Adhyaya 18: The Origin of Fire and the Liturgical Names of Agni
Agnisamutpattiḥ nāmāni ca (Havyavāhanasya nāmāni)
Cosmogony and Ritual-Etiology
આ અધ્યાયમાં દેહ અને બ્રહ્માંડ સાથે સંબંધિત અનેક દેવતાઓ—અગ્નિ, અશ્વિનૌ, ગણપતિ, નાગ વગેરે—ની ઉત્પત્તિ, મૂર્ત સ્વરૂપો, યજ્ઞીય સંજ્ઞાઓ અને કઈ પરિસ્થિતિમાં ઉપાસનાથી કલ્યાણ થાય છે—એવા પ્રશ્નો ઉઠે છે. ઉત્તરરૂપે નારાયણના સ્વ-વિકારથી મહાભૂતોની ક્રમસૃષ્ટિ—અગ્નિ, વાયુ, આકાશ, જલ, પૃથ્વી—અને ત્યારબાદ બ્રહ્માંડની રચના વર્ણવાય છે. વિશેષ પ્રસંગમાં બ્રહ્માના તીવ્ર ક્રોધમાંથી અગ્નિનો પ્રાદુર્ભાવ અને તેને વૈદિક યજ્ઞકાર્યમાં સંયમિત રીતે સ્થાપિત કરવાનું કહેવામાં આવ્યું છે. બ્રહ્મા ગાર્હપત્ય, દક્ષિણાગ્નિ, વૈશ્વાનર વગેરે નામો અને કાર્યો આપીને યજ્ઞાગ્નિને લોકવ્યવસ્થાનો આધાર તથા મનુષ્યોને સદ્ગતિ તરફ દોરનાર સંસ્કૃતિ-શક્તિ તરીકે પ્રતિષ્ઠિત કરે છે.
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 18
Verse 1
प्रजापाल उवाच । कथमग्नेः समुत्पत्तिरश्विनोर्वा महामुने । गौर्याः गणपतेर्वापि नागानां वा गुहस्य च ॥ १८.१ ॥
પ્રજાપાલ બોલ્યા—હે મહામુને, અગ્નિની ઉત્પત્તિ કેવી રીતે થઈ? અને અશ્વિનોની કેવી રીતે? તેમજ ગૌરીમાંથી ગણપતિ, નાગો અને ગુહ (કાર્તિકેય)ની ઉત્પત્તિ કેવી રીતે થઈ?
Verse 2
आदित्यचन्द्रमातॄणां दुर्गायाः वा दिशां तथा । धनदस्य च विष्णोर्वा धर्मस्य परमेष्ठिनः ॥ १८.२ ॥
આદિત્ય, ચંદ્ર, માતૃગણ અને દુર્ગા; તેમજ દિશાઓ; અને ધનદ (કુબેર) અથવા વિષ્ણુ, ધર્મ તથા પરમેષ્ઠિ (બ્રહ્મા)—(આ દેવતાઓ વિષે)।
Verse 3
शम्भोर्वापि पितॄणां च तथा चन्द्रमसो मुने । शरीरदेवता ह्येताः कथं मूर्त्तित्वमागताः ॥ १८.३ ॥
હે મુને! શંભુ, પિતૃગણ તથા ચંદ્ર—આ બધા શરીર-સંબંધિત દેવતાઓ છે; તો તેઓ મૂર્તિમાન કેવી રીતે થયા?
Verse 4
किं च तासां मुने भोज्यं का वा संज्ञा तिथिश्च का । यस्याम् यष्टास्त्वमी पुंसां फलं यच्छन्त्यनामयम् । एतन्मे सरहस्यं तु मुने त्वं वक्तुमर्हसि ॥ १८.४ ॥
અને વધુ, હે મુને! તેમના માટે યોગ્ય ભોજ્ય-અર્પણ શું છે? તેમની સંજ્ઞા શું છે અને કઈ તિથિ? કઈ તિથિએ લોકો આ યજન કરે તો તેઓ નિરામય ફળ આપે? આ વાત રહસ્યসহ તમે મને કહો।
Verse 5
महातपा उवाच । योगसाध्यः स्वरूपेण आत्मा नारायणात्मकः । सर्वज्ञः क्रीडतस्तस्य भोगेच्छा चात्मनात्मनि । क्षोभितेऽभून्महाभूते एतच्छब्दं तदद्भुतम् ॥ १८.५ ॥
મહાતપા બોલ્યા—યોગથી સાધ્ય આત્મા સ્વરૂપે નારાયણાત્મક છે. સર્વજ્ઞ હોવા છતાં ક્રીડા કરતી વેળાએ આત્મામાં જ આત્મા પ્રત્યે ભોગેચ્છા ઉત્પન્ન થઈ. મહાભૂત ક્ષોભિત થતાં તે અદ્ભુત ‘એતચ્’ શબ્દ પ્રગટ થયો।
Verse 6
तमप्यप्रीतिमत्तोयं विकारं समरोचयत् । विकुर्वतस्तस्य तदा महानग्निः समुत्थितः । कोटिज्वालापरीवारः शब्दवान् दहनात्मकः ॥ १८.६ ॥
તે જળ પણ અસંતોષથી પરિવર્તનને મંજૂર થયું. ત્યાર પછી તે વિકૃતિ કરતો હતો ત્યારે એક મહાન અગ્નિ ઉત્પન્ન થયો—કોટેકોટી જ્વાળાઓથી ઘેરાયેલો, નાદયુક્ત અને દહનસ્વભાવવાળો।
Verse 7
असावप्यतितेजस्वी विकारं समरोचयत् । विकुर्वतो बभौ वह्नेर्वायुः परमदारुणः । तस्मादपि विकारस्थादाकाशं समपद्यत ॥ १८.७ ॥
તે અતિ તેજસ્વી તત્ત્વે પણ વિકૃતિ પ્રગટ કરી. અગ્નિમાં પરિવર્તન થતાં પરમ દારુણ વાયુ ઉત્પન્ન થયો; અને તે વિકૃત અવસ્થામાંથી આકાશ પ્રાદુર્ભવ્યું.
Verse 8
तच्छब्दलक्षणं व्योम स च वायुः प्रतापवान् । तच्च तेजोऽम्भसा युक्तं श्लिष्टमन्योन्यतस्तदा ॥ १८.८ ॥
ત્યારે શબ્દ-લક્ષણવાળું વ્યોમ (આકાશ) પ્રગટ થયું અને પ્રતિાપવાન વાયુ પણ. તે સમયે જળથી યુક્ત તેજ (અગ્નિ) તેની સાથે પરસ્પર સંલગ્ન બન્યું.
Verse 9
तेजसा शोषितं तोयं वायुना उग्रगामिना । बाधितेन तथा व्योम्ना मार्गे दत्ते तु तत्क्षणात् ॥ १८.९ ॥
તેજથી શોષાયેલું જળ, ઉગ્રગામી વાયુ દ્વારા ધકેલાઈને, તેમજ વ્યોમ (આકાશ) દ્વારા પણ દબાઈને, તે ક્ષણમાં જ પોતાના માર્ગે મૂકાયું.
Verse 10
पिण्डीभूतं तथा सर्वं काठिन्यं समपद्यत । सेयं पृथ्वी महाभाग तेषां वृद्धतरा अभवत् ॥ १८.१० ॥
આ રીતે સર્વે પિંડરૂપ બની કાઠિન્યને પ્રાપ્ત થયું. હે મહાભાગ! આ જ પૃથ્વી તેમની કરતાં વધુ વિસ્તૃત (વૃદ્ધતર) બની.
Verse 11
चतुर्णां योगकाठिन्यादेकैकगुणवृद्धितः । पृथ्वी पञ्चगुणा ज्ञेया तेऽप्येतस्यां व्यवस्थिताः ॥ १८.११ ॥
ચાર (તત્ત્વો)ના સંયોગથી ઉત્પન્ન કાઠિન્ય અને દરેકમાં એક-એક ગુણની વૃદ્ધિથી પૃથ્વીને પંચગુણી જાણવી; અને તે ગુણો પણ આમાં જ સ્થિત છે.
Verse 12
स च काठिन्यकं कुर्वन् ब्रह्माण्डं समपद्यत । तस्मिन् नारायणो देवश्चतुर्मूर्तिश्चतुर्भुजः ॥ १८.१२ ॥
અને તે ઘનતા (કાઠિન્ય) ઉત્પન્ન કરતો કરતો બ્રહ્માંડ—તે મહા અંડ—રૂપે પરિણમ્યો. તેમાં દેવ નારાયણ ચતુર્મૂર્તિ અને ચતુર્ભુજ રૂપે વિરાજમાન હતા.
Verse 13
प्राजापत्येन रूपेण सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । चिन्तयन् नाधिगच्छेत सृष्टिं लोकपितामहः ॥ १८.१३ ॥
પ્રજાપતિનું રૂપ ધારણ કરીને વિવિધ પ્રજાઓ સર્જવા ઇચ્છતા લોકપિતામહ (બ્રહ્મા) વિચાર કરતાં પણ સૃષ્ટિનો ઉપાય પ્રાપ્ત કરી શક્યા નહીં.
Verse 14
ततोऽस्य सुमहान् कोपो जज्ञे परमदारुणः । तस्मात् कोपात् सहस्रार्चिरुत्तस्थौ दहनात्मकः ॥ १८.१४ ॥
ત્યારે તેના અંદર અતિ મહાન અને પરમ ભયંકર ક્રોધ ઉત્પન્ન થયો. તે ક્રોધમાંથી સહસ્ર જ્વાળાવાળો, દહન સ્વભાવયુક્ત અગ્નિતુલ્ય તેજ ઉદ્ભવી ઊભો થયો.
Verse 15
स तं दिधक्षुर्ब्रह्माणं ब्रह्मणोक्तस्तदा नृप । हव्यं कव्यं वहस्वेति ततोऽसौ हव्यवाहनः ॥ १८.१५ ॥
હે નૃપ! તે બ્રહ્માને દહન કરવા ઇચ્છતો હતો; ત્યારે બ્રહ્માએ તેને કહ્યું—“દેવો માટે હવ્ય અને પિતૃઓ માટે કવ્ય વહન કર.” ત્યારથી તે ‘હવ્યવાહન’ કહેવાયો.
Verse 16
ब्रह्माणं क्षुधितः प्रायात् किं करोमि प्रसादि माम् । स ब्रह्मा प्रत्युवाचाथ त्रिधा तृप्तिमवाप्स्यसि ॥ १८.१६ ॥
તે ભૂખથી પીડિત થઈ બ્રહ્મા પાસે ગયો અને બોલ્યો—“હું શું કરું? મારા પર પ્રસન્ન થાઓ.” ત્યારે બ્રહ્માએ ઉત્તર આપ્યો—“તું ત્રણ રીતે તૃપ્તિ પ્રાપ્ત કરીશ.”
Verse 17
दत्तासु दक्षिणास्वादौ तृप्तिर्भूत्वा यतोऽमरान् । नयसे दक्षिणाभागं दक्षिणाग्निस्ततोऽभवत् ॥ १८.१७ ॥
જ્યારે પ્રથમ વખત દક્ષિણા અપાઈ, ત્યારે અમર દેવો તૃપ્ત થયા. કારણ કે તું ‘દક્ષિણા-ભાગ’નું નેતૃત્વ કરે છે, તેથી ‘દક્ષિણાગ્નિ’ પ્રગટ થયો.
Verse 18
आ समन्ताद्धुतं किञ्चिद् यत् त्रिलोके विभावसो । तद् वहस्व सुरार्थाय ततस्त्वं हव्यवाहनः ॥ १८.१८ ॥
હે વિભાવસુ (અગ્નિ), ત્રિલોકમાં સર્વ દિશાઓથી જે કંઈ આહુતિ અર્પિત થઈ છે, તે દેવહિતાર્થે વહન કર; તેથી તું ‘હવ્યવાહન’ છે.
Verse 19
गृहं शरीरमित्युक्तं तत्पतिस्त्वं यतोऽधुना । अतो वै गार्हपत्यस्त्वं भव सर्वगतो विभो ॥ १८.१९ ॥
‘શરીરને ગૃહ કહેવાયું છે’; અને હવે તું તેનો સ્વામી છે. તેથી હે સર્વવ્યાપી વિભો, તું ગાર્હપત્ય અગ્નિ બન।
Verse 20
विश्वान् नरान् हुतो येन नयसे सद्गतिं प्रभो । अतो वैश्वानरो नाम तव वाक्यं भविष्यति ॥ १८.२० ॥
હે પ્રભુ, તારી અંદર આહુતિ અર્પિત થતાં તું સર્વ મનુષ્યોને સદ્ગતિ તરફ દોરી જાય છે; તેથી ‘વૈશ્વાનર’ નામ તારા માટે પ્રતિષ્ઠિત થશે.
Verse 21
द्रविणं बलमित्युक्तं धनं च द्रविणं यतः । ददाति तद् भवानेव द्रविणोदास्ततोऽभवत् ॥ १८.२१ ॥
‘દ્રવિણ’ને ‘બળ’ કહેવાયું છે, અને ધનને પણ તેથી ‘દ્રવિણ’ કહે છે. પરંતુ તે આપનાર તો તું જ છે; તેથી તે ‘દ્રવિણોદાસ’ (ધનથી ઉદાસીન) થયો.
Verse 22
तनुं पास्यतनुं पासि येन त्वं सर्वदा विभो । ततस्तनूनपान्नाम तव वत्स भविष्यति ॥ १८.२२ ॥
હે વિભો, તમે દેહને તથા દેહધારી અસ્તિત્વને સદા રક્ષો છો; તમે સર્વવ્યાપી પ્રભુ છો. તેથી તમારો પુત્ર ‘તનૂનપાત્’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે.
Verse 23
भवान् जातानि वै वेद अजातानि च येन वै । अतस्ते नाम भवतु जातवेदा इति प्रभो ॥ १८.२३ ॥
હે પ્રભો, તમે જન્મેલાં અને અજન્માં—બન્નેને યથાર્થ રીતે જાણો છો. તેથી તમારું નામ ‘જાતવેદા’ થાઓ.
Verse 24
नाराः सामान्यतः पुंसो विशेषेण द्विजातयः । ते शंसन्ति यतस्त्वां तु नाराशंसस्ततो भव ॥ १८.२४ ॥
સામાન્ય લોકો અને વિશેષ કરીને દ્વિજજન તમને સ્તુતિ કરે છે; તેથી તેમની પ્રશંસાથી તમે ‘નારાશંસ’ તરીકે ઓળખાશો.
Verse 25
अगस् तिरोभवेन्नित्यं निःशब्दो निश्चयात्मकः । अगस्त्वं सर्वगत्वाच्च तेनाग्निस्त्वं भविष्यसि ॥ १८.२५ ॥
‘અગસ્’ તે કહેવાય જે સદા તિરોભૂત/આવૃત રહે, નિઃશબ્દ અને નિશ્ચયસ્વરૂપ હોય. અને સર્વગત હોવાથી તમે ‘અગસ્ત્’ ભાવ ધરાવો છો; તેથી તમે ‘અગ્નિ’ બનશો.
Verse 26
ध्मा प्रपूरणशब्दो य इध्मा नाम प्रकीर्त्यते । पूरितस्यागतिर्येन तेनैध्मस्त्वं भविष्यसि ॥ १८.२६ ॥
‘ધ્મા’ એ ‘ભરવું’ અર્થ દર્શાવતો શબ્દ છે અને તે ‘ઇધ્મા’ નામે પ્રકીર્તિત છે. ભરાયેલાનું આગમન/પ્રાપ્તિ તમારા દ્વારા થાય છે; તેથી તમે ‘ઇધ્મ’ કહેવાશો.
Verse 27
याज्यान्येतानि नामानि तव पुत्र महामखे । यजन्तस्त्वां नराः कामैस्तर्पयिष्यन्त्यसंशयम् ॥ १८.२७ ॥
હે પુત્ર, મહાયજ્ઞના કર્તા! આ તારા નામો યજ્ઞમાં આહ્વાન કરવા યોગ્ય છે. જે મનુષ્યો તારી ઉપાસના કરે છે, તેઓ પોતાના ઇચ્છિત કામોથી નિઃસંદેહ તને તૃપ્ત કરશે.
Inside Adhyaya 18
How it unfolds
- Where it opens
A formal, catechistic inquiry asks for the origins, embodied forms, and ritual designations of multiple deities tied to body and cosmos—especially Agni—and asks under what conditions worship yields well-being and right outcome (sadgati).
- Central event
A cosmogonic exposition: Nārāyaṇa’s self-modification unfolds the pañcamahābhūtas (fire, wind, space, water, earth) and culminates in the brahmāṇḍa, establishing a universe whose stability depends on ordered functions and mediations.
- Climax resolution
An etiological episode explains Agni’s birth from Brahmā’s intense anger and Agni’s subsequent ‘domestication’ into Vedic ritual life. Brahmā assigns Agni specific sacrificial roles and liturgical names (e.g., Gārhapatya, Dakṣiṇāgni, Vaiśvānara), defining Agni as havyavāhana/kavyavāhana and making yajña a civilizational technology that sustains cosmic and social order.
Geographical context
No explicit historical toponyms or river systems are named in this adhyāya; the setting is primarily cosmological (triloka; brahmāṇḍa) and ritual (household/fire-altar context implied by Gārhapatya and Dakṣiṇāgni).
Ritual instructions
- Primary RitualMaintenance and deployment of Vedic sacrificial fires through named functions (Gārhapatya, Dakṣiṇāgni, Vaiśvānara) for offering havya/kavya.
- BenefitWell-being and ordered life through yajña; sustained reciprocity with devas and pitṛs via Agni; guidance toward sadgati by aligning cosmic origins with disciplined ritual practice.
The narrative frame
- Mahātapā (respondent/teacher figure in the supplied summary)Prajāpāla (questioner in the supplied summary) · Didactic and classificatory (prasna–uttara), moving from metaphysical origins to ritual taxonomy and practical authorization through names.
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (contemplative order) with a brief surge of Raudra (Brahmā’s anger) transmuted into Dhārmic regulation.
- Emotional ProgressionInquiry and intellectual wonder → expansive cosmic unfolding → tension/heat of anger birthing Agni → pacification through naming, role-assignment, and ritual domestication → settled confidence in yajña as stabilizing order.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityNot tirtha-centered; best approached as a ‘ritual-knowledge’ chapter. For lived practice, one may visit major Agni-associated Vedic-ritual centers or temples with prominent homa traditions, but no specific site is mandated by this adhyāya.
Frequently Asked Questions
The text frames cosmic formation and ritual practice as mutually reinforcing: the emergence of the elements culminates in an ordered world, and Agni—regulated through named functions—becomes the medium by which humans sustain reciprocity with the cosmic order (through havya/kavya conveyance) and seek “sadgati.”
No explicit tithi, lunar phase, seasonal timing, or calendrical marker is specified in the provided passage. The chapter instead emphasizes functional classifications of fire (e.g., Dakṣiṇāgni, Gārhapatya) and the act of offering (havya/kavya) without dating rites to particular calendrical units.
Environmental balance is implied through the cosmogonic sequence: earth (pṛthivī) arises through the consolidation and hardening of the elements, and the narrative positions yajña—mediated by Agni—as a stabilizing institution that organizes human consumption, offering, and redistribution. This can be read as an early model linking terrestrial formation, resource transformation (heat/fire), and regulated exchange.
The principal figures are Prajāpāla (questioner), Mahātapā (respondent), Nārāyaṇa, and Brahmā. The chapter also references deities and classes invoked in ritual discourse (e.g., Āditya, Candramas, Pitṛs, Aśvins, Durgā, Viṣṇu, Dharma), but it does not provide dynastic genealogies or identifiable historical royal lineages in the supplied text.
Ask anything about Adhyaya 18 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
