તૃપ્ત થયા. કારણ કે તું ‘દક્ષિણા-ભાગ’નું નેતૃત્વ કરે છે, તેથી ‘દક્ષિણાગ્નિ’ પ્રગટ થયો.

Verse 18

आ समन्ताद्धुतं किञ्चिद् यत् त्रिलोके विभावसो । तद् वहस्व सुरार्थाय ततस्त्वं हव्यवाहनः ॥ १८.१८ ॥

હે વિભાવસુ (અગ્નિ), ત્રિલોકમાં સર્વ દિશાઓથી જે કંઈ આહુતિ અર્પિત થઈ છે, તે દેવહિતાર્થે વહન કર; તેથી તું ‘હવ્યવાહન’ છે.

Verse 19

गृहं शरीरमित्युक्तं तत्पतिस्त्वं यतोऽधुना । अतो वै गार्हपत्यस्त्वं भव सर्वगतो विभो ॥ १८.१९ ॥

‘શરીરને ગૃહ કહેવાયું છે’; અને હવે તું તેનો સ્વામી છે. તેથી હે સર્વવ્યાપી વિભો, તું ગાર્હપત્ય અગ્નિ બન।

Verse 20

विश्वान् नरान् हुतो येन नयसे सद्गतिं प्रभो । अतो वैश्वानरो नाम तव वाक्यं भविष्यति ॥ १८.२० ॥

હે પ્રભુ, તારી અંદર આહુતિ અર્પિત થતાં તું સર્વ મનુષ્યોને સદ્ગતિ તરફ દોરી જાય છે; તેથી ‘વૈશ્વાનર’ નામ તારા માટે પ્રતિષ્ઠિત થશે.

Verse 21

द्रविणं बलमित्युक्तं धनं च द्रविणं यतः । ददाति तद् भवानेव द्रविणोदास्ततोऽभवत् ॥ १८.२१ ॥

‘દ્રવિણ’ને ‘બળ’ કહેવાયું છે, અને ધનને પણ તેથી ‘દ્રવિણ’ કહે છે. પરંતુ તે આપનાર તો તું જ છે; તેથી તે ‘દ્રવિણોદાસ’ (ધનથી ઉદાસીન) થયો.

Verse 22

तनुं पास्यतनुं पासि येन त्वं सर्वदा विभो । ततस्तनूनपान्नाम तव वत्स भविष्यति ॥ १८.२२ ॥

હે વિભો, તમે દેહને તથા દેહધારી અસ્તિત્વને સદા રક્ષો છો; તમે સર્વવ્યાપી પ્રભુ છો. તેથી તમારો પુત્ર ‘તનૂનપાત્’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે.

Verse 23

भवान् जातानि वै वेद अजातानि च येन वै । अतस्ते नाम भवतु जातवेदा इति प्रभो ॥ १८.२३ ॥

હે પ્રભો, તમે જન્મેલાં અને અજન્માં—બન્નેને યથાર્થ રીતે જાણો છો. તેથી તમારું નામ ‘જાતવેદા’ થાઓ.

Verse 24

नाराः सामान्यतः पुंसो विशेषेण द्विजातयः । ते शंसन्ति यतस्त्वां तु नाराशंसस्ततो भव ॥ १८.२४ ॥

સામાન્ય લોકો અને વિશેષ કરીને દ્વિજજન તમને સ્તુતિ કરે છે; તેથી તેમની પ્રશંસાથી તમે ‘નારાશંસ’ તરીકે ઓળખાશો.

Verse 25

अगस् तिरोभवेन्नित्यं निःशब्दो निश्चयात्मकः । अगस्त्वं सर्वगत्वाच्च तेनाग्निस्त्वं भविष्यसि ॥ १८.२५ ॥

‘અગસ્’ તે કહેવાય જે સદા તિરોભૂત/આવૃત રહે, નિઃશબ્દ અને નિશ્ચયસ્વરૂપ હોય. અને સર્વગત હોવાથી તમે ‘અગસ્ત્’ ભાવ ધરાવો છો; તેથી તમે ‘અગ્નિ’ બનશો.

Verse 26

ध्मा प्रपूरणशब्दो य इध्मा नाम प्रकीर्त्यते । पूरितस्यागतिर्येन तेनैध्मस्त्वं भविष्यसि ॥ १८.२६ ॥

‘ધ્મા’ એ ‘ભરવું’ અર્થ દર્શાવતો શબ્દ છે અને તે ‘ઇધ્મા’ નામે પ્રકીર્તિત છે. ભરાયેલાનું આગમન/પ્રાપ્તિ તમારા દ્વારા થાય છે; તેથી તમે ‘ઇધ્મ’ કહેવાશો.

Verse 27

याज्यान्येतानि नामानि तव पुत्र महामखे । यजन्तस्त्वां नराः कामैस्तर्पयिष्यन्त्यसंशयम् ॥ १८.२७ ॥

હે પુત્ર, મહાયજ્ઞના કર્તા! આ તારા નામો યજ્ઞમાં આહ્વાન કરવા યોગ્ય છે. જે મનુષ્યો તારી ઉપાસના કરે છે, તેઓ પોતાના ઇચ્છિત કામોથી નિઃસંદેહ તને તૃપ્ત કરશે.